गरुडपुराणम्

दत्त्वां वरं दैत्यवराय विष्णुरन्तर्दधे जलपूर्णे सुकुण्डे । अद्याप्यास्ते जलमध्ये नृसिंहः प्रह्लादोपि दैत्यकुमारकैः सह ॥ ३,२४.

दैत्यश्रेष्ठाला वर देऊन, विष्णू त्या पाण्याने भरलेल्या कुंडात अदृश्य झाला. आजही नरसिंह पाण्यात आहे, प्रह्लाद आणि दैत्यकुमारांसह.

तस्मिन् सुतीर्थे परितस्तत्रतत्र जयेति शब्दः श्रूयते चापराह्ने । इदं तीर्थं नारसिंहाभिधं च कन्येस्नानं ह्यत्र कार्यं मनुष्यैः ॥ ३,२४.

त्या पवित्र स्थळी, दुपारच्या वेळी सर्वत्र 'जय' असा आवाज ऐकू येतो. कन्ये, या तीर्थाचं नाव 'नरसिंह' आहे; इथे माणसांनी नक्की स्नान करावं.

स्नानं कृत्वा तत्र तीर्थे च सम्यग्दीपं दत्त्वा द्विजवर्याय मुख्यम् । द्रष्टुं पुनः श्रीनिवासं प्रजग्मुर्गोविन्दगोविन्द इति ब्रुवन्तः ॥ ३,२४.

त्या तीर्थात नीट स्नान करून आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दिवा अर्पण करून, ते पुन्हा श्रीनिवासाचं दर्शन घ्यायला गेले, 'गोविंदा, गोविंदा' असं म्हणत.

मुख्यप्राणाधिष्ठितं स्थानमाप्य अपाविशत्तत्र देवी ह्युवाच । जैगीषव्यः श्रीनिवासस्य विष्णोः कथं कार्यं दर्शनं तद्वदस्व ॥ ३,२४.

मुख्य प्राणाच्या अधिष्ठान असलेल्या स्थळी पोहोचून, देवी तिथे गेली आणि म्हणाली: 'जैगीषव्य, श्रीनिवास विष्णूचं दर्शन कसं घ्यावं ते सांग.'

जैगीषव्यः प्राह संहृष्टचित्तो ब्रवीमि तन्त्रं शृणु कन्यके त्वम् । श्रुत्वा मत्तः कुरु सर्वं मयोक्तमाद्यं द्वारं श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा ॥ ३,२४.

जैगीषव्य आनंदाने म्हणाले: 'कन्ये, मी तुला उपाय सांगतो, ऐक. मी सांगितलेलं सर्व नीट कर. प्रथम श्रीनिवासाचं दार पाहा.'

अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ ३,२४.

रोज दिवस-रात्र माझ्याकडून हजारो अपराध घडतात. हे पुरुषोत्तम, हे देव, ते सर्व अपराध तू मला माफ कर.

मानसान्वाचिकान्दोषान्कायि कानपि सर्वशः । वैष्णवद्वेषहेतून्मे भस्मसात्कुरु माधव ॥ ३,२४.

माझ्या मन, वाणी आणि शरीराचे सर्व दोष, आणि वैष्णवांविषयी वैरभाव निर्माण करणाऱ्या गोष्टी, हे माधव, तू राखेसारख्या नष्ट कर.

आद्यद्वारं श्रीनिवासस्य देवि सम्यक्स्मरेद्विजयं वै जयं च । दक्षाध्वरे श्रीनिवासस्य देवि चण्डं प्रचण्डं संस्मरेत्सम्यगेव ॥ ३,२४.

श्रीनिवासाच्या मुख्य दरवाज्यावर, देवी, विजय आणि जय यांचा योग्यरित्या स्मरण करावा. दक्षाच्या यज्ञात, श्रीनिवासाचे चंड आणि प्रचंड यांचेही मनापासून स्मरण करावे.

पाश्चात्यभागे श्रीनिवासस्य देवि नन्दं सुनन्दं संस्मरेदेव भक्त्या । सव्यद्वारे श्रीनिवासस्य कन्ये स्मरेत्कुमुदाक्षं कुमुदन्तमेव ॥ ३,२४.

श्रीनिवासाच्या पश्चिम बाजूला, देवी, भक्तीने नंद आणि सुनंद यांचे स्मरण करावे. डाव्या दरवाज्यावर, कन्ये, कुमुदाक्ष आणि कुमुदंत यांचेही स्मरण करावे.

यश्चैव देहं प्रविशेद्भक्तिपूर्वं कदा द्रक्ष्ये सादरेणैव देवि । प्रदक्षिणद्वादशकं च कृत्वा पदे पदे संस्मरेच्छ्रीनिवासम् ॥ ३,२४.

जो कोणी भक्तीपूर्वक देऊळात प्रवेश करतो, देवी, तो जेंव्हा आदराने दर्शन घेतो, बारा प्रदक्षिणा घालून, प्रत्येक पावलावर श्रीनिवासाचे स्मरण करावे.

श्रीस्वामितीर्थे सम्यगाचम्य नत्वा स्नात्वा नत्वा भूवराहं च देवि । अयुद्वारं प्रिवशेद्भक्तिपृर्वं गोविन्दगोविन्द इतिब्रुवन्वै ॥ ३,२४.

श्रीस्वामीतीर्थावर योग्यरित्या आचमन करून, वाकून, स्नान करून, भूवराहाला वंदन करून, देवी, भक्तीने मुख्य दरवाज्यात प्रवेश करताना 'गोविंदा, गोविंदा' असे उच्चारावे.

पश्चाद्धरेर्नमनं कार्यमेव साष्टाङ्गरूपं प्रविशेद्देवगेहम् । पुनर्विशेद्वारतः संस्थितः स पीठस्थदेवान्मानसा चिन्तयीत ॥ ३,२४.

नंतर, हरिला साष्टांग नमस्कार करून, देवाच्या मंदिरात प्रवेश करावा. मग दरवाज्यात उभा राहून, पिंठावर बसलेल्या देवतांचे मनात चिंतन करावे.

मध्ये पीठं श्रीनिवासं च देवी नारायणं प्रणमेत्पूर्णमेव । देवस्य सव्ये पीठभागाद्वहिश्च नमस्कार्यं गुरुदेवाय चैव ॥ ३,२४.

मधोमध पिंठावर श्रीनिवास आणि नारायण यांना पूर्णपणे वंदन करावे, देवी. देवाच्या पिंठाच्या डाव्या बाजूच्या बाहेर गुरू आणि देवतांना नमस्कार करावा.

पीठस्याग्राच्चाप्यधस्तात्प्रदेशे आग्नेयकोणे प्रणमेद्वै खगेन्द्र । नैरृत्यभागे व्यासदेवाय देवि नमस्कार्यो वैष्णवः सर्वदापि ॥ ३,२४.

पिंठाच्या समोर आणि खाली, आग्नेय कोपऱ्यात, खगेंद्र, वंदन करावे. नैऋत्य भागात, देवी, व्यासदेव आणि वैष्णव देवतांना नेहमी नमस्कार करावा.

वायव्यकोणे भक्तिपूर्वं सुदुर्गां नमस्कुर्याद्भक्तिसंवर्धितात्मा । पीठस्योर्ध्वं ह्यग्निकोणेषु देवी धर्माधिभूताय नमो यमाय ॥ ३,२४.

वायव्य कोपऱ्यात, भक्तीने, सुदुर्गेला वंदन करावे, भक्तीने मन बळकट करावे. पिंठाच्या वर, अग्नीच्या कोपऱ्यात, देवी, धर्माचे अधिपती यम यांना नमस्कार करावा.

पीठस्योर्ध्वं नैरृतस्योर्ध्वकोणे ज्ञानाधिपं प्रणमेद्वायुदेवम् । पीठस्योर्ध्वं वायुकोणे च सुभ्रूर्वैराग्यानामधिपं चैव रुद्रम् ॥ ३,२४.

पिंठाच्या वर, नैऋत्याच्या वरच्या कोपऱ्यात, ज्ञानाचे अधिपती वायू यांना वंदन करावे. पिंठाच्या वर, वायव्य कोपऱ्यात, सुब्रह्मण्या, वैराग्याचे अधिपती रुद्र यांना वंदन करावे.

पीठस्योर्ध्वं त्वीशकोणे च देवि ऐश्वर्याणामधिपं चेन्द्रदेवम् । पीठस्य पूर्वे प्रणमेन्नैरृतिं च अर्याम्णानामधिपं चात्र देवि ॥ ३,२४.

पिंठाच्या वर, ईशान्य कोपऱ्यात, देवी, ऐश्वर्याचे अधिपती इंद्र यांना वंदन करावे. पिंठाच्या पूर्व बाजूला, नैऋती आणि पितरांचे अधिपती अर्यमन् यांना येथे वंदन करावे, देवी.

देवस्य पीठस्य च दक्षिणे च दुर्गां नमेदुग्ररूपाभिधां च । पीठस्य कन्ये प्रणमेत्पश्चिमे वै आरोग्याणा मधिपं कामदेवम् ॥ ३,२४.

देवाच्या पिंठाच्या दक्षिण बाजूला दुर्गेला, उग्ररूपा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, वंदन करावे. पिंठाच्या पश्चिम बाजूला, कन्ये, आरोग्याचे अधिपती कामदेव यांना वंदन करावे.

देवस्य पीठस्योत्तरे रुद्रदेवमनैश्वर्याणामधिपं संस्मरेच्च । पीठस्य मध्ये प्रणमेद्वै वराहं सदा कन्ये परमं पूरुषाख्यम् ॥ ३,२४.

देवाच्या पिंठाच्या उत्तर बाजूला, अनैश्वर्याचे अधिपती रुद्र यांचे स्मरण करावे. पिंठाच्या मध्यभागी नेहमी वराहाला, आणि कोपऱ्यात परम पुरुषाला वंदन करावे, कन्ये.

तस्योपरिष्टाच्छक्तिसंज्ञां च लक्ष्मीमाधाररूपां प्रणमेच्चैव नित्यम् । तस्योपरिष्टाद्वायुकूर्मौ नमेच्च तस्योपरिष्टाच्छेषकूर्मौ नमेच्च ॥ ३,२४.

त्याच्या वर, शक्ती म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, आधाररूप लक्ष्मीला नेहमी वंदन करावे. त्याच्या वर वायू-कूर्माला, आणि त्याच्या वर शेष-कूर्माला वंदन करावे.

तस्योपरिष्टादभिमानिनीं भुवो भूदेवतां प्रणमेच्चैव सुभ्रूः । तस्योपरिष्टाद्वरुणं संस्मरेच्च क्षीरोदधेरधिपं चैव देवम् ॥ ३,२४.

त्याच्या वर, पृथ्वीची अधिष्ठात्री भूदेवीला वंदन करावे. त्याच्या वर, क्षीरसागराचे अधिपती वरुण यांचे स्मरण करावे.

तस्योपरिष्टात्प्रणमेच्चैव लक्ष्मीं श्वेतद्वीपाख्यं कन्यके पूजयेच्च । तस्योपरिष्टात्प्रणमेच्चैव लक्ष्मीं महादिव्यां मण्डपसंज्ञकां च ॥ ३,२४.

त्याच्या वर, कन्ये, श्वेतद्वीप नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या लक्ष्मीला वंदन करावे आणि तिची पूजा करावी. त्याच्या वर, महादिव्य आणि मंडप नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या लक्ष्मीला वंदन करावे.

पीठस्य मध्ये यमसंज्ञां च लक्ष्मीं समर्चयेद्यममध्ये च देवीम् । यमस्य देवस्य च दक्षिणे च सूर्यं नमेद्दीपरूपं च भद्रे ॥ ३,२४.

पिंठाच्या मध्यभागी, यम नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या लक्ष्मीची आणि यमाच्या मध्ये असलेल्या देवीची पूजा करावी. यमाच्या दक्षिणेला, दीपाच्या रूपातील सूर्याला वंदन करावे, शुभे.

यमस्य देवस्य च वामभागे श्रियं नमेद्दीपरूपां च देवीम् । यमस्य देवस्य तु चाग्रभागे हुताशनं दीपरूपं नमेच्च ॥ ३,२४.

यमाच्या डाव्या बाजूला, दीपाच्या रूपातील श्रीला, देवी, वंदन करावे. यमाच्या समोर, दीपाच्या रूपातील अग्निला वंदन करावे.

देवस्याग्रे भूमिनाम्नीं नमेच्च तत्त्वाभिमानां संस्मरेच्चैव नित्यम् । पर्यङ्करूपं श्रीनिवासस्य विष्णोस्तमोभिमानां सन्नमेच्चैव दुर्गाम् ॥ ३,२४.

देवाच्या समोर, तत्वांची अधिष्ठात्री म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भूमीला वंदन करावे आणि नेहमी तिचे स्मरण करावे. पाटाच्या रूपात, अंधकाराची अधिष्ठात्री दुर्गेला, विष्णूच्या श्रीनिवासाला वंदन करावे.

पूर्वादिगं पीठसोपानरूपमात्मानमेकं प्रणमेच्च देवि । दक्षस्थदिक्पीठसोपानरूपं ज्ञानात्मकं प्रणमेच्चैव कन्ये ॥ ३,२४.

देवी, पूर्व दिशेला असलेल्या आसनाच्या आणि पायरीच्या एकरूप स्वरूपाला आपण स्वतः म्हणून वंदन करावे. कन्ये, दक्षिण दिशेला असलेल्या आसनाच्या आणि पायरीच्या ज्ञानमय स्वरूपालाही वंदन करावे.

पद्मस्य पूर्वस्थदले च देवि स्त्रीरूपाख्यं विमलाख्यामिमां च । ब्रह्मादिदेवान्प्रणमेच्च देवि आग्नेयकोणस्थदले शृणुत्वम् ॥ ३,२४.

देवी, कमळाच्या पूर्वेकडील पाकळीत असलेल्या निर्मळ स्त्रीरूपाला वंदन करावे. आग्नेय कोपऱ्यातील पाकळीवर ब्रह्मा आणि इतर देवतांनाही वंदन करावे, हे ऐक.

उत्कर्षनाम्नीं परमां च देवीं नमेद्रमां ब्रह्मवायू च शेषम् । दक्षस्थपद्मस्य दलाष्टके च नारायणाकारशेषादिकानाम् ॥ ३,२४.

उत्कर्ष नावाच्या श्रेष्ठ देवीला, इंद्र, ब्रह्मा, वायू आणि इतरांनाही वंदन करावे. दक्षिणेकडील कमळाच्या आठ पाकळ्यांमध्ये नारायण, शेष आणि इतरांच्या रूपांना वंदन करावे.

स्त्रीरूपेभ्यो नमनं कार्यमेव कन्ये मया पश्चिमस्थे दले च । गोपाख्यनारायणब्रह्मवायुविप्रादिकानां शेषरूद्रादिकानाम् ॥ ३,२४.

कन्ये, स्त्रीरूपांना नेहमीच वंदन करावे. पश्चिम दिशेला असलेल्या पाकळीवर गोप, नारायण, ब्रह्मा, वायू, विप्र, शेष, रुद्र आणि इतरांच्या रूपांनाही वंदन करावे.