गरुडपुराणम्

आनन्दमग्ना सापि देवी जगाम स्वमाश्रमं जैगिषव्येण सार्धम् । यात्रामेवं ये न कुर्वन्ति वीन्द्र तेषां च सर्वं निष्फलं चाहुरार्याः ॥ ३,२५.

आनंदात मग्न होऊन, ती देवी जैगीषव्याबरोबर आपल्या आश्रमात परतली. अशी यात्रा जे करीत नाहीत, हे स्त्रियांचा इंद्र, त्यांची सर्व कर्मे निष्फळ ठरतात असे ज्ञानी म्हणतात.

गत्वाश्रमं जैगिषव्येण सार्धं गुरुं त्वपृच्छद्वेङ्कटेशस्य मन्त्रम् । मन्त्रस्यार्थं ब्रूहि मे जैगिषव्य मन्त्रावृत्तिं कुर्वतां वै फलाय ॥ ३,२५.

जैगीषव्याबरोबर आश्रमात गेल्यावर, तिने आपल्या गुरूला वेङ्कटेशाच्या मंत्राबद्दल विचारले, 'मंत्राचा अर्थ सांग, हे जैगीषव्य, कारण मंत्राचा जप करणाऱ्यांना काय फळ मिळते ते मला जाणून घ्यायचे आहे.'

जैगीष्व्य उवाच । शृणुष्व भद्रे वेङ्कटे शस्य नाम्नस्त्वर्थं श्रुत्वा हृदये संनिधत्स्व ॥ ३,२५.

जैगीषव्य म्हणाले, 'हे शुभे, वेङ्कटेश या नावाचा अर्थ ऐक आणि तो आपल्या हृदयात ठेव.'

विति ह्युत्तमवाची स्याद्येति ज्ञानमुदाहृतम् । ककारः सुखवाची स्याट्टेति चित्तमुदाहृतम् ॥ ३,२५.

'वि' हे श्रेष्ठ वाणीचे द्योतक आहे, म्हणून ते ज्ञान दर्शवते. 'क' हे सुखाचे द्योतक आहे, म्हणून ते मन दर्शवते.

ईशत्वमात्मवाचि स्यादेवं ज्ञेयं तु कन्यके । पूर्णज्ञानं सुखं वित्तं व्याप्तत्वाद्व्यङ्कटाभिधः ॥ ३,२५.

'ईश' म्हणजे आत्म्याचा स्वामी; म्हणून, हे कन्ये, असे समजावे. पूर्ण ज्ञान, सुख आणि संपत्ती — व्यापून राहिल्यामुळे त्याचे नाव वेङ्कट आहे.

व्य (वे) मिन्द्रियादिकं प्रोक्तं व्यङ्गभूतं हरौ यतः । कटश्च समुदायार्थो व्यं (वें) कटश्चेन्द्रियौघकः ॥ ३,२५.

'व्य' (किंवा 'वे') हे इंद्रिये वगैरे दर्शवते, कारण ते हरित प्रकट झाले आहेत; 'कट' म्हणजे समूह, आणि 'व्यं' (किंवा 'वे') 'कट' म्हणजे इंद्रियांचा समूह.

स्वस्मिन्प्रेरयते यस्मात्तस्माद्व्यङ्कटनामकः । विषये प्रेषयेन्नित्यमतो व्यङ्कटनामकः ॥ ३,२५.

तो स्वतःमध्ये त्यांना प्रवृत्त करतो म्हणून त्याचे नाव व्यङ्कट आहे; आणि तो नेहमी त्यांना विषयांकडे पाठवतो म्हणूनही त्याला व्यङ्कट म्हणतात.

विशिष्टज्ञानरूपत्वाद्व्येति मुक्ताः सदा स्मृताः । मुक्तानां च समूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः ॥ ३,२५.

विशेष ज्ञानरूप असल्यामुळे मुक्त झालेले नेहमीच तसेच ओळखले जातात; आणि या मुक्त लोकांचा समूह 'वैयंकट' म्हणून ओळखला जातो.

सदा मुक्तसमूहानामीशत्वाद्व्यङ्कटाभिधः । लिङ्गदेहमतो जीवो व्यङ्कटेति समाहृतः ॥ ३,२५.

नेहमी मुक्त असलेल्या या समूहाला प्रभुत्व असल्यामुळे त्याला 'वैयंकट' हे नाव मिळाले; म्हणून देहधारी जीवालाही 'वैयंकट' असे म्हणतात.

लिङ्गानां चैव स्वामित्वाद्व्यङ्कटेशेति संज्ञितः । दैत्यानां च समूहास्तु ज्ञानादिविधुरा यतः । अतो दैत्यसमूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः ॥ ३,२५.

सूक्ष्म देहांवर प्रभुत्व असल्यामुळे त्याला 'वैयंकटेश' असे नाव आहे; आणि दैत्यांचा समूह ज्ञान वगैरे गुणांपासून वंचित असल्यामुळे, तो दैत्यांचा समूह 'वैयंकट' म्हणून ओळखला जातो.

तेषां संहरणे ईशस्त्वतो व्यङ्कटनामकः । आनन्दस्य विरुद्धत्वात्कामक्रोधादयो गुणाः ॥ ३,२५.

त्या दैत्यांचा नाश करणारा तोच प्रभू आहे, म्हणून त्याला 'वैयंकट' असे नाव आहे; आणि आनंदाच्या विरोधात असलेले काम, क्रोध इत्यादी गुण निर्माण होतात.

व्यङ्कटा इति संप्रोक्तास्तेषां नाशयिता प्रभुः । अतस्तु व्यङ्कटेशाख्य एवं ज्ञात्वा जपं कुरु ॥ ३,२५.

त्यांना 'वैयंकटा' असेच म्हणतात, आणि प्रभू त्यांचा नाश करणारा आहे; म्हणून हे जाणून 'वैयंकटेश' हे नाव जपा.

एवं व्यङ्कटामाहात्म्यं श्रुत्वा देवी खगेश्वर । निद्रां चकार तत्रैव रात्रौ पित्रा सहैव च । ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थयि हृदि सस्मार कन्यका ॥ ३,२५.

हे खगेश्वर, देवीने वैयंकटाचे हे माहात्म्य ऐकून त्या रात्री वडिलांसोबत तिथेच झोपली; आणि ब्राह्ममुहूर्तात ती कन्या उठली व मनात हे आठवले.

(व्यङ्कटेशस्य प्रातः स्तुतिः) । श्रीव्यङ्कटेशश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीवरदराजश्च वराहमूर्तिः । श्रीरङ्गशायी च अनन्तशायी कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

श्रीवैयंकटेश, नरसिंहमूर्ती, श्रीवरदराज, वराहमूर्ती, श्रीरंगशायी आणि अनंतशायी — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

श्रीकृष्णमूर्तिश्च गदाधरश्च श्रीविष्णुपादस्तु प्रयागवासः । नारायणः श्रीबदरीनिवासः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

श्रीकृष्णमूर्ती, गदाधर, श्रीविष्णू ज्यांचे पाय प्रयागात आहेत, नारायण, श्रीबदरीनिवास — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

दामोदरो वै त्रिजगन्निवासः श्रीपाण्डुरङ्गश्च नृसिंहदेवः । श्रीरामदेवश्च अमोघवासः कुदृ ॥ ३,२५.

दामोदर, तीनही लोकांचा वास करणारे, श्रीपांडुरंग, नरसिंहदेव, श्रीरामदेव — हे अमोघ वास करणारे — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

श्रीधर्मपुत्रश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीपिप्पलस्थश्च मुहल्लवासः । कोलानृसिंहः शूर्पकारस्थ सिंहः कुर्वन्तुदृ ॥ ३,२५.

श्रीधर्मपुत्र नरसिंहमूर्ती, श्रीपिप्पलस्थ, मुहल्लातील वास करणारे, कोलानरसिंह, शूर्पकारातील सिंह — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

चतुर्मुखश्चारुसरस्वती च स्वभारती शर्वसुपर्णशेषाः । अमामहेद्रश्च शचीमुखास्ताः कुर्वन्तु दृ ॥ ३,२५.

चतुर्मुख, सुंदर सरस्वती, स्वभारती, शर्व, सुपर्ण, शेष, अमामहेन्द्र आणि शचीमुख असणारे — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

द्वारावती काशिकावन्तिका च प्रयागकाञ्च्यौ मथुरापुरी च । मायावती हस्तिमती पुरी च कुर्वन्तु स दृ ॥ ३,२५.

द्वारावती, काशिका, अवंतिका, प्रयाग, कांची, मथुरा नगरी, मायावती, हस्तिमती नगरी — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

भागीरथी चैव सरस्वती च गोदावरी सिंधुकृष्ण च वेणी । कलिन्दकन्या यमुना च नर्मदा कुर्व दृ ॥ ३,२५.

भागीरथी, सरस्वती, गोदावरी, सिंधू, कृष्णा, वेणी, कालिंदकन्या यमुना, आणि नर्मदा — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

वितस्तिकावेरिसतुङ्गभद्राः सुवञ्जरा भीमरथी विपाशा । सुताम्रपर्णी च पिनाकिनी च कु दृ ॥ ३,२५.

वितस्ता, कावेरी, सतुंगभद्रा, सुवंजर, भीमरथी, विपाशा, सुताम्रपर्णी आणि पिनाकिनी — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

स्वामिपुष्करिणी चैव सुवर्णमुखरी तथा । श्रीपाण्डवी तौबरुश्च कपिला पापनाशनी ॥ ३,२५.

स्वामिपुष्करिणी, सुवर्णमुखरी, श्रीपांडवी, तौबरू आणि कपिला — पाप नष्ट करणाऱ्या — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

गुरुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहश्च गौतमः । रैभ्यो मरीचिश्च्यवनश्च दक्षः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

गुरु वसिष्ठ, क्रतु, अंगिरा, मनू, पुलस्त्य, पुलह, गौतम, रैभ्य, मरीचि, च्यवन आणि दक्ष — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च द्वीपाश्च सप्तोपवनानि सप्त । भूरादिकानि भुवनानि सप्त कुर्वन्तु स दृ ॥ ३,२५.

सात समुद्र, सात कुलाचल, सात द्वीप, सात वन, आणि भू पासून सुरू होणारी सातही लोकं — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

मान्धात्रा नहुषोंबरीषसगरौ राजा नलो धर्मराट्प्रह्लादः क्रतुराड्विभीषणगयौ व्यासो हनूमानपि । अश्वत्थाम कृपावुमा द्रुपदजा श्रीजानकी तारका मन्दोदर्यखिलाः प्रभातसुमहं कुर्वन्तु नित्यं हरे ॥ ३,२५.

मंधात्री, नहुष, अंबरीष, सगर, राजा नल, धर्मराज, प्रह्लाद, क्रतुराज, विभीषण, गया, व्यास, हनुमान, अश्वत्थामा, कृप, उमा, द्रुपदकन्या, श्रीजानकी, तारका, मंदोदरी आणि सर्वजण — हे नेहमी हरिला अत्यंत शुभ प्रभात लाभू देत.

अश्वत्थस्य वनानि किं च तुलसीधात्रीवनानि प्रभो पुन्नागस्य वनानि चंपकवनान्यन्यानि पुष्पाणि च । मन्दारस्य वनानि यानि च हरेः सौगन्धिकान्यप्यहो नित्यं तानि दिशन्तु मत्प्रमुदितं श्रीवेङ्कटेश प्रभो ॥ ३,२५.

हे श्रीवेङ्कटेश प्रभो, अश्वत्थ, तुळस, आवळा, पुन्नाग, चंपक आणि इतर फुलांची बागा, मंदाराची बाग, तसेच हरीच्या सुगंधी बगिच्या, या सर्वांनी मला नेहमी आनंद मिळू दे.

एवं स्मृत्वा श्रीनिवासस्य देवी कृत्वा शौचं जैगिषव्येण साकम् । स्नातुं ययौ पुष्करिणीं हरेश्च स्नानं सम्यक्तत्र चकार देशे । सम्यग्जप्त्वा व्यङ्कटेशस्य मन्त्रमुवाच सा जैगिषव्यं गुरुं च ॥ ३,२५.

श्रीनिवासाचा स्मरण करून, देवीने जयगीषव्याबरोबर शुद्धता राखली आणि हरीच्या पवित्र सरोवरात स्नान करण्यासाठी गेली. तिथे तिने नीट स्नान केले आणि वेङ्कटेशाचा मंत्र योग्य प्रकारे जपून आपल्या गुरु जयगीषव्याशी बोलली.

श्रीगरुडमहापुराणम् २६ कन्योवाच । श्रीनिवासः किमर्थं वै आगतोत्र वदस्व मे । शेषाचलोपि कुत्रा भूत्कदायातश्च पापहा । स्वामिपुष्करिणी चात्र किमर्थं ह्यगता वद ॥ ३,२६.

कन्येने विचारले: श्रीनिवास इथे कशासाठी आले आहेत, मला सांग. शेषाचल कुठे आहे, तो कधी निर्माण झाला आणि कधी आला, हे पापांचा नाश करणारा! आणि स्वामीचे पवित्र सरोवर इथे कशासाठी आले आहे, तेही सांग.

जैगीषव्य उवाच शृणु भद्रे महाभागे व्यङ्कटेशस्य चागमम् । आवयोर्देवि पापानि विषमं यान्ति भामिनि ॥ ३,२६.

जयगीषव्य म्हणाले: ऐक, भाग्यवती आणि पुण्यवती, वेङ्कटेशाचा आगमन कसा झाला ते. देवी, आपली दोघांची पापे आता दूर होत आहेत, हे सुंदर स्त्री.