गरुडपुराणम्

आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये । एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् । वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः ॥ ३,२६.

जे माझी उपासना करतील, ते कुठे सापडतील? त्यांच्यावर मी दया कुठे दाखवू? असे हरिने विचार करून, हे सुकन्ये, वैकुंठातून शेष नावाचा पर्वत इंद्राच्या खांद्यावर ठेवला आणि स्वतः भूतलावर भूतलाधिपती म्हणून अवतरला.

सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः । श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापयामास तं गिरिम् ॥ ३,२६.

सुवर्णमुखरीच्या काठीपासून गरुडध्वजधारी विष्णूने श्रीकृष्णवेणीच्या शेवटापर्यंत तो पर्वत स्थापन केला.

गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमेऽहोबलं स्मृतम् । मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम् ॥ ३,२६.

त्या पर्वताच्या शेपटीला श्रीशैल आहे; मध्यभागी अहोबळ म्हणून ओळखले जाते; आणि मुखभाग श्रीनिवासाचे क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले । गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै ॥ ३,२६.

अहोबळात थोड्या तपानेही इच्छित फल मिळते. येथे गंगा आणि इतर सर्व तीर्थक्षेत्रे प्रत्यक्ष आहेत.

य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्नुयात् ॥ ३,२६.

जो कोणी श्रद्धा आणि भक्तीने रोज या स्थळाची सेवा करतो, तो ज्ञानाची इच्छा करतो त्याला ज्ञान मिळते, संपत्तीची इच्छा करतो त्याला संपत्ती मिळते.

पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति । यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा ॥ ३,२६.

पुत्राची इच्छा करणाऱ्याला पुत्र मिळतो; राजाला राज्य मिळते. माणूस ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, त्या त्या सर्व प्रकारे त्याला मिळतात.

चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः । पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च । पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः ॥ ३,२६.

इथे जे काही मनात आणले जाते ते साध्य होते म्हणून याला चिंतामणी म्हणतात. पुष्कळ तळ्यांमुळे या पर्वतावर एक सरोवर आहे, म्हणून सत्य जाणणारे याला पुष्कर पर्वत म्हणतात.

शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः । वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः ॥ ३,२६.

सोन्याच्या कलशासारखा असल्याने याला कनकाद्री म्हणतात; आणि वैकुंठातून आलेला असल्याने याला वैकुंठ पर्वत म्हणतात.

अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः । व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि ॥ ३,२६.

अमृत आणि संपत्तीने युक्त असल्याने याला व्यंकटाद्री म्हणतात. व्यंकटेशाच्या या पर्वताचे महात्म्य ज्या काळापर्यंत आहे, त्या काळापर्यंत त्याची कीर्ती टिकून राहते.

तावद्वक्तुं समग्रेण न समर्थश्चतुर्मुखः । व्यङ्कटाद्रौ परां भक्तिं ये कुर्वन्ति दिनेदिने । पङ्गर्जङ्घाल एव स्यादचक्षुः पद्मलोचनः ॥ ३,२६.

चतुर्मुख ब्रह्माही याचे संपूर्ण वर्णन करू शकत नाही. जे व्यंकटाद्रीवर दररोज परम भक्ती करतात, त्यांचे पाय कमळासारखे होतात आणि डोळेही कमळासारखे होतात.

मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् । वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत् ॥ ३,२६.

मूक माणूस वक्ता होतो, बहिरा ऐकू शकतो; वंध्या स्त्रीला अनेक मुले होतात, आणि गरीब माणूस श्रीमंत होतो.

एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् । तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि ॥ ३,२६.

या सर्व गोष्टी पर्वतावर फक्त भक्तीनेच नक्की मिळतात; पण या व्यंकटाद्रीचे खरे स्वरूप पृथ्वीवर कोणाला माहीत आहे?

यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् । मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् । स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते ॥ ३,२६.

जो कोणी या पर्वताचे पुण्य आणि मोठेपण ओळखतो, तो माया आणि अगदी वैकुंठातील परमानंद सोडून, स्वामीपुष्करिणीच्या काठी लक्ष्मीबरोबर आनंदाने राहतो.

कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने । श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ ३,२६.

कल्याणकारी आणि अद्भुत रूप असलेल्या, इच्छित वस्तू देणाऱ्या, श्रीमंत व्यंकटनाथ श्रीनिवास तुला नमस्कार.

श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके । स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा ॥ ३,२६.

कन्ये, श्रीस्वामीपुष्करिणीचे महात्म्य ऐक. स्वामीपुष्करिणीच्या मध्यभागी श्रीनिवास नेहमीच वास करतो.

स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता । तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये । तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा ॥ ३,२६.

जे लोक तिथे स्नान करतात, त्यांना मुक्ती हातातच मिळते. तीन कोटी आणि दहा कोटी तीर्थे, जे तिन्ही लोकांत आहेत, ती सर्व नेहमी त्या हरिच्या पवित्र स्थळी आहेत.

तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् । तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम् ॥ ३,२६.

श्रीनिवास नावाने ओळखले जाणारे ते तीर्थ सर्व देवांनी वंदन केले आहे; तेच श्रीनिवासाचे मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् । एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम् ॥ ३,२६.

कन्ये, त्या स्थळाचे केवळ दर्शन घेतल्याने पापे राख होते; आणि एकदाच स्नान केल्याने नक्कीच सज्जनांचा संग मिळतो.

सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति । अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम् ॥ ३,२६.

सज्जनांच्या संगातून ज्ञान मिळते, आणि ज्ञानातून मुक्ती मिळते; हे फक्त पात्र लोकांसाठीच होतं, अपात्रांसाठी उलटच घडतं.

तीर्थानां स्नानमात्रेण मोक्षं यान्तीति ये विदुः । ते सर्वे असुरा ज्ञेयास्ते यान्ति ह्यधमां गतिम् ॥ ३,२६.

जे लोक फक्त तीर्थात स्नान केल्याने मुक्ती मिळते असं समजतात, ते सर्व असुरच आहेत; ते नीच अवस्थेला जातात.

श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके । आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम् ॥ ३,२६.

कन्ये, या श्रीनिवासाच्या तीर्थात, वायूच्या कोपऱ्यात, वायू नेहमी विष्णूची उत्तम पूजा करत राहतो.

वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् । हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् । उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम् ॥ ३,२६.

ते वायूतीर्थ म्हणून ओळखले जाते, ते बारा हस्त अंतरावर आहे; पश्चिमेला ते सहा हस्त मोजले जाते, आणि उत्तरेला देखील सहा हस्त अंतरावर वायूतीर्थ आहे.

ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये । मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः ॥ ३,२६.

जे श्रेष्ठ वैष्णव आणि त्यांचे सेवक आहेत, हे सुकन्ये, ते सर्वात आधी तिथे स्नान करतात; श्रीनिवास नेहमी मध्यभागी वास करतो, दयाळू तो माझ्या स्नानाने प्रसन्न होवो.

ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः । सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव ॥ ३,२६.

देवी, जे वायूभक्त महान लोक, जसे रुद्र वगैरे, ते सर्व नेहमी मध्वतीर्थात स्नान करतात; ते दररोज सकाळी सूर्य उगवण्यापूर्वी स्नान करतात.

ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च । येऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च ॥ ३,२६.

जे लोक वायूतीर्थात शरीरातील मल, मूत्र, उलटी, कफ टाकतात, आणि जे तिथे अपानशुद्धी व लिंगशुद्धी करतात, कन्ये, ते खरेच असुर आणि राक्षस आहेत.

शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि । ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम् ॥ ३,२६.

देवी, जे लोक भागवत पुराण ऐकतात, त्यांचे पुण्य सांगायला शब्दच नाहीत; आणि जे कृष्णाचा आठ अक्षरी गुप्त मंत्र जपतात, देवी—

तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति । एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च ॥ ३,२६.

त्यांच्यावर हरि, केशव, जो मध्यभागी वास करतो, नक्कीच प्रसन्न होतो—यात काहीच शंका नाही; तसेच, जे तिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वैष्णव आणि विद्वानांना दान देतात—

तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु । शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः ॥ ३,२६.

अशा लोकांचे पुण्य देवांनाही माहीत नाही; फक्त श्रीनिवास हरिलाच ते माहीत आहे. जे वायूतीर्थात शाळग्राम अर्पण करतात, त्यांचे पुण्य व्यंकटेशच जाणतो.

सुदुर्लभो वायुतीर्थेऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि । तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः ॥ ३,२६.

देवी, वायूतीर्थात निष्काम बुद्धीने अभिषेक करणे वैष्णवांसाठी फारच दुर्मिळ आहे; तिथे देखील, भाग्याने, विष्णूच्या सेवकांना भागवताचे श्रवण मिळते.