गरुडपुराणम्

मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् । वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत् ॥ ३,२६.

मूक माणूस वक्ता होतो, बहिरा ऐकू शकतो; वंध्या स्त्रीला अनेक मुले होतात, आणि गरीब माणूस श्रीमंत होतो.

एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् । तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि ॥ ३,२६.

या सर्व गोष्टी पर्वतावर फक्त भक्तीनेच नक्की मिळतात; पण या व्यंकटाद्रीचे खरे स्वरूप पृथ्वीवर कोणाला माहीत आहे?

यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् । मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् । स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते ॥ ३,२६.

जो कोणी या पर्वताचे पुण्य आणि मोठेपण ओळखतो, तो माया आणि अगदी वैकुंठातील परमानंद सोडून, स्वामीपुष्करिणीच्या काठी लक्ष्मीबरोबर आनंदाने राहतो.

कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने । श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ ३,२६.

कल्याणकारी आणि अद्भुत रूप असलेल्या, इच्छित वस्तू देणाऱ्या, श्रीमंत व्यंकटनाथ श्रीनिवास तुला नमस्कार.

श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके । स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा ॥ ३,२६.

कन्ये, श्रीस्वामीपुष्करिणीचे महात्म्य ऐक. स्वामीपुष्करिणीच्या मध्यभागी श्रीनिवास नेहमीच वास करतो.

स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता । तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये । तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा ॥ ३,२६.

जे लोक तिथे स्नान करतात, त्यांना मुक्ती हातातच मिळते. तीन कोटी आणि दहा कोटी तीर्थे, जे तिन्ही लोकांत आहेत, ती सर्व नेहमी त्या हरिच्या पवित्र स्थळी आहेत.

तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् । तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम् ॥ ३,२६.

श्रीनिवास नावाने ओळखले जाणारे ते तीर्थ सर्व देवांनी वंदन केले आहे; तेच श्रीनिवासाचे मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् । एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम् ॥ ३,२६.

कन्ये, त्या स्थळाचे केवळ दर्शन घेतल्याने पापे राख होते; आणि एकदाच स्नान केल्याने नक्कीच सज्जनांचा संग मिळतो.

सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति । अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम् ॥ ३,२६.

सज्जनांच्या संगातून ज्ञान मिळते, आणि ज्ञानातून मुक्ती मिळते; हे फक्त पात्र लोकांसाठीच होतं, अपात्रांसाठी उलटच घडतं.

तीर्थानां स्नानमात्रेण मोक्षं यान्तीति ये विदुः । ते सर्वे असुरा ज्ञेयास्ते यान्ति ह्यधमां गतिम् ॥ ३,२६.

जे लोक फक्त तीर्थात स्नान केल्याने मुक्ती मिळते असं समजतात, ते सर्व असुरच आहेत; ते नीच अवस्थेला जातात.

श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके । आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम् ॥ ३,२६.

कन्ये, या श्रीनिवासाच्या तीर्थात, वायूच्या कोपऱ्यात, वायू नेहमी विष्णूची उत्तम पूजा करत राहतो.

वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् । हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् । उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

ते वायूतीर्थ म्हणून ओळखले जाते, ते बारा हस्त अंतरावर आहे; पश्चिमेला ते सहा हस्त मोजले जाते, आणि उत्तरेला देखील सहा हस्त अंतरावर वायूतीर्थ आहे.

ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये । मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः ॥ ३,२६.

जे श्रेष्ठ वैष्णव आणि त्यांचे सेवक आहेत, हे सुकन्ये, ते सर्वात आधी तिथे स्नान करतात; श्रीनिवास नेहमी मध्यभागी वास करतो, दयाळू तो माझ्या स्नानाने प्रसन्न होवो.

ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः । सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव ॥ ३,२६.

देवी, जे वायूभक्त महान लोक, जसे रुद्र वगैरे, ते सर्व नेहमी मध्वतीर्थात स्नान करतात; ते दररोज सकाळी सूर्य उगवण्यापूर्वी स्नान करतात.

ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च । येऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च ॥ ३,२६.

जे लोक वायूतीर्थात शरीरातील मल, मूत्र, उलटी, कफ टाकतात, आणि जे तिथे अपानशुद्धी व लिंगशुद्धी करतात, कन्ये, ते खरेच असुर आणि राक्षस आहेत.

शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि । ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम् ॥ ३,२६.

देवी, जे लोक भागवत पुराण ऐकतात, त्यांचे पुण्य सांगायला शब्दच नाहीत; आणि जे कृष्णाचा आठ अक्षरी गुप्त मंत्र जपतात, देवी—

तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति । एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च ॥ ३,२६.

त्यांच्यावर हरि, केशव, जो मध्यभागी वास करतो, नक्कीच प्रसन्न होतो—यात काहीच शंका नाही; तसेच, जे तिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वैष्णव आणि विद्वानांना दान देतात—

तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु । शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः ॥ ३,२६.

अशा लोकांचे पुण्य देवांनाही माहीत नाही; फक्त श्रीनिवास हरिलाच ते माहीत आहे. जे वायूतीर्थात शाळग्राम अर्पण करतात, त्यांचे पुण्य व्यंकटेशच जाणतो.

सुदुर्लभो वायुतीर्थेऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि । तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः ॥ ३,२६.

देवी, वायूतीर्थात निष्काम बुद्धीने अभिषेक करणे वैष्णवांसाठी फारच दुर्मिळ आहे; तिथे देखील, भाग्याने, विष्णूच्या सेवकांना भागवताचे श्रवण मिळते.

तथैव तीर्थे दुर्लभं तत्र देवि शालग्रामस्य द्विजवर्ये च दानम् । जंबूफलाकारसुनीलवर्णं मुखद्वयं चक्रचतुष्टयान्वितम् ॥ ३,२६.

देवी, त्या तीर्थात जांभूळासारखा, गडद निळ्या रंगाचा, दोन तोंडांचा आणि चार चक्र असलेला शाळग्राम श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दान देणे फारच दुर्मिळ आहे.

सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च । जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे ॥ ३,२६.

सुंदर केसांनी, सोन्याच्या चिन्हांनी व ध्वजांनी, कुशा गवत, वज्राच्या खुणा आणि जवाच्या दाण्यांनी सजलेली जनार्दनाची मूर्ती मोठ्या लोकांनी सांगितली आहे; अशी मूर्ती त्या तीर्थात दान देणे फारच दुर्मिळ आहे.

अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः । सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम् ॥ ३,२६.

हे शुभे, अशी उत्तम मूर्ती दान करणे अत्यंत दुर्मिळ आणि श्रेष्ठ आहे; येथे कधीच लोभ नसावा. भरपूर दूध देणाऱ्या गायींचे, तसेच वस्त्र, रत्न वगैरेचे दान करणेही फारच दुर्मिळ आहे.

अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः । स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः ॥ ३,२६.

हे देवी, मोठ्या लोकांनी सांगितले आहे की, स्वतःला हवे असलेले उत्तम द्रव्य दान करणे हेच खरे दान आहे. स्वतःला नको असलेले फळ किंवा वस्त्र दान केल्यास त्याला काहीच फळ मिळत नाही, असेही मोठ्या लोकांनी सांगितले आहे.

अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः । अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम् ॥ ३,२६.

उत्तम गायी दान करणे फार पुण्याचे आहे, पण दूध न देणाऱ्या गायींचे दान कोणीही प्रशंसा करत नाही. उत्तम वस्त्र दान करण्याचा निर्धार लोकांमध्ये फारच कठीणाने होतो.

अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये । अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि । सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये ॥ ३,२६.

हे कन्ये, भक्तांच्या ग्रंथाचे दान करणे फारच श्रेष्ठ आहे आणि वायूतीर्थाला जाणे अत्यंत कठीण आहे. हे देवी, उत्तम द्रव्य दान करणेही श्रेष्ठ आहे आणि वायूतीर्थाला जाणे माणसांसाठी फारच कठीण आहे. वायूतीर्थात वैष्णव तत्त्व जाणणाऱ्यांनी हरिविषयी केलेला विचार फारच दुर्मिळ आहे, हे कन्ये.

श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् । चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा ॥ ३,२६.

श्रीनिवासाच्या तीर्थाच्या उत्तरेकडे चंद्रतीर्थ असे एक स्थान आहे, जिथे चंद्र नेहमी वास करतो.

श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् । तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके ॥ ३,२६.

तेथे उभे राहून श्रीनिवासाची पूजा करतात आणि त्या पुण्यभूमीत, हे कन्ये, लोक स्नान करतात.

गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः । तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः ॥ ३,२६.

गुरुपत्नीच्या पापांसह इतर पापांपासून तेथे स्नान केल्याने मुक्ती मिळते, यात शंका नाही. पूर्व भागात जो शाळग्राम दान करतो—

ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा । दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम् ॥ ३,२६.

ज्ञानाच्या द्वारे मुक्ती मिळते, याबद्दल काहीच शंका नाही. तेथे दधिवामन मूर्तीचे दान करणे फारच दुर्मिळ आहे.