गरुडपुराणम्

सद्ब्राह्मणान्वन्दयेत्पादमूले हस्तौ च द्वौ संपुटीकृत्य देवि । साष्टाङ्गरुपं वन्दनं चैव विष्णोः कुर्यात्तथा गुरवे विष्णुबुद्ध्या ॥ ३,२४.

सद्गृहस्थ ब्राह्मणांचे पायांजवळ दोन्ही हात जोडून वंदन करावं, हे देवी. विष्णूला आणि गुरुला, गुरु म्हणजे विष्णू असं समजून, साष्टांग नमस्कार करावा.

गङ्गादीनां वन्दनं कार्यमेव साष्टाङ्गं वै तुलसीनां तथैव । अश्वत्थानां नमनं कार्यमेव गवादीनां नमनं मानसेन ॥ ३,२४.

गंगा आणि इतर पवित्र नद्यांना, तसेच तुळशीला नेहमी पूर्ण नमस्कार करावा. अश्वत्थ वृक्षांना वाकून नमस्कार करावा आणि गायींसारख्या प्राण्यांना मनानेच वंदन करावे.

पूजा सदा देवदेवस्य विष्णोः कार्या भक्त्या वैष्णवैरेव नान्यैः । ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैव कार्या विष्णुपूजा च कन्ये ॥ ३,२४.

देवतांचा देव विष्णू यांची पूजा नेहमी भक्तीभावाने, फक्त वैष्णवांनीच करावी; इतरांनी नाही. जे लोक त्याच्या नावाने ओळखले जातात, जे ज्ञानी आणि खरे भक्त आहेत, त्यांनी नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे कन्ये.

ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैवं कार्या विष्णुपूजा च कन्ये । येनामका विष्णुभक्ताः सदैव पूजा विष्णोर्नैव कार्यात्र देवि ॥ ३,२४.

जे लोक त्याच्या नावाने ओळखले जातात, जे ज्ञानी आणि खरे भक्त आहेत, त्यांनी नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे कन्ये. जे विष्णूभक्त त्याच्या नावाने ओळखले जातात, त्यांनीच नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे देवी.

मोहाद्यो वै पूजयेद्देवदेवं महाधर्माद्याति चान्धं तमो वै । ब्रह्मादिनामानि हरेर्हि देवीं विष्णोः स्वनामानि ददौ दिवौकसाम् ॥ ३,२४.

जो कोणी मोहामुळे देवांचा देव असलेल्या विष्णूची पूजा करतो पण चुकीच्या मार्गाने चालतो, तो गडद अंधारात जातो. हे देवी, ब्रह्मा आणि इतर देवांना हरिनेच आपली नावे दिली आहेत, आणि विष्णूने आपली नावे स्वर्गातील लोकांना दिली.

नादाद्धीरः केशवादीनि कन्ये स्वकं पुरं प्रविहायैव राजा । एवं मयोक्तं कन्यके सर्वमेतदेतत्परं सम्यगारोहणीयम् ॥ ३,२४.

शहाणा माणूस आपले स्वतःचे गाव सोडून केशवासारखी नावे घेऊ नये, हे कन्ये. हे कन्ये, मी तुला सर्व काही सांगितले; हे श्रेष्ठ ज्ञान नीट अंगीकारावे.

गोविन्द नारायण माधवेति यूयं मया सर्वमाराधितव्यम् । सर्वे मिलित्वा पुनरेवं खगेन्द्र समारुहन्वैङ्कटाद्रिं गृणन्तः ॥ ३,२४.

गोविंद, नारायण, माधव या सर्व नावांनी तुम्ही माझी सर्व प्रकारे पूजा केली पाहिजे. मग सर्वांनी एकत्र येऊन, हे पक्षिराज, वैकुंठ पर्वतावर चढताना स्तुती करत गेले.

हरेर्नामान्यत्र पूर्वं गृणन्तस्त्वास्वादयन्तः श्रीनिवासस्य नाम । द्रष्टुं सर्वे श्रीनिवासं तथैव कुर्वन्तस्ते तलशब्दं नदन्तः ॥ ३,२४.

हरिची नावे म्हणत, श्रीनिवासाचे नाव आनंदाने उच्चारत, सर्वजण श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी हातांनी टाळ्या वाजवत पुढे गेले.

इति कृष्णवचः श्रुत्वा तार्क्ष्यः कृष्णमुवाचह कथमास्वादनं चक्रुरेतद्विस्तीर्यमे वद । श्रीकृष्ण उवाच । भो श्रीनिवास तव नामैव चैतन्नाम स्वामी ननु नामैव स्वामी । यां ब्रह्माद्या आश्रयन्तीत्ति यस्मात्तस्माद्रमा श्रीरिति नाम चाप ॥ ३,२४.

कृष्णाची ही वचने ऐकून तक्षकाने विचारले, 'ते हे नाव कसे अनुभवतात, सविस्तर सांग.' श्रीकृष्ण म्हणाले, 'हे श्रीनिवास, तुझेच नाव म्हणजे स्वामीचे नाव आहे; स्वामी नावानेच ओळखला जातो. ब्रह्मा आणि इतर देव तुला आधार मानतात म्हणून तुला 'रमा', 'श्री' अशी नावे मिळाली.'

रमाश्रयत्वान्नितरां सर्वदा चेत्यतो हरिः श्रीनिवासाभिधानः । भो श्रीनिवासेति तु नर्तयन्तो रोमाञ्चमात्रास्तलशब्दकारिणः ॥ ३,२४.

तू नेहमी श्रीचा आधार आहेस म्हणून हरिला 'श्रीनिवास' असे नाव मिळाले. हे श्रीनिवास, जेव्हा ते नाचत होते, तेव्हा त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि टाळ्यांचा आवाज घुमू लागला.

अद्यैव पश्याम हरेस्तवास्यं कदा वयं कृत कृत्या भवामः । भोः केशवाद्यैव पदारविन्दं संदर्शयित्वा सुदयां कुरुष्व ॥ ३,२४.

आजच आम्हाला हरिचे मुख पाहू दे; केव्हा आम्ही पूर्ण समाधानी होऊ? हे केशव, आजच आम्हाला तुझे कमळासारखे पाय दाखव आणि मोठी कृपा कर.

ब्रह्माणमाहुश्च पुराणमाहुः कशब्दवाच्यं सर्वलोकेशमाहुः । ईशं चार्हं रुद्रमित्येव चाहुस्तत्प्रेरकं सृष्टिसंहारकार्ये ॥ ३,२४.

त्याला ब्रह्मा म्हणतात, प्राचीन म्हणतात, 'क' या अक्षराने ओळखला जाणारा सर्व लोकांचा स्वामी म्हणतात. त्याला ईश, रुद्र असेही म्हणतात, कारण तोच सृष्टी आणि संहार घडवतो.

अतो हरिः केशवनामधेयो भोः केशवेति च नर्तयन्तः । आनन्दवापीं संस्त्रवन्तोभि जग्मुर्नारायणेति प्रवदन्तो हि जग्मुः ॥ ३,२४.

म्हणून हरिला 'केशव' हे नाव मिळाले. 'केशवा' म्हणत नाचत, ते आनंदाच्या सरोवराकडे गेले आणि 'नारायण' उच्चारत पुढे चालले.

अतो दोषास्तद्विरुद्धा गुणाश्च नाराश्च तेषामाश्रयत्वान्मुरारिः । नारायणेति प्रवदन्तीह लोके नारानुबन्धात्सर्वमुक्ताः खगेन्द्र ॥ ३,२४.

म्हणून, हे पक्षिराज, त्याच्याशी विरोध करणारे दोष आणि गुण, तसेच त्याच्याकडे आश्रय घेणाऱ्या आत्म्यांचा संबंध मुरारीशी आहे. म्हणूनच लोक 'नारायण' असे म्हणतात आणि त्यामुळे सर्वजण मुक्त होतात.

नाराः प्रोक्ता आश्रयत्वाच्च तेषामतोपि नारायण एव वीन्द्र । मुक्ताश्च ये तु प्रपदंनु जग्मुरण्डोदकं यस्य कटाक्षमात्रात् ॥ ३,२४.

तो नेहमी त्या आत्म्यांचा आधार आहे म्हणून त्याला 'नारायण' म्हणतात, हे पक्षिराज. जे मुक्त झाले, त्यांनी केवळ त्याच्या कृपादृष्टीने त्याचे परमस्थान, म्हणजे विश्वरूपी जल, गाठले.

यदुत्पन्नं तेन नाराः खगेन्द्र तेषां सदाप्याश्रयत्वाच्च वीन्द्र । नारायणेति प्रवदन्तीह लोके ह्यनन्तब्रह्माण्डविसर्जकत्वात् ॥ ३,२४.

हे पक्षिराज, जे आत्मे त्याच्यापासून निर्माण झाले, ते नेहमी त्याच्याच आश्रयाला असतात. म्हणूनच या जगात त्याला 'नारायण' म्हणतात, कारण तो अनंत ब्रह्मांडांची निर्मिती करतो.

एवं ननृतुः परिशंसयन्तो गोविन्द नान्यो हि न चैव दर्शनम् । गोशब्दवाच्यास्तु समस्तवाचो गोभिश्च सर्वैः प्रतिपाद्यते यतः ॥ ३,२४.

त्याची स्तुती करत, ते नाचले आणि म्हणाले, 'गोविंदासारखा दुसरा कोणी नाही, आणि त्याच्या दर्शनासारखे काहीच नाही.' सर्व शब्द 'गो' या अक्षराने सूचित होतात आणि सर्व काही गायींमुळेच स्थिर आहे.

अतो हि गोविन्द इति स्मृतः सदा भो वेदवेद्येति तथा न ननृतुः । आनन्दबाष्पैश्च समन्विता हि हरे मुरारे तव दर्शनं हि ॥ ३,२४.

म्हणूनच त्याला नेहमी 'गोविंदा' असेच आठवले जाते, आणि वेदांनी ओळखला जाणारा म्हणूनही. ते आनंदाश्रूंनी ओथंबून, हे मुरारि, तुझे दर्शन घेऊन नाचले.

देहि प्रभो वै तवदासदासाश्चतुर्दशे भुवने सर्वदापि । यतस्त्वमेवं वसतीति वासुश्चात्रैव नित्यं क्रीडते सर्वदैव ॥ ३,२४.

हे प्रभो, तुझ्या सेवकांना सर्व चौदा लोकांत नेहमी वावरू दे. कारण तूच येथे वास करतोस आणि वासू म्हणून नेहमी येथे खेळतोस.

यतो देवेत्येवमाहुर्महान्तस्त्वतो हरिं वासुदेवेति चाहुः । भो वासुदेवेति ननृतुः सर्वदैव भो माधवेति ननृतुश्चैव सर्वे ॥ ३,२४.

म्हणून मोठ्या संतांनी त्याला 'देव' असं म्हटलं आणि 'हरि'ला 'वासुदेव' असंही नाव दिलं. 'अरे वासुदेव!' असं म्हणत ते नेहमी नाचायचे, आणि 'अरे माधव!' असं म्हणत सगळेच आनंदाने नाचायचे.

लक्ष्मीपते चेति वदन्ति सर्वे धनीति शब्दः स्वाभिवाची यतो हि । अतोप्यार्या माधवेति ब्रुवन्ति लक्ष्मीपते पाहि तथैव भक्तान् ॥ ३,२४.

सर्वजण त्याला 'लक्ष्मीपती' असं म्हणतात, कारण 'धन' हा शब्द खरं तर त्याचाच अर्थ दाखवतो. म्हणूनच सज्जन लोक त्याला 'माधव' असं संबोधतात. 'लक्ष्मीपती, भक्तांचं रक्षण कर' असंही ते म्हणतात.

ते वै ब्रुवन्तो ननृतुश्च जग्मुर्विष्णो सदास्मान्परिपाहि नित्यम् । सर्वत्र यस्माद्विततोसि तस्मादित्यादिनामानि गृणन्त एव । जग्मुश्च सर्वे ददृशुश्च तीर्थं भक्त्योपेताः श्रीनिवासं स्मरन्तः ॥ ३,२४.

ही नावं उच्चारत आणि नाचत, ते पुढे गेले आणि नेहमीच 'विष्णू, आम्हा सर्वांचं नेहमी रक्षण कर' असं प्रार्थना करत राहिले. कारण तू सर्वत्र आहेस, म्हणून अशी नावं ते सतत घेत राहिले. सगळेजण तिथे गेले, तीर्थ पाहिलं आणि भक्तीभावाने श्रीनिवासाचा स्मरण करत राहिले.

कन्योवाच । किं नामकं तीर्थमिदं मुनीन्द्र किं कार्यमत्र प्रवदास्मान्कृतीश । कस्मै प्रसन्नो भगवाञ्छ्रीनिवासस्त्वस्मिन्सुतीर्थं वद विस्तरेण ॥ ३,२४.

कन्येने विचारलं: 'मुनीराज, या तीर्थाचं नाव काय आणि इथे काय करावं लागतं? हे कृतींच्या अधिपती, आम्हाला सांग. या पवित्र स्थळी श्रीनिवास कोणावर प्रसन्न झाला हे सविस्तर सांग.'

जैगीषव्य उवाच । कन्ये शृणु त्वं ह्यभवत्सुबुद्धिमान्प्रह्रादसंज्ञो हरिभक्तवर्यः । निष्कामबुद्ध्या तु यदा जगाम शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् ॥ ३,२४.

जैगीषव्य म्हणाले: 'कन्ये, ऐक. प्रह्लाद नावाचा एक अत्यंत बुद्धिमान आणि हरिभक्त होता. त्याने कोणतीही इच्छा न ठेवता, शेषाचलावर वसणाऱ्या श्रीनिवासाचं दर्शन घ्यायला गेला.'

अस्मिंस्थले दैत्यकुमारकान्प्रति हरेश्च तत्त्वं परिपृष्टवान्प्रभुः । नृसिंहरूपं श्रीनिवासं भजस्व सुदुर्लभं मानुषं जन्म कन्ये ॥ ३,२४.

या ठिकाणी, त्या प्रभूंनी दैत्यकुमारांना हरिच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल विचारलं. कन्ये, नरसिंह रूपातील श्रीनिवासाची भक्ती कर, कारण माणूस जन्म फार दुर्मिळ आहे.

तत्रापि विष्णोर्नृहरे सुतत्त्वं सुदुर्लभं सुष्ठु यात्रा तथैव । यस्यां यात्रायां यत्र कुत्रापि देशे हरेः कथा वर्तते दैत्यवर्याः ॥ ३,२४.

इथेही, विष्णूचं नरसिंह स्वरूप समजणं फार कठीण आहे, आणि ती यात्रा देखील तशीच दुर्मिळ आहे. ज्या देशात ही यात्रा होते, त्या ठिकाणी, दैत्यश्रेष्ठा, हरिच्या कथा सांगितल्या जातात.

तत्र स्थले हरिरास्ते सदैव यतो व्याप्तः सर्वतो वै नृसिंहः । एतच्छ्रुत्वा दैत्यकुमारकास्ते प्रह्लादमूचुर्भक्तवर्यं हरेश्च ॥ ३,२४.

त्या स्थळी हरि नेहमी वास करतो, कारण नरसिंह सर्वत्र व्यापून आहे. हे ऐकून, दैत्यकुमारांनी हरिच्या श्रेष्ठ भक्त प्रह्लादाला विचारलं.

व्याप्तो हरिश्चेत्कथमत्र वै सखे न दृश्यते जलरूपी नृसिंहः । स एवमुक्तो दानवानां सुतैश्च तुष्टाव विष्णुं परमादरेण ॥ ३,२४.

'जर हरि सर्वत्र व्यापून आहे, मग इथे पाण्यातील नरसिंह रूप का दिसत नाही?' असं दानवांच्या मुलांनी विचारलं. तेव्हा प्रह्लादाने अत्यंत भक्तीने विष्णूची स्तुती केली.

तव स्वरूपं मम दर्शयस्व स्वयोग्यरूपं दानवानां सुतानाम् । इति स्तुतः श्रीनिवासो हरिस्तु तस्मिन्नन्तर्जलरूपं समायात् ॥ ३,२४.

'तुझं खरं रूप आम्हाला दाखव, जे दानवांच्या मुलांना योग्य आहे.' अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीनिवास हरि त्या ठिकाणी पाण्यातील रूपात प्रकट झाला.