गरुडपुराणम्

तेषां सकाशादतिबाहुल्यसंख्या गुणा हरौ तेऽविदिता वै रमायाः । अतो हरे स्तवने क्वास्ति शक्तिस्तथापि यत्नं स्तवने ते करिष्ये ॥ ३,२५.

हरिकडे इतके गुण आहेत की, ते अगणित आहेत आणि रामेलाही माहीत नाहीत. म्हणून, हरिचे स्तवन करण्याची शक्ती कुठे आहे? तरीही, मी तुझे स्तवन करण्याचा प्रयत्न करीन.

तव प्रसादाच्च रमाप्रसादाद्विधिप्रसादात्भारतीशप्रसादात् । रुद्रप्रसादात्स्तवनं ते करिष्ये तथापि विष्णो मयि शान्तिं कुरुष्व ॥ ३,२५.

तुझ्या कृपेने, रामेच्या कृपेने, ब्रह्माच्या कृपेने, सरस्वतीच्या कृपेने आणि रुद्राच्या कृपेने मी तुझे स्तवन करीन; तरीही, विष्णू, माझ्यावर शांतता कर.

यदि प्रसन्नोसि मयि त्वमीश त्वत्पादमूले देहि भक्तिं सदैव । त्वद्दर्शनाद्देव शुभाशुभं च नष्टं मदीयं ह्यशुभं च नित्यम् ॥ ३,२५.

प्रभु, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर नेहमीच तुझ्या चरणकमळांवर भक्ती दे. तुझ्या दर्शनाने, देवा, माझे सर्व शुभ-अशुभ नाहीसे होते आणि माझे दुष्कर्म कायमचे नष्ट होते.

त्वन्मायया नष्टमिमं च लोकं मदेन मत्तं बधिरं चान्धभूतम् । ऐश्वर्ययोगेन च यो हि मूको जातः सदा दीनागुर्वादिकेषु ॥ ३,२५.

तुझ्या मायेमुळे हा जग हरवलेला आहे, गर्वाने वेडा, बहिरा आणि आंधळा झाला आहे. संपत्तीच्या गर्वाने माणूस मुक होत असतो आणि नेहमीच मोठ्यांमध्ये वाईट वाटत असतो.

मा देहि ऐश्वर्यमनुत्तमं त्वत्पादारविन्दस्य विरुद्धभूतम् । त्वं देव मे देहि सतां च संगं तव स्वरूपप्रतिपादकानाम् ॥ ३,२५.

माझ्या चरणकमळांना विरोध करणारे, श्रेष्ठ संपत्ती मला देऊ नकोस. देवा, मला सज्जनांची संगत दे, जे तुझे खरे स्वरूप सांगतात.

पुत्रादीनामैहिकं वासुदेव दग्ध्वा च मे देहि पादारविन्दे । सद्वष्णवे क्रियमाणं च कोपं दग्ध्वा च मे देहि पादरविन्दे ॥ ३,२५.

वासुदेवा, पुत्रादी सांसारिक आसक्ती जाळून, मला तुझे चरणकमळ दे. खऱ्या भक्तातही निर्माण होणारा राग जाळून, मला तुझे चरणकमळ दे.

द्रव्यादिके क्रियमाणं च लोभं दग्ध्वा वै मे देहि पादाब्जमूले । पुत्रादिके क्रियमाणं च मोहं दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले ॥ ३,२५.

द्रव्यादी गोष्टींमध्ये निर्माण होणारा लोभ जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने. पुत्रादींमध्ये निर्माण होणारा मोह जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने.

विद्यां पुत्रं द्रव्यजातं मदं च दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले । सद्वैष्णवासहमानस्वरूपं दग्ध्वा मात्सर्यं पाहि मां वेङ्कटेश ॥ ३,२५.

विद्या, पुत्र, संपत्ती यांचा गर्व जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने. वेङ्कटेश, खऱ्या वैष्णवांवर होणारा मत्सर जाळून, मला वाचव.

मन्त्रं च मे देहि निदानमूर्ते येनैव मे स्यात्तव संगश्च भूयः । नान्यं वृणे तव पादाब्जसंगात्तदेव मे देहि मम प्रसन्नः ॥ ३,२५.

सर्वांचे मूळ असलेल्या प्रभु, असा मंत्र मला दे, ज्यामुळे मला पुन्हा तुझा संग मिळेल. तुझ्या चरणकमळांच्या संगाशिवाय दुसरे काहीच मला नको; तू प्रसन्न असशील तर तेच मला दे.

इतीरितः श्रीनिवासः प्रसन्न उवाच देवो ह्यमृतस्त्रवं च । अत्रैव कन्ये प्रजपस्व मन्त्रं सुगोप्यरूपं परमादरेण ॥ ३,२५.

अशा प्रकारे संबोधून श्रीनिवास प्रसन्न होऊन म्हणाले, "हे कन्ये, इथेच अत्यंत गुप्त आणि निराकार मंत्र मोठ्या आदराने जप कर."

वक्ष्यामि मन्त्रं परमादरेण शृण्वद्य भक्त्या परमादरेण । अन्तः स्थमन्त्यं ह्याद्यसंयुक्तमेव सबिन्दु तद्वत्स्पर्शकाद्येन युक्तम् ॥ ३,२५.

मी तुला हा मंत्र अत्यंत आदराने सांगतो, तू भक्तीभावाने आणि मोठ्या आदराने ऐक. हा मंत्र अंतःकरणात असणारा, 'अ' या अक्षराने संपणारा, पहिल्या अक्षराशी जोडलेला, बिंदूयुक्त आणि स्पर्शाक्षराने जोडलेला आहे.

एकारयुक्तं प्रथमान्तः स्थयुक्तं समत्रिकोणे चोष्मणा संयुतं च । तकारसक्तं स्वर्शमन्तः स्थयुक्तमाद्यन्त ओंकारसमन्वितं च ॥ ३,२५.

हा मंत्र 'ए' ने सुरू होतो, पहिल्या स्वराने संपतो, आतून जोडलेला आहे, त्रिकोणी आणि उष्णतेने युक्त आहे, 'त' अक्षराशी जोडलेला, शकाराने संपणारा, आतून जोडलेला आणि सुरुवातीला व शेवटी 'ॐ' ने युक्त आहे.

अनेन मन्त्रेण तवेप्सितं च भवेद्धि कन्ये नान्त्र विचार्यमस्ति । एवं स उक्त्वा श्रीनिवासो हरिस्तु प्रतीकवद्दर्शयामास रूपम् ॥ ३,२५.

या मंत्राने, हे कन्ये, तुला जे काही हवे आहे ते नक्कीच मिळेल, यात काहीच शंका नाही. असे सांगून श्रीनिवास, हरि, प्रतिमेसारखे आपले रूप दाखवले.

नत्वा तु सा श्रीनिवासं च देवी उवास ह स्वामिसरः समीपे । तस्मिन्दिने ब्राह्मणादींश्च सर्वान्संतर्पयामास च षड्रसान्नैः ॥ ३,२५.

ती देवी श्रीनिवासाला वंदन करून, आपल्या स्वामीच्या सरोवराजवळ थांबली. त्या दिवशी तिने सर्व ब्राह्मण आणि इतरांना सहा रसांच्या पदार्थांनी तृप्त केले.

सायङ्काले श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा उत्साहरूपैः श्रीनिवासप्रतीकैः । साकं भक्त्या संप्रणम्याथ देवी प्रदक्षिणं श्रीनिवासस्य सुष्ठु ॥ ३,२५.

सायंकाळी, श्रीनिवासाची उत्साहाने तेजस्वी रूपे पाहून, भक्तीभावाने तिने वंदन केले आणि मग श्रीनिवासाची नीट प्रदक्षिणा घातली.

ननर्त देवी सुप्रतीकस्य चाग्रे लज्जां त्यक्त्वा जय देवेति चोक्त्वा । आनृत्तकाले च हरेश्च वक्त्रं दृष्ट्वा च दृष्ट्या तु परं ननर्त ॥ ३,२५.

देवीने सुंदर प्रतिमेसमोर लाज सोडून, 'जय देव' असे म्हणत नृत्य केले. नृत्य करताना, हरिचे मुख पाहून, तिची नजर त्याच्यावर स्थिर ठेवून ती अधिक आनंदाने नाचली.

ममाद्य गात्रं पावितं श्रीनिवास ममाद्य नेत्रं सफलं संबभूव । ममाद्य पादौ सार्थकौ चैव जातौ प्रदक्षिणं श्रीनिवासेश कृत्वा ॥ ३,२५.

आज माझे शरीर पवित्र झाले, हे श्रीनिवास; आज माझ्या डोळ्यांना खरी प्राप्ती झाली. आज माझे पाय अर्थपूर्ण झाले, कारण मी श्रीनिवासाची प्रदक्षिणा केली.

हस्तौ च मे सार्थकावद्य जातौ अग्रे कृत्वा हस्तशब्दं मुरारेः । एवं वदन्ती प्रीणयन्ती च देवं जगामसा स्तोत्रवचः कदम्बैः ॥ ३,२५.

आज माझे हातही अर्थपूर्ण झाले, कारण मी मुरारिपुढे हस्तमुद्रा केली. असे म्हणत आणि देवाला आनंदित करत, तिने स्तोत्रांच्या ओळी गायल्या.

देवास्तदा दुन्दुंभयो विनेदिरे तन्मस्तके पुष्पवृष्टिं च चक्रुः । तस्मिन्काले उभयोः पार्श्वयोश्च नृत्यं चक्रुर्देवतावारनार्यः ॥ ३,२५.

त्या वेळी देवांनी दुंदुभी वाजवल्या आणि तिच्या डोक्यावर पुष्पवृष्टी केली. त्या क्षणी, दोन्ही बाजूंनी दिव्य युवतींनी नृत्य केले.

तथैव तास्तलशब्दं च कृत्वा तदा सर्वा नमनं चापि चक्रुः । आनन्दशैले सर्वदा त्वित्थमेव सा सर्वदा नर्तयन्ती च वीन्द्र ॥ ३,२५.

त्याचप्रमाणे, सर्वांनी टाळ्यांचा आवाज करत वंदन केले. आनंदशैलेवर ती नेहमीच अशाच प्रकारे नाचत असे, हे स्त्रियांचा इंद्र.

आनन्दमग्ना सापि देवी जगाम स्वमाश्रमं जैगिषव्येण सार्धम् । यात्रामेवं ये न कुर्वन्ति वीन्द्र तेषां च सर्वं निष्फलं चाहुरार्याः ॥ ३,२५.

आनंदात मग्न होऊन, ती देवी जैगीषव्याबरोबर आपल्या आश्रमात परतली. अशी यात्रा जे करीत नाहीत, हे स्त्रियांचा इंद्र, त्यांची सर्व कर्मे निष्फळ ठरतात असे ज्ञानी म्हणतात.

गत्वाश्रमं जैगिषव्येण सार्धं गुरुं त्वपृच्छद्वेङ्कटेशस्य मन्त्रम् । मन्त्रस्यार्थं ब्रूहि मे जैगिषव्य मन्त्रावृत्तिं कुर्वतां वै फलाय ॥ ३,२५.

जैगीषव्याबरोबर आश्रमात गेल्यावर, तिने आपल्या गुरूला वेङ्कटेशाच्या मंत्राबद्दल विचारले, 'मंत्राचा अर्थ सांग, हे जैगीषव्य, कारण मंत्राचा जप करणाऱ्यांना काय फळ मिळते ते मला जाणून घ्यायचे आहे.'

जैगीष्व्य उवाच । शृणुष्व भद्रे वेङ्कटे शस्य नाम्नस्त्वर्थं श्रुत्वा हृदये संनिधत्स्व ॥ ३,२५.

जैगीषव्य म्हणाले, 'हे शुभे, वेङ्कटेश या नावाचा अर्थ ऐक आणि तो आपल्या हृदयात ठेव.'

विति ह्युत्तमवाची स्याद्येति ज्ञानमुदाहृतम् । ककारः सुखवाची स्याट्टेति चित्तमुदाहृतम् ॥ ३,२५.

'वि' हे श्रेष्ठ वाणीचे द्योतक आहे, म्हणून ते ज्ञान दर्शवते. 'क' हे सुखाचे द्योतक आहे, म्हणून ते मन दर्शवते.

ईशत्वमात्मवाचि स्यादेवं ज्ञेयं तु कन्यके । पूर्णज्ञानं सुखं वित्तं व्याप्तत्वाद्व्यङ्कटाभिधः ॥ ३,२५.

'ईश' म्हणजे आत्म्याचा स्वामी; म्हणून, हे कन्ये, असे समजावे. पूर्ण ज्ञान, सुख आणि संपत्ती — व्यापून राहिल्यामुळे त्याचे नाव वेङ्कट आहे.

व्य (वे) मिन्द्रियादिकं प्रोक्तं व्यङ्गभूतं हरौ यतः । कटश्च समुदायार्थो व्यं (वें) कटश्चेन्द्रियौघकः ॥ ३,२५.

'व्य' (किंवा 'वे') हे इंद्रिये वगैरे दर्शवते, कारण ते हरित प्रकट झाले आहेत; 'कट' म्हणजे समूह, आणि 'व्यं' (किंवा 'वे') 'कट' म्हणजे इंद्रियांचा समूह.

स्वस्मिन्प्रेरयते यस्मात्तस्माद्व्यङ्कटनामकः । विषये प्रेषयेन्नित्यमतो व्यङ्कटनामकः ॥ ३,२५.

तो स्वतःमध्ये त्यांना प्रवृत्त करतो म्हणून त्याचे नाव व्यङ्कट आहे; आणि तो नेहमी त्यांना विषयांकडे पाठवतो म्हणूनही त्याला व्यङ्कट म्हणतात.

विशिष्टज्ञानरूपत्वाद्व्येति मुक्ताः सदा स्मृताः । मुक्तानां च समूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः ॥ ३,२५.

विशेष ज्ञानरूप असल्यामुळे मुक्त झालेले नेहमीच तसेच ओळखले जातात; आणि या मुक्त लोकांचा समूह 'वैयंकट' म्हणून ओळखला जातो.

सदा मुक्तसमूहानामीशत्वाद्व्यङ्कटाभिधः । लिङ्गदेहमतो जीवो व्यङ्कटेति समाहृतः ॥ ३,२५.

नेहमी मुक्त असलेल्या या समूहाला प्रभुत्व असल्यामुळे त्याला 'वैयंकट' हे नाव मिळाले; म्हणून देहधारी जीवालाही 'वैयंकट' असे म्हणतात.