गरुडपुराणम्

श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके । आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम् ॥ ३,२६.

कन्ये, या श्रीनिवासाच्या तीर्थात, वायूच्या कोपऱ्यात, वायू नेहमी विष्णूची उत्तम पूजा करत राहतो.

वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् । हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् । उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

ते वायूतीर्थ म्हणून ओळखले जाते, ते बारा हस्त अंतरावर आहे; पश्चिमेला ते सहा हस्त मोजले जाते, आणि उत्तरेला देखील सहा हस्त अंतरावर वायूतीर्थ आहे.

ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये । मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः ॥ ३,२६.

जे श्रेष्ठ वैष्णव आणि त्यांचे सेवक आहेत, हे सुकन्ये, ते सर्वात आधी तिथे स्नान करतात; श्रीनिवास नेहमी मध्यभागी वास करतो, दयाळू तो माझ्या स्नानाने प्रसन्न होवो.

ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः । सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव ॥ ३,२६.

देवी, जे वायूभक्त महान लोक, जसे रुद्र वगैरे, ते सर्व नेहमी मध्वतीर्थात स्नान करतात; ते दररोज सकाळी सूर्य उगवण्यापूर्वी स्नान करतात.

ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च । येऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च ॥ ३,२६.

जे लोक वायूतीर्थात शरीरातील मल, मूत्र, उलटी, कफ टाकतात, आणि जे तिथे अपानशुद्धी व लिंगशुद्धी करतात, कन्ये, ते खरेच असुर आणि राक्षस आहेत.

शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि । ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम् ॥ ३,२६.

देवी, जे लोक भागवत पुराण ऐकतात, त्यांचे पुण्य सांगायला शब्दच नाहीत; आणि जे कृष्णाचा आठ अक्षरी गुप्त मंत्र जपतात, देवी—

तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति । एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च ॥ ३,२६.

त्यांच्यावर हरि, केशव, जो मध्यभागी वास करतो, नक्कीच प्रसन्न होतो—यात काहीच शंका नाही; तसेच, जे तिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वैष्णव आणि विद्वानांना दान देतात—

तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु । शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः ॥ ३,२६.

अशा लोकांचे पुण्य देवांनाही माहीत नाही; फक्त श्रीनिवास हरिलाच ते माहीत आहे. जे वायूतीर्थात शाळग्राम अर्पण करतात, त्यांचे पुण्य व्यंकटेशच जाणतो.

सुदुर्लभो वायुतीर्थेऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि । तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः ॥ ३,२६.

देवी, वायूतीर्थात निष्काम बुद्धीने अभिषेक करणे वैष्णवांसाठी फारच दुर्मिळ आहे; तिथे देखील, भाग्याने, विष्णूच्या सेवकांना भागवताचे श्रवण मिळते.

तथैव तीर्थे दुर्लभं तत्र देवि शालग्रामस्य द्विजवर्ये च दानम् । जंबूफलाकारसुनीलवर्णं मुखद्वयं चक्रचतुष्टयान्वितम् ॥ ३,२६.

देवी, त्या तीर्थात जांभूळासारखा, गडद निळ्या रंगाचा, दोन तोंडांचा आणि चार चक्र असलेला शाळग्राम श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दान देणे फारच दुर्मिळ आहे.

सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च । जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे ॥ ३,२६.

सुंदर केसांनी, सोन्याच्या चिन्हांनी व ध्वजांनी, कुशा गवत, वज्राच्या खुणा आणि जवाच्या दाण्यांनी सजलेली जनार्दनाची मूर्ती मोठ्या लोकांनी सांगितली आहे; अशी मूर्ती त्या तीर्थात दान देणे फारच दुर्मिळ आहे.

अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः । सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम् ॥ ३,२६.

हे शुभे, अशी उत्तम मूर्ती दान करणे अत्यंत दुर्मिळ आणि श्रेष्ठ आहे; येथे कधीच लोभ नसावा. भरपूर दूध देणाऱ्या गायींचे, तसेच वस्त्र, रत्न वगैरेचे दान करणेही फारच दुर्मिळ आहे.

अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः । स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः ॥ ३,२६.

हे देवी, मोठ्या लोकांनी सांगितले आहे की, स्वतःला हवे असलेले उत्तम द्रव्य दान करणे हेच खरे दान आहे. स्वतःला नको असलेले फळ किंवा वस्त्र दान केल्यास त्याला काहीच फळ मिळत नाही, असेही मोठ्या लोकांनी सांगितले आहे.

अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः । अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम् ॥ ३,२६.

उत्तम गायी दान करणे फार पुण्याचे आहे, पण दूध न देणाऱ्या गायींचे दान कोणीही प्रशंसा करत नाही. उत्तम वस्त्र दान करण्याचा निर्धार लोकांमध्ये फारच कठीणाने होतो.

अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये । अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि । सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये ॥ ३,२६.

हे कन्ये, भक्तांच्या ग्रंथाचे दान करणे फारच श्रेष्ठ आहे आणि वायूतीर्थाला जाणे अत्यंत कठीण आहे. हे देवी, उत्तम द्रव्य दान करणेही श्रेष्ठ आहे आणि वायूतीर्थाला जाणे माणसांसाठी फारच कठीण आहे. वायूतीर्थात वैष्णव तत्त्व जाणणाऱ्यांनी हरिविषयी केलेला विचार फारच दुर्मिळ आहे, हे कन्ये.

श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् । चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा ॥ ३,२६.

श्रीनिवासाच्या तीर्थाच्या उत्तरेकडे चंद्रतीर्थ असे एक स्थान आहे, जिथे चंद्र नेहमी वास करतो.

श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् । तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके ॥ ३,२६.

तेथे उभे राहून श्रीनिवासाची पूजा करतात आणि त्या पुण्यभूमीत, हे कन्ये, लोक स्नान करतात.

गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः । तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः ॥ ३,२६.

गुरुपत्नीच्या पापांसह इतर पापांपासून तेथे स्नान केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही. पूर्व भागात जो शाळग्राम दान करतो—

ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा । दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम् ॥ ३,२६.

ज्ञानाच्या द्वारे मुक्ती मिळते, याबद्दल काहीच शंका नाही. तेथे दधिवामन मूर्तीचे दान करणे फारच दुर्मिळ आहे.

बदरीफलमात्रं तु वतुलं नीलवर्णकम् । प्रसन्नवदनं सूक्ष्मं सुस्निग्धं कन्यके शुभे ॥ ३,२६.

हे शुभे कन्ये, बदरी फळाएवढ्या आकाराचा, निळ्या रंगाचा, प्रसन्न चेहरा असलेला, सूक्ष्म आणि अत्यंत मऊ असा वातुल मूर्ती—

चक्रद्वयसमायुक्तं गौपूरैः पञ्चभिर्युतम् । चापबाणसमायुक्तमनतं कुण्डलाकृतिम् ॥ ३,२६.

दोन चक्रांनी युक्त, पाच गायींच्या खुणांनी सजलेला, धनुष्य-बाण असलेला, किंचित वाकलेला आणि कुंडलाच्या आकाराचा—

वनमाल सुखयुतं मूर्ध्नसाहस्रसंयुतम् । रौप्यबिन्दुसमायुक्तं सव्ये भद्रार्धमात्रकम् ॥ ३,२६.

वनमाळा घातलेला, शिरावर हजार खुणा असलेला, चांदीच्या ठिपक्याने चिन्हांकित, आणि डाव्या बाजूला शुभतेचा अर्धा भाग असलेला—

चन्द्रेण सहितं देवि दधिवामनमुच्यते । एतादृशं कलौ नॄणां दुर्लभं बहुभाग्यदम् । लक्ष्मीनारायणसमां तां मूर्तिं विद्धि भामिनि ॥ ३,२६.

हे देवी, चंद्रासह असलेली ही मूर्ती दधिवामन म्हणून ओळखली जाते. कलियुगात अशा मूर्तीचे लाभणे फारच दुर्मिळ आणि मोठे भाग्य देणारे आहे. हे सुंदर स्त्री, ही मूर्ती लक्ष्मी-नारायणासारखीच आहे, असे जाण.

सुदुर्लभं तस्य मूर्तेश्च दानं तच्चन्द्रतीर्थे श्रवणं दुर्घटं च । सम्यक्स्वरूपं दधिवामनस्य सुदुर्घटं श्रवणं वैष्णवाच्च ॥ ३,२६.

त्या मूर्तीचे दान करणे अत्यंत दुर्मिळ आहे आणि चंद्रतीर्थात त्याचे श्रवण करणेही फारच कठीण आहे. दधिवामनाच्या खऱ्या स्वरूपाचे श्रवण वैष्णवांकडून करणे तर फारच कठीण आहे.

तत्र स्नात्वा वामनस्य स्वरूपश्रवणाद्विदुर्दानफलं समं च । दशहस्तप्रमाणं तु चन्द्रतीर्थमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

तेथे स्नान करून आणि वामनाच्या खऱ्या स्वरुपाचे श्रवण केल्याने दानाचे पूर्ण फळ मिळते. चंद्रतीर्थाची लांबी दहा हात आहे, असे सांगितले आहे.

मध्याह्ने दुर्लभं स्नानं नृणां तत्र सुमङ्गले । तत्र स्थित्वा धन्यनरः सदा भजति वै हरिम् ॥ ३,२६.

हे अत्यंत मंगलमय स्त्री, तेथे मध्यान्ही स्नान करणे माणसांसाठी फारच दुर्मिळ आहे. जो तेथे उभा राहतो तो नेहमीच श्रीहरीची भक्ती करतो.

वराहमूर्तिदानं तु शालग्रामस्य दुर्लभम् । जंबूफलप्रमाणं तु एतद्वै कुक्कुटाण्डवत् ॥ ३,२६.

शाळग्रामातील वराहमूर्तीचे दान करणे फारच दुर्मिळ आहे. तिचा आकार जांभूळ फळासारखा आणि कोंबडीच्या अंड्यासारखा आहे.

वदनं वलयाकारं प्रमाणं चणकादिवत् । देवस्य वामभागे च मध्यदेशं विहाय च ॥ ३,२६.

देवताच्या डाव्या बाजूला, मधला भाग सोडून, चेहरा गोलाकार असून त्याचा आकार हरभऱ्यासारखा आहे.

चक्रद्वयसमायुक्तंमूर्धदेशे च भामिनि । सुवर्णबिन्दुना युक्तं भूवराहाख्यमुच्यते ॥ ३,२६.

सुंदर देवी, डोक्याच्या शेंड्यावर दोन चक्रे आणि सोन्याचा ठिपका असलेली ही मूर्ती 'भूवराह' म्हणून ओळखली जाते.