गरुडपुराणम्

बभूव दैत्ययोनौ च देवानां कण्टको बली । संजीवो विजयः प्रोक्तो हरिभक्तो महाप्रभुः ॥ ३,२६.

तो राक्षसांच्या कुळात जन्मला आणि देवांना त्रास देणारा, बलवान, संजीव आणि विजय म्हणून ओळखला गेला, हरीचा भक्त आणि महान प्रभू होता.

हरिण्याक्षः स्वयं दैत्यो हरिभक्तविदूषकः । एतादृशो हिरण्याक्षस्तपस्तप्तुं समुद्यतः ॥ ३,२६.

हिरण्याक्ष स्वतः राक्षस होता आणि हरीच्या भक्तांचा उपहास करणारा होता. असा हा हिरण्याक्ष तप करण्यासाठी सज्ज झाला.

तदा माता दितिर्देवी हिरण्याक्षमुवाच सा । दितिरुवाच । वत्सलस्त्वं महाभागमा तपस्वाष्टहायनः ॥ ३,२६.

तेव्हा त्याची आई, देवी दिती, हिरण्याक्षाला म्हणाली: 'माझ्या प्रिय मुला, तू फार भाग्यवान आहेस; आठ वर्षे तप करू नकोस.'

त्वं मा ददस्व दुः खं मे पालयिष्यति कोविदः । क्षणमात्रं न जीवामि त्वां विना जीवनं न हि ॥ ३,२६.

माझ्या दुःखाची वाढ करू नकोस, कारण मला सांभाळायला दुसरं कोण आहे? तुझ्याशिवाय मी एक क्षणही जगू शकत नाही; खरंच, तुझ्याशिवाय माझं जीवन नाही.

मा तप त्वं महाभाग मम जीवनहेतवे । एवमुक्तस्तु मात्रा स विजयोवशतोब्रवीत् ॥ ३,२६.

माझ्या जीवितासाठी, भाग्यवंत, तू तप करू नकोस. आईने असं सांगितल्यावर विजयाने तिच्या इच्छेखातर उत्तर दिलं.

हिरण्याक्षो मातरं प्राह जालं हित्वा विष्णोर्भजनेऽलं कुरुष्व । मयिस्नेहं पुत्रहेतोर्विरूढं सुखदुः खे चेह लोके परत्र ॥ ३,२६.

हिरण्याक्षाने आईला सांगितले: 'माया सोड आणि विष्णूची भक्ती कर. माझ्यावरील तुझं जे मुलावरचं प्रेम वाढलं आहे, त्यातून या जगात आणि पुढच्या जन्मात सुखदुःख दोन्ही मिळतात.'

यावत्स्नेहं मयि मातः करोषि तावत्क्लेशं शाश्वतं यास्यसि त्वम् । मातश्च ते मयि पुत्रत्वबुद्धिस्त्वय्यप्येषा मातृबुद्धिर्ममापि ॥ ३,२६.

आई, तू माझ्यावर ज्या काळापर्यंत प्रेम करशील, तितका काळ तुला अखंड दुःख भोगावं लागेल. जसं तुला मी मुलगा वाटतो, तसंच मला तू आई वाटतेस.

ताते पूज्ये पितृबुद्धिर्ममास्ति तस्मिंस्तुते भर्तृबुद्धिर्हि मिथ्या । निर्माति यस्माद्धरिरेव सर्वं सम्यक्पाता नियतोऽसौ मुरारिः ॥ ३,२६.

माझ्या वडिलांमध्ये मी वडिलांचं स्थान मानतो, आणि तुला ज्या पतीला पती वाटतो, ते चुकीचं आहे. कारण सर्वांचं खरं निर्माते फक्त हरिच आहे आणि मुरारीच आपल्याला नेहमी वाचवतो.

अतो हि माता हरिरेव सर्वदा त्वन्यासां वै मातृता चोपचारात् । निर्मातृत्वं यदि मुख्यं त्वयि स्याद्द्रोणादीनां जननी का वदस्व ॥ ३,२६.

म्हणून, आई, हरिच खरी आई आहे, इतरांचं मातृत्व फक्त औपचारिक आहे. जर तूच खरी आई असशील, तर मग द्रोण आणि इतरांची आई कोण आहे, सांग.

मातृत्वं वै यदि मुख्यं त्वयि स्याद्धात्रादीनां जननी का वदस्व । यतः सदा याति जगत्तत्तो हरिः सदा पिता विष्णुरजः पुराणः ॥ ३,२६.

जर तुझं मातृत्व खरंच मुख्य असेल, तर मग ब्रह्मा आणि इतरांची आई कोण आहे, सांग. कारण हरी, म्हणजेच सनातन विष्णू, नेहमी जगाचा मूळ आहे आणि तोच खरा वडील आहे.

सदा पिता मुख्यपिता यदि स्याद्गर्भस्थबाले पालकः को वदस्व । मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कूर्मादीनां पालकौ कौ वदस्व ॥ ३,२६.

जर वडील नेहमीच खरे वडील असतील, तर मग गर्भात असलेल्या बाळाचं रक्षण कोण करतं, सांग. जर आई-वडिलांचं रक्षण करणं खरं असेल, तर कूर्म आणि इतरांचं रक्षण कोणी केलं, सांग.

मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कृपादीनां रक्षकौ कौ वदस्व । पुन्नामकान्नारकाद्देह भजान्तस्मात्त्रातापुत्रविष्णुः पुराणः ॥ ३,२६.

जर आई-वडिलांचं रक्षण करणं खरं असेल, तर कृप आणि इतरांचं रक्षण कोणी केलं, सांग. म्हणून, आई, हे जाण की सर्वांना नरकातून वाचवणारा फक्त तोच प्राचीन विष्णू आहे.

न तारकोहं नरकाच्च सुभ्रूर्न वै भर्ता नापि पित्रादयश्च । न वै माता नानुजादिश्च सर्वः सर्वत्राता विष्णुरतो न चान्यः ॥ ३,२६.

सुंदर स्त्री, मी नरकातून वाचवू शकत नाही, नवरा, वडील किंवा इतरही नाहीत; आई, लहान भाऊ आणि बाकीचेही नाहीत. सर्वत्र वाचवणारा फक्त विष्णू आहे, दुसरा कोणीही नाही.

मायां मदीयां ज्ञानशस्त्रेण च्छित्वा भक्त्या हरेः स्मरणं त्वं कुरुष्व । यद्भक्तिरूपूर्वं स्मरणं नाम विष्णोस्तत्सर्वथा पापहरं च मातः ॥ ३,२६.

माझ्या मायेचे बंधन ज्ञानरूपी शस्त्राने तोडून, भक्तीने तू हरिचे स्मरण कर. भक्तीमुळे उत्पन्न होणारे विष्णूचे नावस्मरण, आई, नेहमीच सर्व पापे दूर करते.

यो वा भक्त्या स्मरणं नाम विष्णोः करोत्यसौ पापहरो भविष्यति । अयं देहो दुर्ल्लभः कर्मभूमौ तत्रापि मध्ये भजनं विष्णुमूर्तेः ॥ ३,२६.

जो कोणी भक्तीने विष्णूचे नावस्मरण करतो, तो पापांचा नाश करणारा होतो. या कर्मभूमीत हे देह मिळणे दुर्मिळ आहे, आणि त्यातही विष्णूच्या मूर्तीची उपासना सर्वांत श्रेष्ठ आहे.

आयुर्गतं व्यर्थमेव त्वदीयं शीघ्रं भजेः श्रीनिवासस्य पादम् । उपदिश्यैवं मातरं पुत्रवर्यो दैत्यावेशात्सोभवद्वै तपस्वी ॥ ३,२६.

तुझे आयुष्य व्यर्थ गेले आहे; लवकर श्रीनिवासाच्या पायांची उपासना कर. अशा प्रकारे आईला उपदेश करून, तो श्रेष्ठ पुत्र दैत्याच्या प्रभावामुळे तपस्वी झाला.

चतुर्मुखं प्रीणयित्वैव भक्त्या ह्यवध्यत्वं प्राप तस्मान्महात्मा । ततो भूमिं करवद्वेष्टयित्वा निन्ये तदा दैत्यवर्यो महात्मा ॥ ३,२६.

त्याने भक्तीने चतुर्मुख ब्रह्माला संतुष्ट करून अवध्यता मिळवली; त्यानंतर त्या महात्मा दैत्याने हातांनी पृथ्वीला उचलून नेले.

श्रीमुष्टदेशे प्रादुरासीद्धरिस्तु वाराहविष्णुस्त्वजनः पुराणः । भित्त्वाचाब्धिं विविशे तं महात्मा रसातले संस्थितं भूतलं च ॥ ३,२६.

श्रीमुष्ट या प्रदेशात हरि वऱाह रूपात प्रकट झाला, जो प्राचीन विष्णू आहे. समुद्र फोडून, तो महात्मा रसातळात गेला जिथे पृथ्वी ठेवली होती.

स्वदंष्ट्राग्रे स्थापयित्वाऽजगाम तदागमादागतो दैत्यवर्यः । तं कर्णमूले ताडयित्वा जघान प्रसादयामास च पूर्ववद्भुवम् ॥ ३,२६.

स्वतःच्या दातावर पृथ्वी ठेवून तो निघून गेला; तेव्हा दैत्यांचा प्रमुख तेथे आला. त्याला कानाच्या मुळाशी मारून ठार केले आणि पृथ्वी पूर्वीप्रमाणे स्थापन केली.

सुदिग्गजान्स्थापयित्वा च विष्णुः श्रीमुष्टे वै संस्थितः श्रीवराहः । तदा हरिश्चिन्तयामास विष्णुर्भक्त्या मदीयं मानुषं देहमद्य ॥ ३,२६.

दिशांच्या श्रेष्ठ हत्तींना स्थिर करून, विष्णू वऱाह रूपात श्रीमुष्टात राहिला. मग हरिने भक्तीने स्वतःच्या मानवी देहाचा विचार केला.

आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये । एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् । वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः ॥ ३,२६.

जे माझी उपासना करतील, ते कुठे सापडतील? त्यांच्यावर मी दया कुठे दाखवू? असे हरिने विचार करून, हे सुकन्ये, वैकुंठातून शेष नावाचा पर्वत इंद्राच्या खांद्यावर ठेवला आणि स्वतः भूतलावर भूतलाधिपती म्हणून अवतरला.

सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः । श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापयामास तं गिरिम् ॥ ३,२६.

सुवर्णमुखरीच्या काठीपासून गरुडध्वजधारी विष्णूने श्रीकृष्णवेणीच्या शेवटापर्यंत तो पर्वत स्थापन केला.

गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमेऽहोबलं स्मृतम् । मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम् ॥ ३,२६.

त्या पर्वताच्या शेपटीला श्रीशैल आहे; मध्यभागी अहोबळ म्हणून ओळखले जाते; आणि मुखभाग श्रीनिवासाचे क्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले । गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै ॥ ३,२६.

अहोबळात थोड्या तपानेही इच्छित फल मिळते. येथे गंगा आणि इतर सर्व तीर्थक्षेत्रे प्रत्यक्ष आहेत.

य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्नुयात् ॥ ३,२६.

जो कोणी श्रद्धा आणि भक्तीने रोज या स्थळाची सेवा करतो, तो ज्ञानाची इच्छा करतो त्याला ज्ञान मिळते, संपत्तीची इच्छा करतो त्याला संपत्ती मिळते.

पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति । यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा ॥ ३,२६.

पुत्राची इच्छा करणाऱ्याला पुत्र मिळतो; राजाला राज्य मिळते. माणूस ज्या ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, त्या त्या सर्व प्रकारे त्याला मिळतात.

चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः । पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च । पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः ॥ ३,२६.

इथे जे काही मनात आणले जाते ते साध्य होते म्हणून याला चिंतामणी म्हणतात. पुष्कळ तळ्यांमुळे या पर्वतावर एक सरोवर आहे, म्हणून सत्य जाणणारे याला पुष्कर पर्वत म्हणतात.

शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः । वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः ॥ ३,२६.

सोन्याच्या कलशासारखा असल्याने याला कनकाद्री म्हणतात; आणि वैकुंठातून आलेला असल्याने याला वैकुंठ पर्वत म्हणतात.

अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः । व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि ॥ ३,२६.

अमृत आणि संपत्तीने युक्त असल्याने याला व्यंकटाद्री म्हणतात. व्यंकटेशाच्या या पर्वताचे महात्म्य ज्या काळापर्यंत आहे, त्या काळापर्यंत त्याची कीर्ती टिकून राहते.