गरुडपुराणम्

सदा पिता मुख्यपिता यदि स्याद्गर्भस्थबाले पालकः को वदस्व । मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कूर्मादीनां पालकौ कौ वदस्व ॥ ३,२६.

जर वडील नेहमीच खरे वडील असतील, तर मग गर्भात असलेल्या बाळाचं रक्षण कोण करतं, सांग. जर आई-वडिलांचं रक्षण करणं खरं असेल, तर कूर्म आणि इतरांचं रक्षण कोणी केलं, सांग.

मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कृपादीनां रक्षकौ कौ वदस्व । पुन्नामकान्नारकाद्देह भजान्तस्मात्त्रातापुत्रविष्णुः पुराणः ॥ ३,२६.

जर आई-वडिलांचं रक्षण करणं खरं असेल, तर कृप आणि इतरांचं रक्षण कोणी केलं, सांग. म्हणून, आई, हे जाण की सर्वांना नरकातून वाचवणारा फक्त तोच प्राचीन विष्णू आहे.

न तारकोहं नरकाच्च सुभ्रूर्न वै भर्ता नापि पित्रादयश्च । न वै माता नानुजादिश्च सर्वः सर्वत्राता विष्णुरतो न चान्यः ॥ ३,२६.

सुंदर स्त्री, मी नरकातून वाचवू शकत नाही, नवरा, वडील किंवा इतरही नाहीत; आई, लहान भाऊ आणि बाकीचेही नाहीत. सर्वत्र वाचवणारा फक्त विष्णू आहे, दुसरा कोणीही नाही.

मायां मदीयां ज्ञानशस्त्रेण च्छित्वा भक्त्या हरेः स्मरणं त्वं कुरुष्व । यद्भक्तिरूपूर्वं स्मरणं नाम विष्णोस्तत्सर्वथा पापहरं च मातः ॥ ३,२६.

माझ्या मायेचे बंधन ज्ञानरूपी शस्त्राने तोडून, भक्तीने तू हरिचे स्मरण कर. भक्तीमुळे उत्पन्न होणारे विष्णूचे नावस्मरण, आई, नेहमीच सर्व पापे दूर करते.

यो वा भक्त्या स्मरणं नाम विष्णोः करोत्यसौ पापहरो भविष्यति । अयं देहो दुर्ल्लभः कर्मभूमौ तत्रापि मध्ये भजनं विष्णुमूर्तेः ॥ ३,२६.

जो कोणी भक्तीने विष्णूचे नावस्मरण करतो, तो पापांचा नाश करणारा होतो. या कर्मभूमीत हे देह मिळणे दुर्मिळ आहे, आणि त्यातही विष्णूच्या मूर्तीची उपासना सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

आयुर्गतं व्यर्थमेव त्वदीयं शीघ्रं भजेः श्रीनिवासस्य पादम् । उपदिश्यैवं मातरं पुत्रवर्यो दैत्यावेशात्सोभवद्वै तपस्वी ॥ ३,२६.

तुझे आयुष्य व्यर्थ गेले आहे; लवकर श्रीनिवासाच्या पायांची उपासना कर. अशा प्रकारे आईला उपदेश करून, तो श्रेष्ठ पुत्र दैत्याच्या प्रभावामुळे तपस्वी झाला.

चतुर्मुखं प्रीणयित्वैव भक्त्या ह्यवध्यत्वं प्राप तस्मान्महात्मा । ततो भूमिं करवद्वेष्टयित्वा निन्ये तदा दैत्यवर्यो महात्मा ॥ ३,२६.

त्याने भक्तीने चतुर्मुख ब्रह्माला संतुष्ट करून अवध्यता मिळवली; त्यानंतर त्या महात्मा दैत्याने हातांनी पृथ्वीला उचलून नेले.

श्रीमुष्टदेशे प्रादुरासीद्धरिस्तु वाराहविष्णुस्त्वजनः पुराणः । भित्त्वाचाब्धिं विविशे तं महात्मा रसातले संस्थितं भूतलं च ॥ ३,२६.

श्रीमुष्ट या प्रदेशात हरि वऱाह रूपात प्रकट झाला, जो प्राचीन विष्णू आहे. समुद्र फोडून, तो महात्मा रसातळात गेला जिथे पृथ्वी ठेवली होती.

स्वदंष्ट्राग्रे स्थापयित्वाऽजगाम तदागमादागतो दैत्यवर्यः । तं कर्णमूले ताडयित्वा जघान प्रसादयामास च पूर्ववद्भुवम् ॥ ३,२६.

स्वतःच्या दातावर पृथ्वी ठेवून तो निघून गेला; तेव्हा दैत्यांचा प्रमुख तेथे आला. त्याला कानाच्या मुळाशी मारून ठार केले आणि पृथ्वी पूर्वीप्रमाणे स्थापन केली.

सुदिग्गजान्स्थापयित्वा च विष्णुः श्रीमुष्टे वै संस्थितः श्रीवराहः । तदा हरिश्चिन्तयामास विष्णुर्भक्त्या मदीयं मानुषं देहमद्य ॥ ३,२६.

दिशांच्या श्रेष्ठ हत्तींना स्थिर करून, विष्णू वऱाह रूपात श्रीमुष्टात राहिला. मग हरिने भक्तीने स्वतःच्या मानवी देहाचा विचार केला.

आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये । एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् । वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः ॥ ३,२६.

जे माझी उपासना करतील, ते कुठे सापडतील? त्यांच्यावर मी दया कुठे दाखवू? असे हरिने विचार करून, हे सुकन्ये, वैकुंठातून शेष नावाचा पर्वत इंद्राच्या खांद्यावर ठेवला आणि स्वतः भूतलावर भूतलाधिपती म्हणून अवतरला.

सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः । श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापयामास तं गिरिम् ॥ ३,२६.

सुवर्णमुखरीच्या काठीपासून गरुडध्वजधारी विष्णूने श्रीकृष्णवेणीच्या शेवटापर्यंत तो पर्वत स्थापन केला.

गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमेऽहोबलं स्मृतम् । मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम् ॥ ३,२६.

त्या पर्वताच्या शेपटीला श्रीशैल आहे; मध्यभागी अहोबळ म्हणून ओळखले जाते; आणि मुखभाग श्रीनिवासाचे क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले । गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै ॥ ३,२६.

अहोबळात थोड्या तपानेही इच्छित फल मिळते. येथे गंगा आणि इतर सर्व तीर्थक्षेत्रे प्रत्यक्ष आहेत.

य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्नुयात् ॥ ३,२६.

जो कोणी श्रद्धा आणि भक्तीने रोज या स्थळाची सेवा करतो, तो ज्ञानाची इच्छा करतो त्याला ज्ञान मिळते, संपत्तीची इच्छा करतो त्याला संपत्ती मिळते.

पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति । यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा ॥ ३,२६.

पुत्राची इच्छा करणाऱ्याला पुत्र मिळतो; राजाला राज्य मिळते. माणूस ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, त्या त्या सर्व प्रकारे त्याला मिळतात.

चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः । पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च । पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः ॥ ३,२६.

इथे जे काही मनात आणले जाते ते साध्य होते म्हणून याला चिंतामणी म्हणतात. पुष्कळ तळ्यांमुळे या पर्वतावर एक सरोवर आहे, म्हणून सत्य जाणणारे याला पुष्कर पर्वत म्हणतात.

शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः । वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः ॥ ३,२६.

सोन्याच्या कलशासारखा असल्याने याला कनकाद्री म्हणतात; आणि वैकुंठातून आलेला असल्याने याला वैकुंठ पर्वत म्हणतात.

अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः । व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि ॥ ३,२६.

अमृत आणि संपत्तीने युक्त असल्याने याला व्यंकटाद्री म्हणतात. व्यंकटेशाच्या या पर्वताचे महात्म्य ज्या काळापर्यंत आहे, त्या काळापर्यंत त्याची कीर्ती टिकून राहते.

तावद्वक्तुं समग्रेण न समर्थश्चतुर्मुखः । व्यङ्कटाद्रौ परां भक्तिं ये कुर्वन्ति दिनेदिने । पङ्गर्जङ्घाल एव स्यादचक्षुः पद्मलोचनः ॥ ३,२६.

चतुर्मुख ब्रह्माही याचे संपूर्ण वर्णन करू शकत नाही. जे व्यंकटाद्रीवर दररोज परम भक्ती करतात, त्यांचे पाय कमळासारखे होतात आणि डोळेही कमळासारखे होतात.

मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् । वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत् ॥ ३,२६.

मूक माणूस वक्ता होतो, बहिरा ऐकू शकतो; वंध्या स्त्रीला अनेक मुले होतात, आणि गरीब माणूस श्रीमंत होतो.

एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् । तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि ॥ ३,२६.

या सर्व गोष्टी पर्वतावर फक्त भक्तीनेच नक्की मिळतात; पण या व्यंकटाद्रीचे खरे स्वरूप पृथ्वीवर कोणाला माहीत आहे?

यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् । मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् । स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते ॥ ३,२६.

जो कोणी या पर्वताचे पुण्य आणि मोठेपण ओळखतो, तो माया आणि अगदी वैकुंठातील परमानंद सोडून, स्वामीपुष्करिणीच्या काठी लक्ष्मीबरोबर आनंदाने राहतो.

कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने । श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ ३,२६.

कल्याणकारी आणि अद्भुत रूप असलेल्या, इच्छित वस्तू देणाऱ्या, श्रीमंत व्यंकटनाथ श्रीनिवास तुला नमस्कार.

श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके । स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा ॥ ३,२६.

कन्ये, श्रीस्वामीपुष्करिणीचे महात्म्य ऐक. स्वामीपुष्करिणीच्या मध्यभागी श्रीनिवास नेहमीच वास करतो.

स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता । तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये । तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा ॥ ३,२६.

जे लोक तिथे स्नान करतात, त्यांना मुक्ती हातातच मिळते. तीन कोटी आणि दहा कोटी तीर्थे, जे तिन्ही लोकांत आहेत, ती सर्व नेहमी त्या हरिच्या पवित्र स्थळी आहेत.

तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् । तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम् ॥ ३,२६.

श्रीनिवास नावाने ओळखले जाणारे ते तीर्थ सर्व देवांनी वंदन केले आहे; तेच श्रीनिवासाचे मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् । एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम् ॥ ३,२६.

कन्ये, त्या स्थळाचे केवळ दर्शन घेतल्याने पापे राख होते; आणि एकदाच स्नान केल्याने नक्कीच सज्जनांचा संग मिळतो.

सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति । अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम् ॥ ३,२६.

सज्जनांच्या संगातून ज्ञान मिळते, आणि ज्ञानातून मुक्ती मिळते; हे फक्त पात्र लोकांसाठीच होतं, अपात्रांसाठी उलटच घडतं.