गरुडपुराणम्

तदा हरिं दर्शयामास तस्यै स्वकं रूपं सुप्रतीके सुपूर्णम् । सा कन्यका श्रीनिवासस्य रूपं ददर्श भक्त्या स्वमनोभिरामम् ॥ ३,२५.

तेव्हा हरिने तिला आपले सुंदर आणि पूर्ण रूप दाखवले. त्या कन्येने भक्तीभावाने, आपल्या मनाला आनंद देणारे श्रीनिवासाचे रूप पाहिले.

सुवर्णचित्रं वसनं वसानं सोष्णीषकं कञ्चुकं संदधानम् ॥ ३,२५.

सुवर्णाच्या नक्षीदार वस्त्रात, डोक्यावर पागोटं आणि अंगावर जाकीट घातलेला तो दिसला.

मृगोत्थमदगन्धेन सुरभीकृतदिङ्मुखम् । पुण्डरीकविशालाक्षं कंबुग्रीवं महाभुजम् ॥ ३,२५.

मृगाच्या कस्तुरीच्या सुवासाने चारही दिशांना सुगंध पसरलेला, कमळासारखी मोठी डोळे, शंखासारखा गळा आणि बलवान भुजा असलेला तो होता.

हेमयज्ञोपवीताङ्गं साक्षात्कन्दर्पसन्निभम् । जगन्मोहनसैन्दर्यं कोमलाङ्गं मनोहरम् ॥ ३,२५.

त्याच्या अंगावर सोन्याचा यज्ञोपवीत शोभत होता, तो कामदेवासारखा सुंदर, ज्याच्या सौंदर्याने सारा संसार मोहून जातो, त्याचे अंग कोमल आणि मनाला भुरळ घालणारे होते.

दृष्ट्वा च कन्या मुमुदे रोमाञ्चितसुगात्रका ॥ ३,२५.

त्याला पाहून ती कन्या आनंदित झाली, तिच्या सुंदर अंगावर रोमांच उभे राहिले.

तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशया प्रेम्णाथ रोमाश्रुकुलाकुलेक्षणा । ननर्त देवी पुरतस्तस्य विष्णोः सा ध्वस्तदोषा परमादरेण । आनन्द मां पाहि सुखं च दत्त्वा मुकुन्दा मां पाहि विमुक्तिदानात् ॥ ३,२५.

त्याला पाहून आनंदाने तिचे मन भरून आले, प्रेमाने डोळ्यात आनंदाश्रू आले, आणि ती देवी त्या दोषरहित विष्णूच्या समोर अत्यंत आदराने नाचू लागली—'आनंददायक प्रभु, मला वाचव; सुख दे, मुकुंदा, मुक्ती देणारा, मला वाचव.'

मां पाहि नित्यं ह्यरविन्दनेत्र प्रसन्नदृष्ट्या करुणासुधार्द्र । गोविन्द गोविन्द सुदुः खितां मां ज्ञानादिदानेन हि पाहि नित्यम् ॥ ३,२५.

मला नेहमीच तुझ्या कमळासारख्या डोळ्यांनी, प्रसन्न दृष्टीने, करुणेच्या अमृताने ओथंबलेल्या नजरेने वाचव. गोविंदा, गोविंदा, मी फार दुःखी आहे, मला ज्ञान वगैरे देऊन नेहमीच वाचव.

जनार्दन त्वं हि सुदुष्टसंगान्कामादिरूपान्सततं वर्जयित्वा । हरे हरे मां सततं पाहि दैत्यान्समाहृत्य प्रबलान्विघ्नरूपान् ॥ ३,२५.

जनार्दना, तू नेहमीच वाईट संग, कामादी वासनांचा त्याग करतोस; हरे, हरे, बलवान दैत्यरूपी विघ्न दूर करून नेहमीच मला वाचव.

रमेश मां पाहि चतुर्मुखेश विश्वेश मां पाहि सरस्वतीश । रमेश मां पाहि निदानमूर्ते वृन्दारवृन्दैर्वन्दितपादपद्म ॥ ३,२५.

लक्ष्मीपती, मला वाचव; चतुर्मुखांचे स्वामी, मला वाचव; विश्वाचे अधिपती, मला वाचव; सरस्वतीचे स्वामी, मला वाचव; लक्ष्मीपती, सर्वांचा आधार, ज्याचे चरणकमळ देवांनी वंदिले आहेत, मला वाचव.

एवं तु नत्वा परमादरेण तुष्टाव विष्णुं परमं पुराणम् । लक्ष्म्या सदा येऽविदिता गुणाश्च असंख्याताः संति विष्णौ च वीश ॥ ३,२५.

अशा प्रकारे ती अत्यंत आदराने नमस्कार करून, परम, प्राचीन विष्णूचे स्तवन करू लागली. प्रभु, विष्णूमध्ये नेहमीच असंख्य गुण आहेत, जे लक्ष्मीलाही माहीत नाहीत.

तेषां सकाशादतिबाहुल्यसंख्या गुणा हरौ तेऽविदिता वै रमायाः । अतो हरे स्तवने क्वास्ति शक्तिस्तथापि यत्नं स्तवने ते करिष्ये ॥ ३,२५.

हरिकडे इतके गुण आहेत की, ते अगणित आहेत आणि रामेलाही माहीत नाहीत. म्हणून, हरिचे स्तवन करण्याची शक्ती कुठे आहे? तरीही, मी तुझे स्तवन करण्याचा प्रयत्न करीन.

तव प्रसादाच्च रमाप्रसादाद्विधिप्रसादात्भारतीशप्रसादात् । रुद्रप्रसादात्स्तवनं ते करिष्ये तथापि विष्णो मयि शान्तिं कुरुष्व ॥ ३,२५.

तुझ्या कृपेने, रामेच्या कृपेने, ब्रह्माच्या कृपेने, सरस्वतीच्या कृपेने आणि रुद्राच्या कृपेने मी तुझे स्तवन करीन; तरीही, विष्णू, माझ्यावर शांतता कर.

यदि प्रसन्नोसि मयि त्वमीश त्वत्पादमूले देहि भक्तिं सदैव । त्वद्दर्शनाद्देव शुभाशुभं च नष्टं मदीयं ह्यशुभं च नित्यम् ॥ ३,२५.

प्रभु, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर नेहमीच तुझ्या चरणकमळांवर भक्ती दे. तुझ्या दर्शनाने, देवा, माझे सर्व शुभ-अशुभ नाहीसे होते आणि माझे दुष्कर्म कायमचे नष्ट होते.

त्वन्मायया नष्टमिमं च लोकं मदेन मत्तं बधिरं चान्धभूतम् । ऐश्वर्ययोगेन च यो हि मूको जातः सदा दीनागुर्वादिकेषु ॥ ३,२५.

तुझ्या मायेमुळे हा जग हरवलेला आहे, गर्वाने वेडा, बहिरा आणि आंधळा झाला आहे. संपत्तीच्या गर्वाने माणूस मुक होत असतो आणि नेहमीच मोठ्यांमध्ये वाईट वाटत असतो.

मा देहि ऐश्वर्यमनुत्तमं त्वत्पादारविन्दस्य विरुद्धभूतम् । त्वं देव मे देहि सतां च संगं तव स्वरूपप्रतिपादकानाम् ॥ ३,२५.

माझ्या चरणकमळांना विरोध करणारे, श्रेष्ठ संपत्ती मला देऊ नकोस. देवा, मला सज्जनांची संगत दे, जे तुझे खरे स्वरूप सांगतात.

पुत्रादीनामैहिकं वासुदेव दग्ध्वा च मे देहि पादारविन्दे । सद्वष्णवे क्रियमाणं च कोपं दग्ध्वा च मे देहि पादरविन्दे ॥ ३,२५.

वासुदेवा, पुत्रादी सांसारिक आसक्ती जाळून, मला तुझे चरणकमळ दे. खऱ्या भक्तातही निर्माण होणारा राग जाळून, मला तुझे चरणकमळ दे.

द्रव्यादिके क्रियमाणं च लोभं दग्ध्वा वै मे देहि पादाब्जमूले । पुत्रादिके क्रियमाणं च मोहं दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले ॥ ३,२५.

द्रव्यादी गोष्टींमध्ये निर्माण होणारा लोभ जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने. पुत्रादींमध्ये निर्माण होणारा मोह जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने.

विद्यां पुत्रं द्रव्यजातं मदं च दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले । सद्वैष्णवासहमानस्वरूपं दग्ध्वा मात्सर्यं पाहि मां वेङ्कटेश ॥ ३,२५.

विद्या, पुत्र, संपत्ती यांचा गर्व जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने. वेङ्कटेश, खऱ्या वैष्णवांवर होणारा मत्सर जाळून, मला वाचव.

मन्त्रं च मे देहि निदानमूर्ते येनैव मे स्यात्तव संगश्च भूयः । नान्यं वृणे तव पादाब्जसंगात्तदेव मे देहि मम प्रसन्नः ॥ ३,२५.

सर्वांचे मूळ असलेल्या प्रभु, असा मंत्र मला दे, ज्यामुळे मला पुन्हा तुझा संग मिळेल. तुझ्या चरणकमळांच्या संगाशिवाय दुसरे काहीच मला नको; तू प्रसन्न असशील तर तेच मला दे.

इतीरितः श्रीनिवासः प्रसन्न उवाच देवो ह्यमृतस्त्रवं च । अत्रैव कन्ये प्रजपस्व मन्त्रं सुगोप्यरूपं परमादरेण ॥ ३,२५.

अशा प्रकारे संबोधून श्रीनिवास प्रसन्न होऊन म्हणाले, "हे कन्ये, इथेच अत्यंत गुप्त आणि निराकार मंत्र मोठ्या आदराने जप कर."

वक्ष्यामि मन्त्रं परमादरेण शृण्वद्य भक्त्या परमादरेण । अन्तः स्थमन्त्यं ह्याद्यसंयुक्तमेव सबिन्दु तद्वत्स्पर्शकाद्येन युक्तम् ॥ ३,२५.

मी तुला हा मंत्र अत्यंत आदराने सांगतो, तू भक्तीभावाने आणि मोठ्या आदराने ऐक. हा मंत्र अंतःकरणात असणारा, 'अ' या अक्षराने संपणारा, पहिल्या अक्षराशी जोडलेला, बिंदूयुक्त आणि स्पर्शाक्षराने जोडलेला आहे.

एकारयुक्तं प्रथमान्तः स्थयुक्तं समत्रिकोणे चोष्मणा संयुतं च । तकारसक्तं स्वर्शमन्तः स्थयुक्तमाद्यन्त ओंकारसमन्वितं च ॥ ३,२५.

हा मंत्र 'ए' ने सुरू होतो, पहिल्या स्वराने संपतो, आतून जोडलेला आहे, त्रिकोणी आणि उष्णतेने युक्त आहे, 'त' अक्षराशी जोडलेला, शकाराने संपणारा, आतून जोडलेला आणि सुरुवातीला व शेवटी 'ॐ' ने युक्त आहे.

अनेन मन्त्रेण तवेप्सितं च भवेद्धि कन्ये नान्त्र विचार्यमस्ति । एवं स उक्त्वा श्रीनिवासो हरिस्तु प्रतीकवद्दर्शयामास रूपम् ॥ ३,२५.

या मंत्राने, हे कन्ये, तुला जे काही हवे आहे ते नक्कीच मिळेल, यात काहीच शंका नाही. असे सांगून श्रीनिवास, हरि, प्रतिमेसारखे आपले रूप दाखवले.

नत्वा तु सा श्रीनिवासं च देवी उवास ह स्वामिसरः समीपे । तस्मिन्दिने ब्राह्मणादींश्च सर्वान्संतर्पयामास च षड्रसान्नैः ॥ ३,२५.

ती देवी श्रीनिवासाला वंदन करून, आपल्या स्वामीच्या सरोवराजवळ थांबली. त्या दिवशी तिने सर्व ब्राह्मण आणि इतरांना सहा रसांच्या पदार्थांनी तृप्त केले.

सायङ्काले श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा उत्साहरूपैः श्रीनिवासप्रतीकैः । साकं भक्त्या संप्रणम्याथ देवी प्रदक्षिणं श्रीनिवासस्य सुष्ठु ॥ ३,२५.

सायंकाळी, श्रीनिवासाची उत्साहाने तेजस्वी रूपे पाहून, भक्तीभावाने तिने वंदन केले आणि मग श्रीनिवासाची नीट प्रदक्षिणा घातली.

ननर्त देवी सुप्रतीकस्य चाग्रे लज्जां त्यक्त्वा जय देवेति चोक्त्वा । आनृत्तकाले च हरेश्च वक्त्रं दृष्ट्वा च दृष्ट्या तु परं ननर्त ॥ ३,२५.

देवीने सुंदर प्रतिमेसमोर लाज सोडून, 'जय देव' असे म्हणत नृत्य केले. नृत्य करताना, हरिचे मुख पाहून, तिची नजर त्याच्यावर स्थिर ठेवून ती अधिक आनंदाने नाचली.

ममाद्य गात्रं पावितं श्रीनिवास ममाद्य नेत्रं सफलं संबभूव । ममाद्य पादौ सार्थकौ चैव जातौ प्रदक्षिणं श्रीनिवासेश कृत्वा ॥ ३,२५.

आज माझे शरीर पवित्र झाले, हे श्रीनिवास; आज माझ्या डोळ्यांना खरी प्राप्ती झाली. आज माझे पाय अर्थपूर्ण झाले, कारण मी श्रीनिवासाची प्रदक्षिणा केली.

हस्तौ च मे सार्थकावद्य जातौ अग्रे कृत्वा हस्तशब्दं मुरारेः । एवं वदन्ती प्रीणयन्ती च देवं जगामसा स्तोत्रवचः कदम्बैः ॥ ३,२५.

आज माझे हातही अर्थपूर्ण झाले, कारण मी मुरारिपुढे हस्तमुद्रा केली. असे म्हणत आणि देवाला आनंदित करत, तिने स्तोत्रांच्या ओळी गायल्या.

देवास्तदा दुन्दुंभयो विनेदिरे तन्मस्तके पुष्पवृष्टिं च चक्रुः । तस्मिन्काले उभयोः पार्श्वयोश्च नृत्यं चक्रुर्देवतावारनार्यः ॥ ३,२५.

त्या वेळी देवांनी दुंदुभी वाजवल्या आणि तिच्या डोक्यावर पुष्पवृष्टी केली. त्या क्षणी, दोन्ही बाजूंनी दिव्य युवतींनी नृत्य केले.