गरुडपुराणम्

चक्रद्व्यसमायुक्तं शिरश्चक्रसमन्वितम् । सुवर्णबिन्दुसंयुक्तं वज्राङ्कुशसमान्वतम् ॥ ३,२६.

तिला दोन चक्रे, डोक्यावर एक चक्र, सोन्याचा ठिपका आणि वज्र व अंकुशाच्या खुणा आहेत.

तन्मूर्तिदानं दुर्लभं तत्र देवः प्रीणाति यस्माच्छ्रीनिवासो महात्मा । यदा दानं दुर्घटं स्याच्च देवि तदा श्रोतव्यं लक्षणं तस्य मूर्तेः ॥ ३,२६.

त्या मूर्तीचे दान फार दुर्मिळ आहे आणि तिथे श्रीनिवास हा महात्मा प्रसन्न होतो. हे देवी, जेव्हा हे दान मिळवणे कठीण असते, तेव्हा त्या मूर्तीची लक्षणे ऐकावीत.

पाशिनैरृतयोर्मध्ये शेषतीर्थं परं स्मृतम् । तत्र स्नात्वा शेषमूर्तिं प्रददाति द्विजातये ॥ ३,२६.

पाशिन आणि नैऋत या तीर्थांच्या मध्ये शेषतीर्थ श्रेष्ठ मानले गेले आहे. तिथे स्नान करून, शेषमूर्ती ब्राह्मणाला द्यावी.

स याति परमं लोकं पुनरावृत्तिवर्जितम् । औदुंबरफलाकारं कुण्डलाकृतिमेव च ॥ ३,२६.

तो माणूस परमलोकाला जातो, जिथून परत येणे नाही. ती औदुंबर फळासारखी आणि वेटोळ्याच्या आकाराची आहे.

शेषवद्वदनं तस्य तस्मिंश्चक्रद्वयं स्मृतम् । फलं तमेकचक्रेण संयुतं वल्मिकान्वितम् ॥ ३,२६.

तिचा चेहरा शेषासारखा आहे आणि तिथे दोन चक्रे आहेत. त्या फळाला एक चक्र आणि वाळवीच्या घरासारखी खूण आहे.

किञ्चिद्वर्णसमायुक्तं शेषमूर्ति मतिस्फुटम् । सुप्ता प्रबुद्धा द्विविधा शेषमूर्तिरुदाहृता ॥ ३,२६.

शेषमूर्ती थोड्या रंगाने ओळखता येते आणि ती दोन प्रकारची सांगितली आहे—झोपलेली आणि जागी.

फणोन्नता प्रबुद्धा स्यात्सप्तलक्षफणान्विता । तत्रापि दुर्लभा सुप्ता महाभाग्यकरीस्मृता ॥ ३,२६.

जागी शेषमूर्ती फणा उंचावलेली असते आणि सात लाख फणांनी युक्त असते. त्यातसुद्धा झोपलेली मूर्ती फार दुर्मिळ आणि मोठे भाग्य देणारी मानली जाते.

इह लोके परत्रापि मोक्षदा नात्र संशयः । नवचक्रादुपक्रम्य विंशत्यन्तं च यत्र सः ॥ ३,२६.

या जगात आणि पुढील जगातही ती मोक्ष देते—यात काहीच शंका नाही. नवचक्रापासून वीसपर्यंत जिथे ती मिळते—

अनन्त इति विज्ञेयो ह्यनन्तफलदायकः । विश्वंभरः स विज्ञेयो विंशत्यूर्ध्वं वरानने ॥ ३,२६.

ती अनंत म्हणून ओळखावी, कारण ती अनंत फळे देणारी आहे. वीसच्या पुढे ती विश्वंभऱ्या नावाने ओळखली जाते, हे सुंदर मुखी.

तत्रापि केसरैश्चैक्रर्लक्षणैश्च समन्वितम् । कलौ तु दुर्लभं नणां तद्दानं चातिदुर्लभम् ॥ ३,२६.

तिथेही तिला केस आणि इतर शुभ चिन्हे असतात. कलियुगात तिचे दान माणसांत फारच दुर्मिळ असते.

स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा । एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम् ॥ ३,२६.

शेषतीर्थावर शुद्ध मनाने स्नान करून, या सर्व मूर्तींची लक्षणे ऐकल्यावर, मनुष्याला परमगती मिळते.

ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् । तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा ॥ ३,२६.

त्याच्यानंतर, हे महाभाग्यवती, उत्तम वारुण तीर्थ आहे. तिथे वारुण देव नेहमी हरीची पूजा करण्यासाठी वास करतो.

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् । शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा । दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि ॥ ३,२६.

त्या तीर्थात स्नान करावे आणि उत्तम दान द्यावे. जो सुखसमृद्धीची इच्छा करतो त्याने इथे शिशुमार, मासा किंवा त्रिविक्रम यापैकी काहीही द्यावे, हे निर्मळ वर्णाच्या स्त्री.

जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका । चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका ॥ ३,२६.

त्याचा शेपुट जांभूळ फळासारखा, बारीक आणि ठिपक्यांनी युक्त असतो. तोंडावर तीन चक्रे आणि शेपटीवरही चक्रे असतात.

श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता । पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

माशाची मूर्ती श्रीवत्स आणि ठिपक्यांच्या माळेने सुशोभित असते. शेपटीखाली चक्र असलेली जी मूर्ती असते, तिला शिशुमार म्हणतात.

वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः । एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे ॥ ३,२६.

वाकडी चक्रे असलेली जी मूर्ती असते, तिला त्रिविक्रम म्हणतात. या सर्वांच्या या चिन्हांची माहिती ऐकून, त्या उत्तम वारुण तीर्थात—

एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे । पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि । भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः ॥ ३,२६.

अशा दानाचे फळ मिळवून, तो विष्णूच्या मंदिरात आनंदाने राहतो. ज्या घरात या आधी सांगितलेल्या मूर्ती असतात, हे सुंदर स्त्री, तिथे भागीरथी हे श्रेष्ठ तीर्थ नक्कीच वास करते.

स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् । तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम् ॥ ३,२६.

कलियुगात लोकांसाठी स्वामीपुष्करणीमध्ये स्नान करणे फार कठीण आहे. तिथे असलेल्या तीर्थांत स्नान करणेही अत्यंत कठीण आहे.

शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् । स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम् ॥ ३,२६.

शाळग्राम शिला दान करणेही तसेच कठीण मानले जाते. स्वामीपुष्करणीच्या काठी कन्यादान करणे तर फारच कठीण आहे.

दुर्घटं कपिलादानं भक्ष्यदानं सुदुर्घटम् । स्वामिपुष्करिणीतीर्थे तीर्थेष्वन्येषु भामिनि ॥ ३,२६.

कपिला दान करणे कठीण आहे आणि अन्नदान करणे फारच कठीण आहे, स्वामीपुष्करणीच्या तीर्थात आणि इतर तीर्थांतही, हे सुंदर स्त्री.

स्नानं कुरु यथान्या यं शय्यादानं तथा कुरु । जैगीषव्येन मुनिना त्वेवमुक्ता च कन्यका ॥ ३,२६.

इतर जसे स्नान करतात तसेच तूही स्नान कर. तसेच शय्यादान कर. जैगीषव्य ऋषींनी त्या कन्येला असे सांगितले.

स्वामिपुष्करिणीस्नानं सा चकार धृतव्रता । तीर्थेष्वेतेषु सुस्नाता दानं चक्रे सुभामिनी ॥ ३,२६.

ती निर्धारपूर्वक व्रत पाळत स्वामीपुष्करणीत स्नान केले. या सर्व तीर्थांत नीट स्नान करून, त्या सुंदर स्त्रीने दान केले.

उवास तत्र सा दवी त्रिः सप्तकन्दिनानि च । स्वामिपुष्करणीतीरमहिमानं शृणोति यः । स याति परमां भक्तिं श्रीनिवासे जगन्मये ॥ ३,२६.

ती तिथे एकवीस दिवस राहिली. जो कोणी स्वामीपुष्करणीच्या काठीचे माहात्म्य ऐकतो, तो श्रीनिवास, या विश्वनाथाच्या परम भक्तीला पोहोचतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २७ श्रीकृष्ण उवाच । सा गता स्नातुकामाथ नन्दां पापनिवारिणीम् । पप्रच्छ तं गुरुं विप्रं विनयावनता सुधीः ॥ ३,२७.

श्रीकृष्ण म्हणाले: ती स्नानासाठी पापांचा नाश करणाऱ्या नंदा नदीकडे गेली. नम्रतेने आणि बुद्धीने तिने आपल्या गुरु ब्राह्मणाला विचारले.

किन्नामेयं नदी विप्र किं कार्यं चात्र मे वद । जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३,२७.

"ही नदीचे नाव काय आहे, ब्राह्मण? इथे मला काय करावे लागेल, ते सांगा." असे विचारल्यावर जैगीषव्याने असे उत्तर दिले.

जैगीषव्य उवाच । शृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । इयं नदी महाभागे सदा पापविनाशिनी ॥ ३,२७.

जैगीषव्य म्हणाले: "हे शुभे, ऐक. मी तुला या नदीचे पावित्र्य सांगतो, जी पापांचा नाश करते. ही नदी, हे महाभाग्यवती, नेहमी पापांचा नाश करणारी आहे."

ब्रह्महत्यादिपापौघो यत्र स्नानेन नश्यति । प्रत्यक्षं दृश्यते ह्यत्र स्नानं कर्तुं समुद्यतैः ॥ ३,२७.

ब्रह्महत्या यासारख्या सर्व पापांचा समूह इथे स्नान केल्याने नष्ट होतो. जे स्नान करण्यास उत्सुक असतात, त्यांना इथे हे प्रत्यक्ष दिसते.

जलं चाशुभ्ररूपेण पापैश्च परिदृश्यते । यावच्छुभ्रोदकं देवि तावत्सनानं च कारयेत् ॥ ३,२७.

पापांमुळे पाणी अशुद्ध दिसते. जोपर्यंत पाणी शुद्ध होत नाही, तोपर्यंत, हे देवी, स्नान करत राहावे.

यावच्छुभ्रोदकं नैव तावत्पापं न नश्यति । शुद्धोदके समायाते पापं नष्टमिति ध्रुवम् ॥ ३,२७.

पाणी शुद्ध नसेपर्यंत पाप नष्ट होत नाही. पाणी शुद्ध दिसू लागले की, पाप नक्कीच नाहीसे होते.