गरुडपुराणम्

दक्षिणे तु यमायैव नैरृत्यां निरृतिं यजेत् । पश्चिमे वरुणायैव वायव्ये वायवे नमः ॥ ३,२४.

दक्षिण दिशेला यमाची पूजा करावी. नैऋत्य दिशेला निरृतिला, पश्चिमेला वरुणाला आणि वायव्य दिशेला वायुला नमस्कार करावा.

उत्तरे च कुबेराय ईशान्ये च शिवाय च । ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मणे सायुधाय च ॥ ३,२४.

उत्तर दिशेला कुबेराला आणि ईशान्य दिशेला शिवाला वंदन करावं. ईशान आणि शक्र यांच्या मध्ये ब्रह्मा आणि शस्त्रधारी यांना वंदन करावं.

निरृत्यप्यतिमध्ये तु शेषाय च नमोनमः । एवं कृत्वा नमस्कारं प्रणमेच्च पुनः पुनः ॥ ३,२४.

नैऋत्याच्या अगदी मध्यभागी शेषाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार करावा. अशा प्रकारे सर्व वंदन करून, पुन्हा पुन्हा नतमस्तक व्हावं.

इत्येतत्सर्वमाख्यातं विधिपूर्वं तु दर्शनम् । इतः परन्तु गन्तव्यं दर्शनार्थं रमापते ॥ ३,२४.

या सर्व विधीचे स्पष्टीकरण सांगितले आहे. आता पुढे जाऊन लक्ष्मीपतीचे दर्शन घ्यावे.

एवमुक्त्वा तु सा देवी तैः सार्धं तु ययौ मुदा । यदुक्तः श्रीनिवासस्य दर्शनस्य विधिः खग । कस्यचिन्नैव वक्तव्यो गोप्यत्वाच्च कदाचन ॥ ३,२४.

असे म्हणून ती देवी आनंदाने सर्वांसोबत पुढे गेली. हे पक्षीराज, श्रीनिवासाच्या दर्शनाचा हा विधी कुणालाही सांगू नये, कारण तो नेहमी गुप्त ठेवावा.

समागमो दुर्घट एव वीन्द्र सतां च सत्तत्त्वविबोधकानाम् । अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयादभूद्गुरोः संगम एव तस्य ॥ ३,२४.

सत्य साधक आणि सत्त्व जाणणाऱ्यांची भेट अत्यंत दुर्मिळ असते, हे विंद्र. अनेक जन्मांची पुण्याई साठवली कीच अशा गुरूची संगत मिळते.

पयो विकारं च निजं जहाति शेषस्य शेषं नलिनस्य षङ्कजम् । भावं चलं पङ्कजनाभयोगात्सत्संगयोगादशुभानि न स्युः ॥ ३,२४.

दूध आपली मूळ अवस्था सोडून दही होते. कमळाच्या शेवटच्या भागात शंका निर्माण होते. सत्पुरुषांच्या संगतीने चंचल मन स्थिर होते आणि अशा संगतीमुळे अशुभ गोष्टी होत नाहीत.

श्रीगरुडमहापुराणम् २५ सा द्वारदेशे श्रीनिवासस्य देवी स्वामिपुष्करिणीं ददृशे कैश्च सार्धम् । स्वामिन्हरे श्रीनिवासेति सा तं ब्रह्मादीनां तारकं सम्प्रदध्यौ ॥ ३,२५.

श्रीनिवासाच्या मंदिराच्या प्रवेशद्वारी, देवीने आपल्या सोबत असणाऱ्यांसह स्वामींच्या पवित्र सरोवराचे दर्शन घेतले. तेथे तिने ब्रह्मा आणि इतर देवांचे तारक असलेल्या श्रीनिवासाचे ध्यान केले.

देवैः सार्धं पालनार्थं च विष्णुरस्त्येव नित्यं पुष्करिण्यां जलेषु । अतः स्वामिपुष्करिणीति चाहुस्तत्र स्नानं कन्यकान्याश्च चक्रुः ॥ ३,२५.

देवतांच्या रक्षणासाठी विष्णू नेहमी त्या पवित्र सरोवराच्या पाण्यात वास करतो. म्हणून त्याला स्वामींचे सरोवर म्हणतात. तेथे कन्यांनी स्नान केले.

शुचिर्भूत्वा श्रीनिवासं च देवास्तुप्तुं विविशुः शुद्धभक्त्या खगेन्द्र । यथोपदिष्टं गुरुणा तथैव चक्रे कन्याश्च सर्वं खगेन्द्र ॥ ३,२५.

शुद्ध होऊन, देवांनी श्रीनिवासाची शुद्ध भक्तीने पूजा केली, हे पक्षीराज. गुरूने जसे सांगितले, तसेच सर्व कन्यांनीही केले.

तदा हरिं दर्शयामास तस्यै स्वकं रूपं सुप्रतीके सुपूर्णम् । सा कन्यका श्रीनिवासस्य रूपं ददर्श भक्त्या स्वमनोभिरामम् ॥ ३,२५.

तेव्हा हरिने तिला आपले सुंदर आणि पूर्ण रूप दाखवले. त्या कन्येने भक्तीभावाने, आपल्या मनाला आनंद देणारे श्रीनिवासाचे रूप पाहिले.

सुवर्णचित्रं वसनं वसानं सोष्णीषकं कञ्चुकं संदधानम् ॥ ३,२५.

सुवर्णाच्या नक्षीदार वस्त्रात, डोक्यावर पागोटं आणि अंगावर जाकीट घातलेला तो दिसला.

मृगोत्थमदगन्धेन सुरभीकृतदिङ्मुखम् । पुण्डरीकविशालाक्षं कंबुग्रीवं महाभुजम् ॥ ३,२५.

मृगाच्या कस्तुरीच्या सुवासाने चारही दिशांना सुगंध पसरलेला, कमळासारखी मोठी डोळे, शंखासारखा गळा आणि बलवान भुजा असलेला तो होता.

हेमयज्ञोपवीताङ्गं साक्षात्कन्दर्पसन्निभम् । जगन्मोहनसैन्दर्यं कोमलाङ्गं मनोहरम् ॥ ३,२५.

त्याच्या अंगावर सोन्याचा यज्ञोपवीत शोभत होता, तो कामदेवासारखा सुंदर, ज्याच्या सौंदर्याने सारा संसार मोहून जातो, त्याचे अंग कोमल आणि मनाला भुरळ घालणारे होते.

दृष्ट्वा च कन्या मुमुदे रोमाञ्चितसुगात्रका ॥ ३,२५.

त्याला पाहून ती कन्या आनंदित झाली, तिच्या सुंदर अंगावर रोमांच उभे राहिले.

तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशया प्रेम्णाथ रोमाश्रुकुलाकुलेक्षणा । ननर्त देवी पुरतस्तस्य विष्णोः सा ध्वस्तदोषा परमादरेण । आनन्द मां पाहि सुखं च दत्त्वा मुकुन्दा मां पाहि विमुक्तिदानात् ॥ ३,२५.

त्याला पाहून आनंदाने तिचे मन भरून आले, प्रेमाने डोळ्यात आनंदाश्रू आले, आणि ती देवी त्या दोषरहित विष्णूच्या समोर अत्यंत आदराने नाचू लागली—'आनंददायक प्रभु, मला वाचव; सुख दे, मुकुंदा, मुक्ती देणारा, मला वाचव.'

मां पाहि नित्यं ह्यरविन्दनेत्र प्रसन्नदृष्ट्या करुणासुधार्द्र । गोविन्द गोविन्द सुदुः खितां मां ज्ञानादिदानेन हि पाहि नित्यम् ॥ ३,२५.

मला नेहमीच तुझ्या कमळासारख्या डोळ्यांनी, प्रसन्न दृष्टीने, करुणेच्या अमृताने ओथंबलेल्या नजरेने वाचव. गोविंदा, गोविंदा, मी फार दुःखी आहे, मला ज्ञान वगैरे देऊन नेहमीच वाचव.

जनार्दन त्वं हि सुदुष्टसंगान्कामादिरूपान्सततं वर्जयित्वा । हरे हरे मां सततं पाहि दैत्यान्समाहृत्य प्रबलान्विघ्नरूपान् ॥ ३,२५.

जनार्दना, तू नेहमीच वाईट संग, कामादी वासनांचा त्याग करतोस; हरे, हरे, बलवान दैत्यरूपी विघ्न दूर करून नेहमीच मला वाचव.

रमेश मां पाहि चतुर्मुखेश विश्वेश मां पाहि सरस्वतीश । रमेश मां पाहि निदानमूर्ते वृन्दारवृन्दैर्वन्दितपादपद्म ॥ ३,२५.

लक्ष्मीपती, मला वाचव; चतुर्मुखांचे स्वामी, मला वाचव; विश्वाचे अधिपती, मला वाचव; सरस्वतीचे स्वामी, मला वाचव; लक्ष्मीपती, सर्वांचा आधार, ज्याचे चरणकमळ देवांनी वंदिले आहेत, मला वाचव.

एवं तु नत्वा परमादरेण तुष्टाव विष्णुं परमं पुराणम् । लक्ष्म्या सदा येऽविदिता गुणाश्च असंख्याताः संति विष्णौ च वीश ॥ ३,२५.

अशा प्रकारे ती अत्यंत आदराने नमस्कार करून, परम, प्राचीन विष्णूचे स्तवन करू लागली. प्रभु, विष्णूमध्ये नेहमीच असंख्य गुण आहेत, जे लक्ष्मीलाही माहीत नाहीत.

तेषां सकाशादतिबाहुल्यसंख्या गुणा हरौ तेऽविदिता वै रमायाः । अतो हरे स्तवने क्वास्ति शक्तिस्तथापि यत्नं स्तवने ते करिष्ये ॥ ३,२५.

हरिकडे इतके गुण आहेत की, ते अगणित आहेत आणि रामेलाही माहीत नाहीत. म्हणून, हरिचे स्तवन करण्याची शक्ती कुठे आहे? तरीही, मी तुझे स्तवन करण्याचा प्रयत्न करीन.

तव प्रसादाच्च रमाप्रसादाद्विधिप्रसादात्भारतीशप्रसादात् । रुद्रप्रसादात्स्तवनं ते करिष्ये तथापि विष्णो मयि शान्तिं कुरुष्व ॥ ३,२५.

तुझ्या कृपेने, रामेच्या कृपेने, ब्रह्माच्या कृपेने, सरस्वतीच्या कृपेने आणि रुद्राच्या कृपेने मी तुझे स्तवन करीन; तरीही, विष्णू, माझ्यावर शांतता कर.

यदि प्रसन्नोसि मयि त्वमीश त्वत्पादमूले देहि भक्तिं सदैव । त्वद्दर्शनाद्देव शुभाशुभं च नष्टं मदीयं ह्यशुभं च नित्यम् ॥ ३,२५.

प्रभु, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर नेहमीच तुझ्या चरणकमळांवर भक्ती दे. तुझ्या दर्शनाने, देवा, माझे सर्व शुभ-अशुभ नाहीसे होते आणि माझे दुष्कर्म कायमचे नष्ट होते.

त्वन्मायया नष्टमिमं च लोकं मदेन मत्तं बधिरं चान्धभूतम् । ऐश्वर्ययोगेन च यो हि मूको जातः सदा दीनागुर्वादिकेषु ॥ ३,२५.

तुझ्या मायेमुळे हा जग हरवलेला आहे, गर्वाने वेडा, बहिरा आणि आंधळा झाला आहे. संपत्तीच्या गर्वाने माणूस मुक होत असतो आणि नेहमीच मोठ्यांमध्ये वाईट वाटत असतो.

मा देहि ऐश्वर्यमनुत्तमं त्वत्पादारविन्दस्य विरुद्धभूतम् । त्वं देव मे देहि सतां च संगं तव स्वरूपप्रतिपादकानाम् ॥ ३,२५.

माझ्या चरणकमळांना विरोध करणारे, श्रेष्ठ संपत्ती मला देऊ नकोस. देवा, मला सज्जनांची संगत दे, जे तुझे खरे स्वरूप सांगतात.

पुत्रादीनामैहिकं वासुदेव दग्ध्वा च मे देहि पादारविन्दे । सद्वष्णवे क्रियमाणं च कोपं दग्ध्वा च मे देहि पादरविन्दे ॥ ३,२५.

वासुदेवा, पुत्रादी सांसारिक आसक्ती जाळून, मला तुझे चरणकमळ दे. खऱ्या भक्तातही निर्माण होणारा राग जाळून, मला तुझे चरणकमळ दे.

द्रव्यादिके क्रियमाणं च लोभं दग्ध्वा वै मे देहि पादाब्जमूले । पुत्रादिके क्रियमाणं च मोहं दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले ॥ ३,२५.

द्रव्यादी गोष्टींमध्ये निर्माण होणारा लोभ जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने. पुत्रादींमध्ये निर्माण होणारा मोह जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने.

विद्यां पुत्रं द्रव्यजातं मदं च दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले । सद्वैष्णवासहमानस्वरूपं दग्ध्वा मात्सर्यं पाहि मां वेङ्कटेश ॥ ३,२५.

विद्या, पुत्र, संपत्ती यांचा गर्व जाळून, मला तुझ्या चरणकमळांच्या मुळाशी ने. वेङ्कटेश, खऱ्या वैष्णवांवर होणारा मत्सर जाळून, मला वाचव.

मन्त्रं च मे देहि निदानमूर्ते येनैव मे स्यात्तव संगश्च भूयः । नान्यं वृणे तव पादाब्जसंगात्तदेव मे देहि मम प्रसन्नः ॥ ३,२५.

सर्वांचे मूळ असलेल्या प्रभु, असा मंत्र मला दे, ज्यामुळे मला पुन्हा तुझा संग मिळेल. तुझ्या चरणकमळांच्या संगाशिवाय दुसरे काहीच मला नको; तू प्रसन्न असशील तर तेच मला दे.