गरुडपुराणम्

ह्रस्वं तथा वर्तुलं नीलवर्णं सूक्ष्मं मुखं मुखचक्रं सुशुद्धम् । सुवेणुयुक्तं वासुदेवाभिधेयं दानं कलौ दुर्लभं तस्य भद्रे ॥ ३,२६.

ती शिळा लहान, गोल, निळ्या रंगाची, सूक्ष्म तोंड असलेली, शुद्ध तोंडचक्र असलेली, सुंदर रेषांनी युक्त, वासुदेव नावाची शिळा कलियुगात दान करणे फार दुर्मिळ आहे, हे शुभे.

दाने तस्याः शक्त्य भावे च देवि स्नात्वा तीर्थे वासुदेवाभिधस्य । सम्यक्श्राव्यं लक्षणं वै शिलायास्तयोस्तुल्यं फलमाहुर्महान्तः ॥ ३,२६.

दान करण्याची शक्ती नसेल, तर हे देवी, वासुदेव नावाच्या तीर्थात स्नान करून, त्या शिळेची लक्षणे नीट ऐकावीत; या दोन्हींचे फळ मोठ्या ज्ञानी लोकांनी समान सांगितले आहे.

दक्षिणे श्रीनिवासस्य यमतीर्थं च संस्मृतम् । तत्रास्ते यमराजस्तु पूजां कर्तुं हरेः सदा ॥ ३,२६.

श्रीनिवासाच्या दक्षिणेला यमतीर्थ आहे, जिथे यमराज नेहमी हरिची पूजा करण्यासाठी वास करतो.

तत्र स्नानं च दानं चाप्यक्षयं परमं स्मृतम् । शालग्रामशिलादानं कार्यं तत्र महामुने ॥ ३,२६.

त्या ठिकाणी स्नान आणि दान यांना अत्यंत अक्षय मानले गेले आहे. तिथे शाळग्राम शिळेचे दान करावे, हे महर्षे.

पट्टाभिरामसंज्ञायाः शिलाया दानमिष्यते । तच्चूतफलवत्स्थूलं वदनत्रयसंयुतम् ॥ ३,२६.

पत्ताभिराम नावाच्या शिळेचे दान करावे असे सांगितले आहे. ती आंब्याच्या फळाएवढी मोठी असून, तिला तीन तोंडे आहेत.

शिरश्चक्रेण रहितं सप्तचक्रैः समन्वितम् । नीलवर्णं स्वर्णरेखं गोशुराद्यैः समन्वितम् ॥ ३,२६.

तिच्या डोक्यावर चक्र नाही, पण सात चक्रांनी युक्त आहे. ती निळ्या रंगाची असून, सोन्याच्या रेषेने आणि गायीच्या खुराच्या खुणांनी युक्त आहे.

पट्टवर्धनरामं तु दुर्लभं बहुभाग्यदम् । पट्टवर्धनरामं तु यो ददाति च तत्र वै । पट्टाभिषिक्तो भवति नात्र कार्या विचारणा ॥ ३,२६.

पट्टवर्धनराम ही शिळा फार दुर्मिळ असून, मोठे भाग्य देते. जो कोणी तिथे पट्टवर्धनराम शिळेचे दान करतो, तो नक्कीच पाटबंधित राजा होतो, यात शंका नाही.

श्रीनिवासस्य नैरृत्ये नैरृतं तीर्थमुत्तमम् । आस्ते हि निरृतिस्तत्र पूजां कुर्तुं च सर्वदा ॥ ३,२६.

श्रीनिवासाच्या नैऋत्य दिशेला नैऋत तीर्थ हे श्रेष्ठ मानले गेले आहे. तिथे नेहमीच निरृति वास करते आणि पूजा स्वीकारते.

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं पुनर्जन्म न विद्यते । शालग्रामशिलायाश्चः पुरुषोत्तमसंज्ञिकाम् ॥ ३,२६.

तिथे स्नान अवश्य करावे, कारण तिथे स्नान केल्यावर पुन्हा जन्म मिळत नाही. तिथली शाळग्राम शिळा पुरुषोत्तम नावाने ओळखली जाते.

मूर्तिं ददाति यो मर्त्यः स याति परमां गतिम् । औदुंबरफलाकारं प्रसन्नवदनं शुभम् ॥ ३,२६.

जो कोणी ही मूर्ती माणसाला दान करतो, त्याला परमगती मिळते. ती शुभ असून, औदुंबर फळासारखी आणि प्रसन्न चेहऱ्याची आहे.

चक्रद्व्यसमायुक्तं शिरश्चक्रसमन्वितम् । सुवर्णबिन्दुसंयुक्तं वज्राङ्कुशसमान्वतम् ॥ ३,२६.

तिला दोन चक्रे, डोक्यावर एक चक्र, सोन्याचा ठिपका आणि वज्र व अंकुशाच्या खुणा आहेत.

तन्मूर्तिदानं दुर्लभं तत्र देवः प्रीणाति यस्माच्छ्रीनिवासो महात्मा । यदा दानं दुर्घटं स्याच्च देवि तदा श्रोतव्यं लक्षणं तस्य मूर्तेः ॥ ३,२६.

त्या मूर्तीचे दान फार दुर्मिळ आहे आणि तिथे श्रीनिवास हा महात्मा प्रसन्न होतो. हे देवी, जेव्हा हे दान मिळवणे कठीण असते, तेव्हा त्या मूर्तीची लक्षणे ऐकावीत.

पाशिनैरृतयोर्मध्ये शेषतीर्थं परं स्मृतम् । तत्र स्नात्वा शेषमूर्तिं प्रददाति द्विजातये ॥ ३,२६.

पाशिन आणि नैऋत या तीर्थांच्या मध्ये शेषतीर्थ श्रेष्ठ मानले गेले आहे. तिथे स्नान करून, शेषमूर्ती ब्राह्मणाला द्यावी.

स याति परमं लोकं पुनरावृत्तिवर्जितम् । औदुंबरफलाकारं कुण्डलाकृतिमेव च ॥ ३,२६.

तो माणूस परमलोकाला जातो, जिथून परत येणे नाही. ती औदुंबर फळासारखी आणि वेटोळ्याच्या आकाराची आहे.

शेषवद्वदनं तस्य तस्मिंश्चक्रद्वयं स्मृतम् । फलं तमेकचक्रेण संयुतं वल्मिकान्वितम् ॥ ३,२६.

तिचा चेहरा शेषासारखा आहे आणि तिथे दोन चक्रे आहेत. त्या फळाला एक चक्र आणि वाळवीच्या घरासारखी खूण आहे.

किञ्चिद्वर्णसमायुक्तं शेषमूर्ति मतिस्फुटम् । सुप्ता प्रबुद्धा द्विविधा शेषमूर्तिरुदाहृता ॥ ३,२६.

शेषमूर्ती थोड्या रंगाने ओळखता येते आणि ती दोन प्रकारची सांगितली आहे—झोपलेली आणि जागी.

फणोन्नता प्रबुद्धा स्यात्सप्तलक्षफणान्विता । तत्रापि दुर्लभा सुप्ता महाभाग्यकरीस्मृता ॥ ३,२६.

जागी शेषमूर्ती फणा उंचावलेली असते आणि सात लाख फणांनी युक्त असते. त्यातसुद्धा झोपलेली मूर्ती फार दुर्मिळ आणि मोठे भाग्य देणारी मानली जाते.

इह लोके परत्रापि मोक्षदा नात्र संशयः । नवचक्रादुपक्रम्य विंशत्यन्तं च यत्र सः ॥ ३,२६.

या जगात आणि पुढील जगातही ती मोक्ष देते—यात काहीच शंका नाही. नवचक्रापासून वीसपर्यंत जिथे ती मिळते—

अनन्त इति विज्ञेयो ह्यनन्तफलदायकः । विश्वंभरः स विज्ञेयो विंशत्यूर्ध्वं वरानने ॥ ३,२६.

ती अनंत म्हणून ओळखावी, कारण ती अनंत फळे देणारी आहे. वीसच्या पुढे ती विश्वंभऱ्या नावाने ओळखली जाते, हे सुंदर मुखी.

तत्रापि केसरैश्चैक्रर्लक्षणैश्च समन्वितम् । कलौ तु दुर्लभं नणां तद्दानं चातिदुर्लभम् ॥ ३,२६.

तिथेही तिला केस आणि इतर शुभ चिन्हे असतात. कलियुगात तिचे दान माणसांत फारच दुर्मिळ असते.

स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा । एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम् ॥ ३,२६.

शेषतीर्थावर शुद्ध मनाने स्नान करून, या सर्व मूर्तींची लक्षणे ऐकल्यावर, मनुष्याला परमगती मिळते.

ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् । तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा ॥ ३,२६.

त्याच्यानंतर, हे महाभाग्यवती, उत्तम वारुण तीर्थ आहे. तिथे वारुण देव नेहमी हरीची पूजा करण्यासाठी वास करतो.

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् । शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा । दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि ॥ ३,२६.

त्या तीर्थात स्नान करावे आणि उत्तम दान द्यावे. जो सुखसमृद्धीची इच्छा करतो त्याने इथे शिशुमार, मासा किंवा त्रिविक्रम यापैकी काहीही द्यावे, हे निर्मळ वर्णाच्या स्त्री.

जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका । चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका ॥ ३,२६.

त्याचा शेपुट जांभूळ फळासारखा, बारीक आणि ठिपक्यांनी युक्त असतो. तोंडावर तीन चक्रे आणि शेपटीवरही चक्रे असतात.

श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता । पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

माशाची मूर्ती श्रीवत्स आणि ठिपक्यांच्या माळेने सुशोभित असते. शेपटीखाली चक्र असलेली जी मूर्ती असते, तिला शिशुमार म्हणतात.

वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः । एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे ॥ ३,२६.

वाकडी चक्रे असलेली जी मूर्ती असते, तिला त्रिविक्रम म्हणतात. या सर्वांच्या या चिन्हांची माहिती ऐकून, त्या उत्तम वारुण तीर्थात—

एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे । पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि । भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः ॥ ३,२६.

अशा दानाचे फळ मिळवून, तो विष्णूच्या मंदिरात आनंदाने राहतो. ज्या घरात या आधी सांगितलेल्या मूर्ती असतात, हे सुंदर स्त्री, तिथे भागीरथी हे श्रेष्ठ तीर्थ नक्कीच वास करते.

स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् । तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम् ॥ ३,२६.

कलियुगात लोकांसाठी स्वामीपुष्करणीमध्ये स्नान करणे फार कठीण आहे. तिथे असलेल्या तीर्थांत स्नान करणेही अत्यंत कठीण आहे.

शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् । स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम् ॥ ३,२६.

शाळग्राम शिला दान करणेही तसेच कठीण मानले जाते. स्वामीपुष्करणीच्या काठी कन्यादान करणे तर फारच कठीण आहे.