गरुडपुराणम्

तेषां संहरणे ईशस्त्वतो व्यङ्कटनामकः । आनन्दस्य विरुद्धत्वात्कामक्रोधादयो गुणाः ॥ ३,२५.

त्या दैत्यांचा नाश करणारा तोच प्रभू आहे, म्हणून त्याला 'वैयंकट' असे नाव आहे; आणि आनंदाच्या विरोधात असलेले काम, क्रोध इत्यादी गुण निर्माण होतात.

व्यङ्कटा इति संप्रोक्तास्तेषां नाशयिता प्रभुः । अतस्तु व्यङ्कटेशाख्य एवं ज्ञात्वा जपं कुरु ॥ ३,२५.

त्यांना 'वैयंकटा' असेच म्हणतात, आणि प्रभू त्यांचा नाश करणारा आहे; म्हणून हे जाणून 'वैयंकटेश' हे नाव जपा.

एवं व्यङ्कटामाहात्म्यं श्रुत्वा देवी खगेश्वर । निद्रां चकार तत्रैव रात्रौ पित्रा सहैव च । ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थयि हृदि सस्मार कन्यका ॥ ३,२५.

हे खगेश्वर, देवीने वैयंकटाचे हे माहात्म्य ऐकून त्या रात्री वडिलांसोबत तिथेच झोपली; आणि ब्राह्ममुहूर्तात ती कन्या उठली व मनात हे आठवले.

(व्यङ्कटेशस्य प्रातः स्तुतिः) । श्रीव्यङ्कटेशश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीवरदराजश्च वराहमूर्तिः । श्रीरङ्गशायी च अनन्तशायी कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

श्रीवैयंकटेश, नरसिंहमूर्ती, श्रीवरदराज, वराहमूर्ती, श्रीरंगशायी आणि अनंतशायी — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

श्रीकृष्णमूर्तिश्च गदाधरश्च श्रीविष्णुपादस्तु प्रयागवासः । नारायणः श्रीबदरीनिवासः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

श्रीकृष्णमूर्ती, गदाधर, श्रीविष्णू ज्यांचे पाय प्रयागात आहेत, नारायण, श्रीबदरीनिवास — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

दामोदरो वै त्रिजगन्निवासः श्रीपाण्डुरङ्गश्च नृसिंहदेवः । श्रीरामदेवश्च अमोघवासः कुदृ ॥ ३,२५.

दामोदर, तीनही लोकांचा वास करणारे, श्रीपांडुरंग, नरसिंहदेव, श्रीरामदेव — हे अमोघ वास करणारे — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

श्रीधर्मपुत्रश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीपिप्पलस्थश्च मुहल्लवासः । कोलानृसिंहः शूर्पकारस्थ सिंहः कुर्वन्तुदृ ॥ ३,२५.

श्रीधर्मपुत्र नरसिंहमूर्ती, श्रीपिप्पलस्थ, मुहल्लातील वास करणारे, कोलानरसिंह, शूर्पकारातील सिंह — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

चतुर्मुखश्चारुसरस्वती च स्वभारती शर्वसुपर्णशेषाः । अमामहेद्रश्च शचीमुखास्ताः कुर्वन्तु दृ ॥ ३,२५.

चतुर्मुख, सुंदर सरस्वती, स्वभारती, शर्व, सुपर्ण, शेष, अमामहेन्द्र आणि शचीमुख असणारे — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

द्वारावती काशिकावन्तिका च प्रयागकाञ्च्यौ मथुरापुरी च । मायावती हस्तिमती पुरी च कुर्वन्तु स दृ ॥ ३,२५.

द्वारावती, काशिका, अवंतिका, प्रयाग, कांची, मथुरा नगरी, मायावती, हस्तिमती नगरी — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

भागीरथी चैव सरस्वती च गोदावरी सिंधुकृष्ण च वेणी । कलिन्दकन्या यमुना च नर्मदा कुर्व दृ ॥ ३,२५.

भागीरथी, सरस्वती, गोदावरी, सिंधू, कृष्णा, वेणी, कालिंदकन्या यमुना, आणि नर्मदा — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

वितस्तिकावेरिसतुङ्गभद्राः सुवञ्जरा भीमरथी विपाशा । सुताम्रपर्णी च पिनाकिनी च कु दृ ॥ ३,२५.

वितस्ता, कावेरी, सतुंगभद्रा, सुवंजर, भीमरथी, विपाशा, सुताम्रपर्णी आणि पिनाकिनी — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

स्वामिपुष्करिणी चैव सुवर्णमुखरी तथा । श्रीपाण्डवी तौबरुश्च कपिला पापनाशनी ॥ ३,२५.

स्वामिपुष्करिणी, सुवर्णमुखरी, श्रीपांडवी, तौबरू आणि कपिला — पाप नष्ट करणाऱ्या — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

गुरुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहश्च गौतमः । रैभ्यो मरीचिश्च्यवनश्च दक्षः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

गुरु वसिष्ठ, क्रतु, अंगिरा, मनू, पुलस्त्य, पुलह, गौतम, रैभ्य, मरीचि, च्यवन आणि दक्ष — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च द्वीपाश्च सप्तोपवनानि सप्त । भूरादिकानि भुवनानि सप्त कुर्वन्तु स दृ ॥ ३,२५.

सात समुद्र, सात कुलाचल, सात द्वीप, सात वन, आणि भू पासून सुरू होणारी सातही लोकं — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

मान्धात्रा नहुषोंबरीषसगरौ राजा नलो धर्मराट्प्रह्लादः क्रतुराड्विभीषणगयौ व्यासो हनूमानपि । अश्वत्थाम कृपावुमा द्रुपदजा श्रीजानकी तारका मन्दोदर्यखिलाः प्रभातसुमहं कुर्वन्तु नित्यं हरे ॥ ३,२५.

मंधात्री, नहुष, अंबरीष, सगर, राजा नल, धर्मराज, प्रह्लाद, क्रतुराज, विभीषण, गया, व्यास, हनुमान, अश्वत्थामा, कृप, उमा, द्रुपदकन्या, श्रीजानकी, तारका, मंदोदरी आणि सर्वजण — हे नेहमी हरिला अत्यंत शुभ प्रभात लाभू देत.

अश्वत्थस्य वनानि किं च तुलसीधात्रीवनानि प्रभो पुन्नागस्य वनानि चंपकवनान्यन्यानि पुष्पाणि च । मन्दारस्य वनानि यानि च हरेः सौगन्धिकान्यप्यहो नित्यं तानि दिशन्तु मत्प्रमुदितं श्रीवेङ्कटेश प्रभो ॥ ३,२५.

हे श्रीवेङ्कटेश प्रभो, अश्वत्थ, तुळस, आवळा, पुन्नाग, चंपक आणि इतर फुलांची बागा, मंदाराची बाग, तसेच हरीच्या सुगंधी बगिच्या, या सर्वांनी मला नेहमी आनंद मिळू दे.

एवं स्मृत्वा श्रीनिवासस्य देवी कृत्वा शौचं जैगिषव्येण साकम् । स्नातुं ययौ पुष्करिणीं हरेश्च स्नानं सम्यक्तत्र चकार देशे । सम्यग्जप्त्वा व्यङ्कटेशस्य मन्त्रमुवाच सा जैगिषव्यं गुरुं च ॥ ३,२५.

श्रीनिवासाचा स्मरण करून, देवीने जयगीषव्याबरोबर शुद्धता राखली आणि हरीच्या पवित्र सरोवरात स्नान करण्यासाठी गेली. तिथे तिने नीट स्नान केले आणि वेङ्कटेशाचा मंत्र योग्य प्रकारे जपून आपल्या गुरु जयगीषव्याशी बोलली.

श्रीगरुडमहापुराणम् २६ कन्योवाच । श्रीनिवासः किमर्थं वै आगतोत्र वदस्व मे । शेषाचलोपि कुत्रा भूत्कदायातश्च पापहा । स्वामिपुष्करिणी चात्र किमर्थं ह्यगता वद ॥ ३,२६.

कन्येने विचारले: श्रीनिवास इथे कशासाठी आले आहेत, मला सांग. शेषाचल कुठे आहे, तो कधी निर्माण झाला आणि कधी आला, हे पापांचा नाश करणारा! आणि स्वामीचे पवित्र सरोवर इथे कशासाठी आले आहे, तेही सांग.

जैगीषव्य उवाच शृणु भद्रे महाभागे व्यङ्कटेशस्य चागमम् । आवयोर्देवि पापानि विषमं यान्ति भामिनि ॥ ३,२६.

जयगीषव्य म्हणाले: ऐक, भाग्यवती आणि पुण्यवती, वेङ्कटेशाचा आगमन कसा झाला ते. देवी, आपली दोघांची पापे आता दूर होत आहेत, हे सुंदर स्त्री.

आसीत्पुरा हिरण्याक्षः काश्यपो दितिनन्दनः । सनकादेश्च वाग्दण्डाद्द्वितीयद्वारपालकः ॥ ३,२६.

पूर्वी कश्यप आणि दिती यांचा पुत्र हिरण्याक्ष होता. आणि सनक, वाणीच्या शापामुळे, दुसरा द्वारपाल झाला.

बभूव दैत्ययोनौ च देवानां कण्टको बली । संजीवो विजयः प्रोक्तो हरिभक्तो महाप्रभुः ॥ ३,२६.

तो राक्षसांच्या कुळात जन्मला आणि देवांना त्रास देणारा, बलवान, संजीव आणि विजय म्हणून ओळखला गेला, हरीचा भक्त आणि महान प्रभू होता.

हरिण्याक्षः स्वयं दैत्यो हरिभक्तविदूषकः । एतादृशो हिरण्याक्षस्तपस्तप्तुं समुद्यतः ॥ ३,२६.

हिरण्याक्ष स्वतः राक्षस होता आणि हरीच्या भक्तांचा उपहास करणारा होता. असा हा हिरण्याक्ष तप करण्यासाठी सज्ज झाला.

तदा माता दितिर्देवी हिरण्याक्षमुवाच सा । दितिरुवाच । वत्सलस्त्वं महाभागमा तपस्वाष्टहायनः ॥ ३,२६.

तेव्हा त्याची आई, देवी दिती, हिरण्याक्षाला म्हणाली: 'माझ्या प्रिय मुला, तू फार भाग्यवान आहेस; आठ वर्षे तप करू नकोस.'

त्वं मा ददस्व दुः खं मे पालयिष्यति कोविदः । क्षणमात्रं न जीवामि त्वां विना जीवनं न हि ॥ ३,२६.

माझ्या दुःखाची वाढ करू नकोस, कारण मला सांभाळायला दुसरं कोण आहे? तुझ्याशिवाय मी एक क्षणही जगू शकत नाही; खरंच, तुझ्याशिवाय माझं जीवन नाही.

मा तप त्वं महाभाग मम जीवनहेतवे । एवमुक्तस्तु मात्रा स विजयोवशतोब्रवीत् ॥ ३,२६.

माझ्या जीवितासाठी, भाग्यवंत, तू तप करू नकोस. आईने असं सांगितल्यावर विजयाने तिच्या इच्छेखातर उत्तर दिलं.

हिरण्याक्षो मातरं प्राह जालं हित्वा विष्णोर्भजनेऽलं कुरुष्व । मयिस्नेहं पुत्रहेतोर्विरूढं सुखदुः खे चेह लोके परत्र ॥ ३,२६.

हिरण्याक्षाने आईला सांगितले: 'माया सोड आणि विष्णूची भक्ती कर. माझ्यावरील तुझं जे मुलावरचं प्रेम वाढलं आहे, त्यातून या जगात आणि पुढच्या जन्मात सुखदुःख दोन्ही मिळतात.'

यावत्स्नेहं मयि मातः करोषि तावत्क्लेशं शाश्वतं यास्यसि त्वम् । मातश्च ते मयि पुत्रत्वबुद्धिस्त्वय्यप्येषा मातृबुद्धिर्ममापि ॥ ३,२६.

आई, तू माझ्यावर ज्या काळापर्यंत प्रेम करशील, तितका काळ तुला अखंड दुःख भोगावं लागेल. जसं तुला मी मुलगा वाटतो, तसंच मला तू आई वाटतेस.

ताते पूज्ये पितृबुद्धिर्ममास्ति तस्मिंस्तुते भर्तृबुद्धिर्हि मिथ्या । निर्माति यस्माद्धरिरेव सर्वं सम्यक्पाता नियतोऽसौ मुरारिः ॥ ३,२६.

माझ्या वडिलांमध्ये मी वडिलांचं स्थान मानतो, आणि तुला ज्या पतीला पती वाटतो, ते चुकीचं आहे. कारण सर्वांचं खरं निर्माते फक्त हरिच आहे आणि मुरारीच आपल्याला नेहमी वाचवतो.

अतो हि माता हरिरेव सर्वदा त्वन्यासां वै मातृता चोपचारात् । निर्मातृत्वं यदि मुख्यं त्वयि स्याद्द्रोणादीनां जननी का वदस्व ॥ ३,२६.

म्हणून, आई, हरिच खरी आई आहे, इतरांचं मातृत्व फक्त औपचारिक आहे. जर तूच खरी आई असशील, तर मग द्रोण आणि इतरांची आई कोण आहे, सांग.