गरुडपुराणम्

सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च । जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे ॥ ३,२६.

सुंदर केसांनी, सोन्याच्या चिन्हांनी व ध्वजांनी, कुशा गवत, वज्राच्या खुणा आणि जवाच्या दाण्यांनी सजलेली जनार्दनाची मूर्ती मोठ्या लोकांनी सांगितली आहे; अशी मूर्ती त्या तीर्थात दान देणे फारच दुर्मिळ आहे.

अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः । सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम् ॥ ३,२६.

हे शुभे, अशी उत्तम मूर्ती दान करणे अत्यंत दुर्मिळ आणि श्रेष्ठ आहे; येथे कधीच लोभ नसावा. भरपूर दूध देणाऱ्या गायींचे, तसेच वस्त्र, रत्न वगैरेचे दान करणेही फारच दुर्मिळ आहे.

अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः । स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः ॥ ३,२६.

हे देवी, मोठ्या लोकांनी सांगितले आहे की, स्वतःला हवे असलेले उत्तम द्रव्य दान करणे हेच खरे दान आहे. स्वतःला नको असलेले फळ किंवा वस्त्र दान केल्यास त्याला काहीच फळ मिळत नाही, असेही मोठ्या लोकांनी सांगितले आहे.

अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः । अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम् ॥ ३,२६.

उत्तम गायी दान करणे फार पुण्याचे आहे, पण दूध न देणाऱ्या गायींचे दान कोणीही प्रशंसा करत नाही. उत्तम वस्त्र दान करण्याचा निर्धार लोकांमध्ये फारच कठीणाने होतो.

अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये । अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि । सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये ॥ ३,२६.

हे कन्ये, भक्तांच्या ग्रंथाचे दान करणे फारच श्रेष्ठ आहे आणि वायूतीर्थाला जाणे अत्यंत कठीण आहे. हे देवी, उत्तम द्रव्य दान करणेही श्रेष्ठ आहे आणि वायूतीर्थाला जाणे माणसांसाठी फारच कठीण आहे. वायूतीर्थात वैष्णव तत्त्व जाणणाऱ्यांनी हरिविषयी केलेला विचार फारच दुर्मिळ आहे, हे कन्ये.

श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् । चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा ॥ ३,२६.

श्रीनिवासाच्या तीर्थाच्या उत्तरेकडे चंद्रतीर्थ असे एक स्थान आहे, जिथे चंद्र नेहमी वास करतो.

श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् । तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके ॥ ३,२६.

तेथे उभे राहून श्रीनिवासाची पूजा करतात आणि त्या पुण्यभूमीत, हे कन्ये, लोक स्नान करतात.

गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः । तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः ॥ ३,२६.

गुरुपत्नीच्या पापांसह इतर पापांपासून तेथे स्नान केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही. पूर्व भागात जो शाळग्राम दान करतो—

ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा । दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम् ॥ ३,२६.

ज्ञानाच्या द्वारे मुक्ती मिळते, याबद्दल काहीच शंका नाही. तेथे दधिवामन मूर्तीचे दान करणे फारच दुर्मिळ आहे.

बदरीफलमात्रं तु वतुलं नीलवर्णकम् । प्रसन्नवदनं सूक्ष्मं सुस्निग्धं कन्यके शुभे ॥ ३,२६.

हे शुभे कन्ये, बदरी फळाएवढ्या आकाराचा, निळ्या रंगाचा, प्रसन्न चेहरा असलेला, सूक्ष्म आणि अत्यंत मऊ असा वातुल मूर्ती—

चक्रद्वयसमायुक्तं गौपूरैः पञ्चभिर्युतम् । चापबाणसमायुक्तमनतं कुण्डलाकृतिम् ॥ ३,२६.

दोन चक्रांनी युक्त, पाच गायींच्या खुणांनी सजलेला, धनुष्य-बाण असलेला, किंचित वाकलेला आणि कुंडलाच्या आकाराचा—

वनमाल सुखयुतं मूर्ध्नसाहस्रसंयुतम् । रौप्यबिन्दुसमायुक्तं सव्ये भद्रार्धमात्रकम् ॥ ३,२६.

वनमाळा घातलेला, शिरावर हजार खुणा असलेला, चांदीच्या ठिपक्याने चिन्हांकित, आणि डाव्या बाजूला शुभतेचा अर्धा भाग असलेला—

चन्द्रेण सहितं देवि दधिवामनमुच्यते । एतादृशं कलौ नॄणां दुर्लभं बहुभाग्यदम् । लक्ष्मीनारायणसमां तां मूर्तिं विद्धि भामिनि ॥ ३,२६.

हे देवी, चंद्रासह असलेली ही मूर्ती दधिवामन म्हणून ओळखली जाते. कलियुगात अशा मूर्तीचे लाभणे फारच दुर्मिळ आणि मोठे भाग्य देणारे आहे. हे सुंदर स्त्री, ही मूर्ती लक्ष्मी-नारायणासारखीच आहे, असे जाण.

सुदुर्लभं तस्य मूर्तेश्च दानं तच्चन्द्रतीर्थे श्रवणं दुर्घटं च । सम्यक्स्वरूपं दधिवामनस्य सुदुर्घटं श्रवणं वैष्णवाच्च ॥ ३,२६.

त्या मूर्तीचे दान करणे अत्यंत दुर्मिळ आहे आणि चंद्रतीर्थात त्याचे श्रवण करणेही फारच कठीण आहे. दधिवामनाच्या खऱ्या स्वरूपाचे श्रवण वैष्णवांकडून करणे तर फारच कठीण आहे.

तत्र स्नात्वा वामनस्य स्वरूपश्रवणाद्विदुर्दानफलं समं च । दशहस्तप्रमाणं तु चन्द्रतीर्थमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

तेथे स्नान करून आणि वामनाच्या खऱ्या स्वरुपाचे श्रवण केल्याने दानाचे पूर्ण फळ मिळते. चंद्रतीर्थाची लांबी दहा हात आहे, असे सांगितले आहे.

मध्याह्ने दुर्लभं स्नानं नृणां तत्र सुमङ्गले । तत्र स्थित्वा धन्यनरः सदा भजति वै हरिम् ॥ ३,२६.

हे अत्यंत मंगलमय स्त्री, तेथे मध्यान्ही स्नान करणे माणसांसाठी फारच दुर्मिळ आहे. जो तेथे उभा राहतो तो नेहमीच श्रीहरीची भक्ती करतो.

वराहमूर्तिदानं तु शालग्रामस्य दुर्लभम् । जंबूफलप्रमाणं तु एतद्वै कुक्कुटाण्डवत् ॥ ३,२६.

शाळग्रामातील वराहमूर्तीचे दान करणे फारच दुर्मिळ आहे. तिचा आकार जांभूळ फळासारखा आणि कोंबडीच्या अंड्यासारखा आहे.

वदनं वलयाकारं प्रमाणं चणकादिवत् । देवस्य वामभागे च मध्यदेशं विहाय च ॥ ३,२६.

देवताच्या डाव्या बाजूला, मधला भाग सोडून, चेहरा गोलाकार असून त्याचा आकार हरभऱ्यासारखा आहे.

चक्रद्वयसमायुक्तंमूर्धदेशे च भामिनि । सुवर्णबिन्दुना युक्तं भूवराहाख्यमुच्यते ॥ ३,२६.

सुंदर देवी, डोक्याच्या शेंड्यावर दोन चक्रे आणि सोन्याचा ठिपका असलेली ही मूर्ती 'भूवराह' म्हणून ओळखली जाते.

पूजां कृत्वा भूवराहस्य मर्तेर्दानं दत्त्वा श्रवणं चापि कृत्वा । तत्र स्थितं भूवराहं च दृष्ट्वा स वै नरः कृतकृत्यो हि लोके ॥ ३,२६.

जो कोणी भूवराहाची पूजा करून, मृतासाठी दान देतो आणि तिथे असलेल्या भूवराहाचे दर्शन घेतो, तो मनुष्य या जगात सर्व काही साध्य करतो.

तत्र स्नात्वा भूवराहस्य मर्तेः शृणोति यो लक्षणं सम्यगेव । स तेन पुण्यं समुपैति देवि स मुक्तिभाङ्नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,२६.

जो कोणी तिथे स्नान करून, मृतासाठी भूवराहाची लक्षणे नीट ऐकतो, तो त्या पुण्याला पात्र होतो आणि त्याला मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.

ईशानकोणे श्रीनिवासस्य देवि रौद्रं तीर्थं परमं पावनं च । तत्र स्थित्वा रुद्रदेवो महात्मा पूजां करोति श्रीनिवासस्य नित्यम् ॥ ३,२६.

ईशान्य कोपऱ्यात, हे देवी, श्रीनिवासाचे रौद्र आणि अत्यंत पावन तीर्थ आहे; तिथे महात्मा रुद्रदेव नेहमी श्रीनिवासाची पूजा करतो.

हस्ताष्टकं तत्प्रमाणं वदन्ति तत्र स्नानं वैष्णवैः कार्यमेव । तत्र स्नात्वा प्रयतो वै मुरारेः कथां दिव्यां शृणुयादादरेण । स्नानं पानं तत्र दानं च कुर्याल्लक्ष्मीनृसिंहप्रीयते देवि नित्यम्३,२६.

त्याचा आकार आठ हातांचा आहे असे सांगतात; तिथे वैष्णवांनी स्नान करावे. तिथे भक्तीने स्नान करून, मुरारिची दिव्य कथा आदराने ऐकावी. तिथे स्नान, पाणी पिणे आणि दान केल्याने लक्ष्मीनृसिंह नेहमी प्रसन्न होतो, हे देवी.

बदरीफलमात्रं च वर्तुलं बिन्दुसंयुतम् ॥ ३,२६.

ती मूर्ती बदरीफळाएवढी गोल असून, त्यावर ठिपका आहे.

देवस्य वामभागे तु चक्रद्वयसमन्वितम् । सुवर्णरेखासंयुक्तं किञ्चिद्रक्तसमन्वितम् ॥ ३,२६.

देवताच्या डाव्या बाजूला, दोन चक्रे, सोन्याची रेषा आणि किंचित लालसरपणा असलेली आहे.

वैश्यवर्णं सवदनं पद्मरेखादिचिह्नितम् । लक्ष्मीनृसिंहं तं विद्धि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ ३,२६.

ती मूर्ती वैश्यवर्णाची, चेहर्याने युक्त, कमलरेषा आणि इतर चिन्हांनी चिन्हित आहे; लक्ष्मीनृसिंह दोन्ही भोग आणि मोक्ष देणारा आहे, हे जाण.

एता दृशं गण्डिकायाः शिलाया मूर्तेर्दानं दुर्घटं विद्धि वीन्द्र । तत्र स्नात्वा श्रीनृसिंहस्वरूपं लक्ष्मीपतेः शृणुयाद्भक्तियुक्तः ॥ ३,२६.

ही गंडिका शिलाची लक्षणे आहेत; मूर्तीचे दान करणे कठीण आहे, हे इंद्रा. तिथे स्नान करून, भक्तीने श्रीनृसिंह लक्ष्मीपतीचे स्वरूप ऐकावे.

मूर्तेर्दानात्फलमाप्नोति देवि सत्यंसत्यं नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,२६.

मूर्तीचे दान केल्याने फळ मिळते, हे देवी; हे खरे आहे, यात शंका नाही.

ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मतीर्थमुदाहृतम् । दुर्लभं मानुषाणां तु स्नानं सर्वार्थसाधकम् ॥ ३,२६.

ईशान आणि शक्र यांच्या मध्ये ब्रह्मतीर्थ आहे असे सांगितले आहे; तिथे स्नान करणे माणसांसाठी दुर्मिळ आहे, पण सर्व इच्छित साध्य होते.