गरुडपुराणम्

अद्यैव पश्याम हरेस्तवास्यं कदा वयं कृत कृत्या भवामः । भोः केशवाद्यैव पदारविन्दं संदर्शयित्वा सुदयां कुरुष्व ॥ ३,२४.

आजच आम्हाला हरिचे मुख पाहू दे; केव्हा आम्ही पूर्ण समाधानी होऊ? हे केशव, आजच आम्हाला तुझे कमळासारखे पाय दाखव आणि मोठी कृपा कर.

ब्रह्माणमाहुश्च पुराणमाहुः कशब्दवाच्यं सर्वलोकेशमाहुः । ईशं चार्हं रुद्रमित्येव चाहुस्तत्प्रेरकं सृष्टिसंहारकार्ये ॥ ३,२४.

त्याला ब्रह्मा म्हणतात, प्राचीन म्हणतात, 'क' या अक्षराने ओळखला जाणारा सर्व लोकांचा स्वामी म्हणतात. त्याला ईश, रुद्र असेही म्हणतात, कारण तोच सृष्टी आणि संहार घडवतो.

अतो हरिः केशवनामधेयो भोः केशवेति च नर्तयन्तः । आनन्दवापीं संस्त्रवन्तोभि जग्मुर्नारायणेति प्रवदन्तो हि जग्मुः ॥ ३,२४.

म्हणून हरिला 'केशव' हे नाव मिळाले. 'केशवा' म्हणत नाचत, ते आनंदाच्या सरोवराकडे गेले आणि 'नारायण' उच्चारत पुढे चालले.

अतो दोषास्तद्विरुद्धा गुणाश्च नाराश्च तेषामाश्रयत्वान्मुरारिः । नारायणेति प्रवदन्तीह लोके नारानुबन्धात्सर्वमुक्ताः खगेन्द्र ॥ ३,२४.

म्हणून, हे पक्षिराज, त्याच्याशी विरोध करणारे दोष आणि गुण, तसेच त्याच्याकडे आश्रय घेणाऱ्या आत्म्यांचा संबंध मुरारीशी आहे. म्हणूनच लोक 'नारायण' असे म्हणतात आणि त्यामुळे सर्वजण मुक्त होतात.

नाराः प्रोक्ता आश्रयत्वाच्च तेषामतोपि नारायण एव वीन्द्र । मुक्ताश्च ये तु प्रपदंनु जग्मुरण्डोदकं यस्य कटाक्षमात्रात् ॥ ३,२४.

तो नेहमी त्या आत्म्यांचा आधार आहे म्हणून त्याला 'नारायण' म्हणतात, हे पक्षिराज. जे मुक्त झाले, त्यांनी केवळ त्याच्या कृपादृष्टीने त्याचे परमस्थान, म्हणजे विश्वरूपी जल, गाठले.

यदुत्पन्नं तेन नाराः खगेन्द्र तेषां सदाप्याश्रयत्वाच्च वीन्द्र । नारायणेति प्रवदन्तीह लोके ह्यनन्तब्रह्माण्डविसर्जकत्वात् ॥ ३,२४.

हे पक्षिराज, जे आत्मे त्याच्यापासून निर्माण झाले, ते नेहमी त्याच्याच आश्रयाला असतात. म्हणूनच या जगात त्याला 'नारायण' म्हणतात, कारण तो अनंत ब्रह्मांडांची निर्मिती करतो.

एवं ननृतुः परिशंसयन्तो गोविन्द नान्यो हि न चैव दर्शनम् । गोशब्दवाच्यास्तु समस्तवाचो गोभिश्च सर्वैः प्रतिपाद्यते यतः ॥ ३,२४.

त्याची स्तुती करत, ते नाचले आणि म्हणाले, 'गोविंदासारखा दुसरा कोणी नाही, आणि त्याच्या दर्शनासारखे काहीच नाही.' सर्व शब्द 'गो' या अक्षराने सूचित होतात आणि सर्व काही गायींमुळेच स्थिर आहे.

अतो हि गोविन्द इति स्मृतः सदा भो वेदवेद्येति तथा न ननृतुः । आनन्दबाष्पैश्च समन्विता हि हरे मुरारे तव दर्शनं हि ॥ ३,२४.

म्हणूनच त्याला नेहमी 'गोविंदा' असेच आठवले जाते, आणि वेदांनी ओळखला जाणारा म्हणूनही. ते आनंदाश्रूंनी ओथंबून, हे मुरारि, तुझे दर्शन घेऊन नाचले.

देहि प्रभो वै तवदासदासाश्चतुर्दशे भुवने सर्वदापि । यतस्त्वमेवं वसतीति वासुश्चात्रैव नित्यं क्रीडते सर्वदैव ॥ ३,२४.

हे प्रभो, तुझ्या सेवकांना सर्व चौदा लोकांत नेहमी वावरू दे. कारण तूच येथे वास करतोस आणि वासू म्हणून नेहमी येथे खेळतोस.

यतो देवेत्येवमाहुर्महान्तस्त्वतो हरिं वासुदेवेति चाहुः । भो वासुदेवेति ननृतुः सर्वदैव भो माधवेति ननृतुश्चैव सर्वे ॥ ३,२४.

म्हणून मोठ्या संतांनी त्याला 'देव' असं म्हटलं आणि 'हरि'ला 'वासुदेव' असंही नाव दिलं. 'अरे वासुदेव!' असं म्हणत ते नेहमी नाचायचे, आणि 'अरे माधव!' असं म्हणत सगळेच आनंदाने नाचायचे.

लक्ष्मीपते चेति वदन्ति सर्वे धनीति शब्दः स्वाभिवाची यतो हि । अतोप्यार्या माधवेति ब्रुवन्ति लक्ष्मीपते पाहि तथैव भक्तान् ॥ ३,२४.

सर्वजण त्याला 'लक्ष्मीपती' असं म्हणतात, कारण 'धन' हा शब्द खरं तर त्याचाच अर्थ दाखवतो. म्हणूनच सज्जन लोक त्याला 'माधव' असं संबोधतात. 'लक्ष्मीपती, भक्तांचं रक्षण कर' असंही ते म्हणतात.

ते वै ब्रुवन्तो ननृतुश्च जग्मुर्विष्णो सदास्मान्परिपाहि नित्यम् । सर्वत्र यस्माद्विततोसि तस्मादित्यादिनामानि गृणन्त एव । जग्मुश्च सर्वे ददृशुश्च तीर्थं भक्त्योपेताः श्रीनिवासं स्मरन्तः ॥ ३,२४.

ही नावं उच्चारत आणि नाचत, ते पुढे गेले आणि नेहमीच 'विष्णू, आम्हा सर्वांचं नेहमी रक्षण कर' असं प्रार्थना करत राहिले. कारण तू सर्वत्र आहेस, म्हणून अशी नावं ते सतत घेत राहिले. सगळेजण तिथे गेले, तीर्थ पाहिलं आणि भक्तीभावाने श्रीनिवासाचा स्मरण करत राहिले.

कन्योवाच । किं नामकं तीर्थमिदं मुनीन्द्र किं कार्यमत्र प्रवदास्मान्कृतीश । कस्मै प्रसन्नो भगवाञ्छ्रीनिवासस्त्वस्मिन्सुतीर्थं वद विस्तरेण ॥ ३,२४.

कन्येने विचारलं: 'मुनीराज, या तीर्थाचं नाव काय आणि इथे काय करावं लागतं? हे कृतींच्या अधिपती, आम्हाला सांग. या पवित्र स्थळी श्रीनिवास कोणावर प्रसन्न झाला हे सविस्तर सांग.'

जैगीषव्य उवाच । कन्ये शृणु त्वं ह्यभवत्सुबुद्धिमान्प्रह्रादसंज्ञो हरिभक्तवर्यः । निष्कामबुद्ध्या तु यदा जगाम शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् ॥ ३,२४.

जैगीषव्य म्हणाले: 'कन्ये, ऐक. प्रह्लाद नावाचा एक अत्यंत बुद्धिमान आणि हरिभक्त होता. त्याने कोणतीही इच्छा न ठेवता, शेषाचलावर वसणाऱ्या श्रीनिवासाचं दर्शन घ्यायला गेला.'

अस्मिंस्थले दैत्यकुमारकान्प्रति हरेश्च तत्त्वं परिपृष्टवान्प्रभुः । नृसिंहरूपं श्रीनिवासं भजस्व सुदुर्लभं मानुषं जन्म कन्ये ॥ ३,२४.

या ठिकाणी, त्या प्रभूंनी दैत्यकुमारांना हरिच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल विचारलं. कन्ये, नरसिंह रूपातील श्रीनिवासाची भक्ती कर, कारण माणूस जन्म फार दुर्मिळ आहे.

तत्रापि विष्णोर्नृहरे सुतत्त्वं सुदुर्लभं सुष्ठु यात्रा तथैव । यस्यां यात्रायां यत्र कुत्रापि देशे हरेः कथा वर्तते दैत्यवर्याः ॥ ३,२४.

इथेही, विष्णूचं नरसिंह स्वरूप समजणं फार कठीण आहे, आणि ती यात्रा देखील तशीच दुर्मिळ आहे. ज्या देशात ही यात्रा होते, त्या ठिकाणी, दैत्यश्रेष्ठा, हरिच्या कथा सांगितल्या जातात.

तत्र स्थले हरिरास्ते सदैव यतो व्याप्तः सर्वतो वै नृसिंहः । एतच्छ्रुत्वा दैत्यकुमारकास्ते प्रह्लादमूचुर्भक्तवर्यं हरेश्च ॥ ३,२४.

त्या स्थळी हरि नेहमी वास करतो, कारण नरसिंह सर्वत्र व्यापून आहे. हे ऐकून, दैत्यकुमारांनी हरिच्या श्रेष्ठ भक्त प्रह्लादाला विचारलं.

व्याप्तो हरिश्चेत्कथमत्र वै सखे न दृश्यते जलरूपी नृसिंहः । स एवमुक्तो दानवानां सुतैश्च तुष्टाव विष्णुं परमादरेण ॥ ३,२४.

'जर हरि सर्वत्र व्यापून आहे, मग इथे पाण्यातील नरसिंह रूप का दिसत नाही?' असं दानवांच्या मुलांनी विचारलं. तेव्हा प्रह्लादाने अत्यंत भक्तीने विष्णूची स्तुती केली.

तव स्वरूपं मम दर्शयस्व स्वयोग्यरूपं दानवानां सुतानाम् । इति स्तुतः श्रीनिवासो हरिस्तु तस्मिन्नन्तर्जलरूपं समायात् ॥ ३,२४.

'तुझं खरं रूप आम्हाला दाखव, जे दानवांच्या मुलांना योग्य आहे.' अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीनिवास हरि त्या ठिकाणी पाण्यातील रूपात प्रकट झाला.

अस्मिन्स्नानं ये प्रकुर्वन्ति तीर्थे तेषां ज्ञानं परमं दृढं स्यात् । अत्र स्नाने मानुषाणां च तात बुद्धिर्न हि स्यात्कलिकाले विशेषात् ॥ ३,२४.

या तीर्थात जे स्नान करतात त्यांना श्रेष्ठ आणि दृढ ज्ञान मिळतं. पण, तात, कलियुगात माणसांना इथे स्नान केल्याने अशी समज येत नाही.

दत्त्वां वरं दैत्यवराय विष्णुरन्तर्दधे जलपूर्णे सुकुण्डे । अद्याप्यास्ते जलमध्ये नृसिंहः प्रह्लादोपि दैत्यकुमारकैः सह ॥ ३,२४.

दैत्यश्रेष्ठाला वर देऊन, विष्णू त्या पाण्याने भरलेल्या कुंडात अदृश्य झाला. आजही नरसिंह पाण्यात आहे, प्रह्लाद आणि दैत्यकुमारांसह.

तस्मिन् सुतीर्थे परितस्तत्रतत्र जयेति शब्दः श्रूयते चापराह्ने । इदं तीर्थं नारसिंहाभिधं च कन्येस्नानं ह्यत्र कार्यं मनुष्यैः ॥ ३,२४.

त्या पवित्र स्थळी, दुपारच्या वेळी सर्वत्र 'जय' असा आवाज ऐकू येतो. कन्ये, या तीर्थाचं नाव 'नरसिंह' आहे; इथे माणसांनी नक्की स्नान करावं.

स्नानं कृत्वा तत्र तीर्थे च सम्यग्दीपं दत्त्वा द्विजवर्याय मुख्यम् । द्रष्टुं पुनः श्रीनिवासं प्रजग्मुर्गोविन्दगोविन्द इति ब्रुवन्तः ॥ ३,२४.

त्या तीर्थात नीट स्नान करून आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दिवा अर्पण करून, ते पुन्हा श्रीनिवासाचं दर्शन घ्यायला गेले, 'गोविंदा, गोविंदा' असं म्हणत.

मुख्यप्राणाधिष्ठितं स्थानमाप्य अपाविशत्तत्र देवी ह्युवाच । जैगीषव्यः श्रीनिवासस्य विष्णोः कथं कार्यं दर्शनं तद्वदस्व ॥ ३,२४.

मुख्य प्राणाच्या अधिष्ठान असलेल्या स्थळी पोहोचून, देवी तिथे गेली आणि म्हणाली: 'जैगीषव्य, श्रीनिवास विष्णूचं दर्शन कसं घ्यावं ते सांग.'

जैगीषव्यः प्राह संहृष्टचित्तो ब्रवीमि तन्त्रं शृणु कन्यके त्वम् । श्रुत्वा मत्तः कुरु सर्वं मयोक्तमाद्यं द्वारं श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा ॥ ३,२४.

जैगीषव्य आनंदाने म्हणाले: 'कन्ये, मी तुला उपाय सांगतो, ऐक. मी सांगितलेलं सर्व नीट कर. प्रथम श्रीनिवासाचं दार पाहा.'

अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व पुरुषोत्तम ॥ ३,२४.

रोज दिवस-रात्र माझ्याकडून हजारो अपराध घडतात. हे पुरुषोत्तम, हे देव, ते सर्व अपराध तू मला माफ कर.

मानसान्वाचिकान्दोषान्कायि कानपि सर्वशः । वैष्णवद्वेषहेतून्मे भस्मसात्कुरु माधव ॥ ३,२४.

माझ्या मन, वाणी आणि शरीराचे सर्व दोष, आणि वैष्णवांविषयी वैरभाव निर्माण करणाऱ्या गोष्टी, हे माधव, तू राखेसारख्या नष्ट कर.

आद्यद्वारं श्रीनिवासस्य देवि सम्यक्स्मरेद्विजयं वै जयं च । दक्षाध्वरे श्रीनिवासस्य देवि चण्डं प्रचण्डं संस्मरेत्सम्यगेव ॥ ३,२४.

श्रीनिवासाच्या मुख्य दरवाज्यावर, देवी, विजय आणि जय यांचा योग्यरित्या स्मरण करावा. दक्षाच्या यज्ञात, श्रीनिवासाचे चंड आणि प्रचंड यांचेही मनापासून स्मरण करावे.

पाश्चात्यभागे श्रीनिवासस्य देवि नन्दं सुनन्दं संस्मरेदेव भक्त्या । सव्यद्वारे श्रीनिवासस्य कन्ये स्मरेत्कुमुदाक्षं कुमुदन्तमेव ॥ ३,२४.

श्रीनिवासाच्या पश्चिम बाजूला, देवी, भक्तीने नंद आणि सुनंद यांचे स्मरण करावे. डाव्या दरवाज्यावर, कन्ये, कुमुदाक्ष आणि कुमुदंत यांचेही स्मरण करावे.