गरुडपुराणम्

वक्ष्यामि मन्त्रं परमादरेण शृण्वद्य भक्त्या परमादरेण । अन्तः स्थमन्त्यं ह्याद्यसंयुक्तमेव सबिन्दु तद्वत्स्पर्शकाद्येन युक्तम् ॥ ३,२५.

मी तुला हा मंत्र अत्यंत आदराने सांगतो, तू भक्तीभावाने आणि मोठ्या आदराने ऐक. हा मंत्र अंतःकरणात असणारा, 'अ' या अक्षराने संपणारा, पहिल्या अक्षराशी जोडलेला, बिंदूयुक्त आणि स्पर्शाक्षराने जोडलेला आहे.

एकारयुक्तं प्रथमान्तः स्थयुक्तं समत्रिकोणे चोष्मणा संयुतं च । तकारसक्तं स्वर्शमन्तः स्थयुक्तमाद्यन्त ओंकारसमन्वितं च ॥ ३,२५.

हा मंत्र 'ए' ने सुरू होतो, पहिल्या स्वराने संपतो, आतून जोडलेला आहे, त्रिकोणी आणि उष्णतेने युक्त आहे, 'त' अक्षराशी जोडलेला, शकाराने संपणारा, आतून जोडलेला आणि सुरुवातीला व शेवटी 'ॐ' ने युक्त आहे.

अनेन मन्त्रेण तवेप्सितं च भवेद्धि कन्ये नान्त्र विचार्यमस्ति । एवं स उक्त्वा श्रीनिवासो हरिस्तु प्रतीकवद्दर्शयामास रूपम् ॥ ३,२५.

या मंत्राने, हे कन्ये, तुला जे काही हवे आहे ते नक्कीच मिळेल, यात काहीच शंका नाही. असे सांगून श्रीनिवास, हरि, प्रतिमेसारखे आपले रूप दाखवले.

नत्वा तु सा श्रीनिवासं च देवी उवास ह स्वामिसरः समीपे । तस्मिन्दिने ब्राह्मणादींश्च सर्वान्संतर्पयामास च षड्रसान्नैः ॥ ३,२५.

ती देवी श्रीनिवासाला वंदन करून, आपल्या स्वामीच्या सरोवराजवळ थांबली. त्या दिवशी तिने सर्व ब्राह्मण आणि इतरांना सहा रसांच्या पदार्थांनी तृप्त केले.

सायङ्काले श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा उत्साहरूपैः श्रीनिवासप्रतीकैः । साकं भक्त्या संप्रणम्याथ देवी प्रदक्षिणं श्रीनिवासस्य सुष्ठु ॥ ३,२५.

सायंकाळी, श्रीनिवासाची उत्साहाने तेजस्वी रूपे पाहून, भक्तीभावाने तिने वंदन केले आणि मग श्रीनिवासाची नीट प्रदक्षिणा घातली.

ननर्त देवी सुप्रतीकस्य चाग्रे लज्जां त्यक्त्वा जय देवेति चोक्त्वा । आनृत्तकाले च हरेश्च वक्त्रं दृष्ट्वा च दृष्ट्या तु परं ननर्त ॥ ३,२५.

देवीने सुंदर प्रतिमेसमोर लाज सोडून, 'जय देव' असे म्हणत नृत्य केले. नृत्य करताना, हरिचे मुख पाहून, तिची नजर त्याच्यावर स्थिर ठेवून ती अधिक आनंदाने नाचली.

ममाद्य गात्रं पावितं श्रीनिवास ममाद्य नेत्रं सफलं संबभूव । ममाद्य पादौ सार्थकौ चैव जातौ प्रदक्षिणं श्रीनिवासेश कृत्वा ॥ ३,२५.

आज माझे शरीर पवित्र झाले, हे श्रीनिवास; आज माझ्या डोळ्यांना खरी प्राप्ती झाली. आज माझे पाय अर्थपूर्ण झाले, कारण मी श्रीनिवासाची प्रदक्षिणा केली.

हस्तौ च मे सार्थकावद्य जातौ अग्रे कृत्वा हस्तशब्दं मुरारेः । एवं वदन्ती प्रीणयन्ती च देवं जगामसा स्तोत्रवचः कदम्बैः ॥ ३,२५.

आज माझे हातही अर्थपूर्ण झाले, कारण मी मुरारिपुढे हस्तमुद्रा केली. असे म्हणत आणि देवाला आनंदित करत, तिने स्तोत्रांच्या ओळी गायल्या.

देवास्तदा दुन्दुंभयो विनेदिरे तन्मस्तके पुष्पवृष्टिं च चक्रुः । तस्मिन्काले उभयोः पार्श्वयोश्च नृत्यं चक्रुर्देवतावारनार्यः ॥ ३,२५.

त्या वेळी देवांनी दुंदुभी वाजवल्या आणि तिच्या डोक्यावर पुष्पवृष्टी केली. त्या क्षणी, दोन्ही बाजूंनी दिव्य युवतींनी नृत्य केले.

तथैव तास्तलशब्दं च कृत्वा तदा सर्वा नमनं चापि चक्रुः । आनन्दशैले सर्वदा त्वित्थमेव सा सर्वदा नर्तयन्ती च वीन्द्र ॥ ३,२५.

त्याचप्रमाणे, सर्वांनी टाळ्यांचा आवाज करत वंदन केले. आनंदशैलेवर ती नेहमीच अशाच प्रकारे नाचत असे, हे स्त्रियांचा इंद्र.

आनन्दमग्ना सापि देवी जगाम स्वमाश्रमं जैगिषव्येण सार्धम् । यात्रामेवं ये न कुर्वन्ति वीन्द्र तेषां च सर्वं निष्फलं चाहुरार्याः ॥ ३,२५.

आनंदात मग्न होऊन, ती देवी जैगीषव्याबरोबर आपल्या आश्रमात परतली. अशी यात्रा जे करीत नाहीत, हे स्त्रियांचा इंद्र, त्यांची सर्व कर्मे निष्फळ ठरतात असे ज्ञानी म्हणतात.

गत्वाश्रमं जैगिषव्येण सार्धं गुरुं त्वपृच्छद्वेङ्कटेशस्य मन्त्रम् । मन्त्रस्यार्थं ब्रूहि मे जैगिषव्य मन्त्रावृत्तिं कुर्वतां वै फलाय ॥ ३,२५.

जैगीषव्याबरोबर आश्रमात गेल्यावर, तिने आपल्या गुरूला वेङ्कटेशाच्या मंत्राबद्दल विचारले, 'मंत्राचा अर्थ सांग, हे जैगीषव्य, कारण मंत्राचा जप करणाऱ्यांना काय फळ मिळते ते मला जाणून घ्यायचे आहे.'

जैगीष्व्य उवाच । शृणुष्व भद्रे वेङ्कटे शस्य नाम्नस्त्वर्थं श्रुत्वा हृदये संनिधत्स्व ॥ ३,२५.

जैगीषव्य म्हणाले, 'हे शुभे, वेङ्कटेश या नावाचा अर्थ ऐक आणि तो आपल्या हृदयात ठेव.'

विति ह्युत्तमवाची स्याद्येति ज्ञानमुदाहृतम् । ककारः सुखवाची स्याट्टेति चित्तमुदाहृतम् ॥ ३,२५.

'वि' हे श्रेष्ठ वाणीचे द्योतक आहे, म्हणून ते ज्ञान दर्शवते. 'क' हे सुखाचे द्योतक आहे, म्हणून ते मन दर्शवते.

ईशत्वमात्मवाचि स्यादेवं ज्ञेयं तु कन्यके । पूर्णज्ञानं सुखं वित्तं व्याप्तत्वाद्व्यङ्कटाभिधः ॥ ३,२५.

'ईश' म्हणजे आत्म्याचा स्वामी; म्हणून, हे कन्ये, असे समजावे. पूर्ण ज्ञान, सुख आणि संपत्ती — व्यापून राहिल्यामुळे त्याचे नाव वेङ्कट आहे.

व्य (वे) मिन्द्रियादिकं प्रोक्तं व्यङ्गभूतं हरौ यतः । कटश्च समुदायार्थो व्यं (वें) कटश्चेन्द्रियौघकः ॥ ३,२५.

'व्य' (किंवा 'वे') हे इंद्रिये वगैरे दर्शवते, कारण ते हरित प्रकट झाले आहेत; 'कट' म्हणजे समूह, आणि 'व्यं' (किंवा 'वे') 'कट' म्हणजे इंद्रियांचा समूह.

स्वस्मिन्प्रेरयते यस्मात्तस्माद्व्यङ्कटनामकः । विषये प्रेषयेन्नित्यमतो व्यङ्कटनामकः ॥ ३,२५.

तो स्वतःमध्ये त्यांना प्रवृत्त करतो म्हणून त्याचे नाव व्यङ्कट आहे; आणि तो नेहमी त्यांना विषयांकडे पाठवतो म्हणूनही त्याला व्यङ्कट म्हणतात.

विशिष्टज्ञानरूपत्वाद्व्येति मुक्ताः सदा स्मृताः । मुक्तानां च समूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः ॥ ३,२५.

विशेष ज्ञानरूप असल्यामुळे मुक्त झालेले नेहमीच तसेच ओळखले जातात; आणि या मुक्त लोकांचा समूह 'वैयंकट' म्हणून ओळखला जातो.

सदा मुक्तसमूहानामीशत्वाद्व्यङ्कटाभिधः । लिङ्गदेहमतो जीवो व्यङ्कटेति समाहृतः ॥ ३,२५.

नेहमी मुक्त असलेल्या या समूहाला प्रभुत्व असल्यामुळे त्याला 'वैयंकट' हे नाव मिळाले; म्हणून देहधारी जीवालाही 'वैयंकट' असे म्हणतात.

लिङ्गानां चैव स्वामित्वाद्व्यङ्कटेशेति संज्ञितः । दैत्यानां च समूहास्तु ज्ञानादिविधुरा यतः । अतो दैत्यसमूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः ॥ ३,२५.

सूक्ष्म देहांवर प्रभुत्व असल्यामुळे त्याला 'वैयंकटेश' असे नाव आहे; आणि दैत्यांचा समूह ज्ञान वगैरे गुणांपासून वंचित असल्यामुळे, तो दैत्यांचा समूह 'वैयंकट' म्हणून ओळखला जातो.

तेषां संहरणे ईशस्त्वतो व्यङ्कटनामकः । आनन्दस्य विरुद्धत्वात्कामक्रोधादयो गुणाः ॥ ३,२५.

त्या दैत्यांचा नाश करणारा तोच प्रभू आहे, म्हणून त्याला 'वैयंकट' असे नाव आहे; आणि आनंदाच्या विरोधात असलेले काम, क्रोध इत्यादी गुण निर्माण होतात.

व्यङ्कटा इति संप्रोक्तास्तेषां नाशयिता प्रभुः । अतस्तु व्यङ्कटेशाख्य एवं ज्ञात्वा जपं कुरु ॥ ३,२५.

त्यांना 'वैयंकटा' असेच म्हणतात, आणि प्रभू त्यांचा नाश करणारा आहे; म्हणून हे जाणून 'वैयंकटेश' हे नाव जपा.

एवं व्यङ्कटामाहात्म्यं श्रुत्वा देवी खगेश्वर । निद्रां चकार तत्रैव रात्रौ पित्रा सहैव च । ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थयि हृदि सस्मार कन्यका ॥ ३,२५.

हे खगेश्वर, देवीने वैयंकटाचे हे माहात्म्य ऐकून त्या रात्री वडिलांसोबत तिथेच झोपली; आणि ब्राह्ममुहूर्तात ती कन्या उठली व मनात हे आठवले.

(व्यङ्कटेशस्य प्रातः स्तुतिः) । श्रीव्यङ्कटेशश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीवरदराजश्च वराहमूर्तिः । श्रीरङ्गशायी च अनन्तशायी कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

श्रीवैयंकटेश, नरसिंहमूर्ती, श्रीवरदराज, वराहमूर्ती, श्रीरंगशायी आणि अनंतशायी — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

श्रीकृष्णमूर्तिश्च गदाधरश्च श्रीविष्णुपादस्तु प्रयागवासः । नारायणः श्रीबदरीनिवासः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम् ॥ ३,२५.

श्रीकृष्णमूर्ती, गदाधर, श्रीविष्णू ज्यांचे पाय प्रयागात आहेत, नारायण, श्रीबदरीनिवास — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

दामोदरो वै त्रिजगन्निवासः श्रीपाण्डुरङ्गश्च नृसिंहदेवः । श्रीरामदेवश्च अमोघवासः कुदृ ॥ ३,२५.

दामोदर, तीनही लोकांचा वास करणारे, श्रीपांडुरंग, नरसिंहदेव, श्रीरामदेव — हे अमोघ वास करणारे — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

श्रीधर्मपुत्रश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीपिप्पलस्थश्च मुहल्लवासः । कोलानृसिंहः शूर्पकारस्थ सिंहः कुर्वन्तुदृ ॥ ३,२५.

श्रीधर्मपुत्र नरसिंहमूर्ती, श्रीपिप्पलस्थ, मुहल्लातील वास करणारे, कोलानरसिंह, शूर्पकारातील सिंह — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

चतुर्मुखश्चारुसरस्वती च स्वभारती शर्वसुपर्णशेषाः । अमामहेद्रश्च शचीमुखास्ताः कुर्वन्तु दृ ॥ ३,२५.

चतुर्मुख, सुंदर सरस्वती, स्वभारती, शर्व, सुपर्ण, शेष, अमामहेन्द्र आणि शचीमुख असणारे — हे सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.

द्वारावती काशिकावन्तिका च प्रयागकाञ्च्यौ मथुरापुरी च । मायावती हस्तिमती पुरी च कुर्वन्तु स दृ ॥ ३,२५.

द्वारावती, काशिका, अवंतिका, प्रयाग, कांची, मथुरा नगरी, मायावती, हस्तिमती नगरी — या सर्व मला शुभ प्रभात लाभू देत.