गरुडपुराणम्

विश्वामित्रो भृगुरौर्वश्च कुत्सो मरीचिरत्रिः पुलहः क्रतुश्च । शक्तिर्वसिष्ठो सौतमीयो पुलस्त्यो भारद्वाजः श्रीनिवासस्य भक्ताः ॥ ३,२४.

विश्वामित्र, भृगु, और्व, कुत्स, मरीचि, अत्रि, पुलह, क्रतु, शक्ती, वसिष्ठ, सौतमी, पुलस्त्य आणि भारद्वाज हे सर्व श्रीनिवासाचे भक्त आहेत.

मान्धाता नहुषोंबरीषसगरौ राजा पृथुर्हैहयो इक्ष्वाकुर्भरतो ययातिसुतलौ धर्मो विकुक्षिस्तथा । उत्तानश्च बिभीषणो दशरथो ह्येते महाज्ञानिनः श्रीमद्वेङ्कटनायकस्य च गुरोर्भक्ताः सदा संस्मृताः ॥ ३,२४.

मांधाता, नहुष, अंबरिष, सगर, राजा पृथु, हैहय, इक्ष्वाकू, भरत, ययाति, सुतल, धर्म, विकुक्षी, उत्तान, विभीषण, दशरथ – हे सर्व महान ज्ञानी श्रीमद्वेंकटनायक आणि त्यांच्या गुरूचे भक्त म्हणून नेहमी स्मरणात आहेत.

भागीरथी समुद्रश्च यमुना च सरस्वती । गोदावरी नर्मदा च कृष्णा भीमरथी तथा ॥ ३,२४.

भागीरथी, समुद्र, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, कृष्णा आणि भीमरथी हे सुद्धा तसेच आहेत.

सरयूफल्गुकावेरीगण्डकी कपिला स्तथा । इत्येताश्च हरेर्भक्ताः संति चात्रैव भामिनि ॥ ३,२४.

सरयू, फल्गु, कावेरी, गंडकी, कपिला – या सुद्धा, हे सुंदर स्त्री, येथे हरिच्या भक्त आहेत.

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु कन्ये मया सति । यत्र प्रवर्तते मार्गे कथा विष्णोर्महात्मनः ॥ ३,२४.

मी तिथला हेतू सांगतो, ऐक कन्ये, जिथे विष्णूच्या महात्म्याची कथा सांगितली जाते, त्या मार्गावर मी काय म्हणतो ते लक्ष दे.

वर्तन्ते वैष्णवा यत्र हरितत्त्वार्थबोधकाः । तत्रैव भक्ताः सर्वेपि संति विष्णोस्तथैव च ॥ ३,२४.

जिथे वैष्णव लोक हरितत्त्वाचं ज्ञान देतात, तिथेच सर्व विष्णूभक्त सुद्धा असतात.

ये देवयात्रां परमात्मचिन्तया कुर्वन्ति ते हरिभक्ताश्च नान्ये । यतो हरौ परमे वैष्णवानां सर्वं निष्ठामेति कृत्यं खगेन्द्र ॥ ३,२४.

जे लोक परमात्म्याचा विचार करत देवयात्रा करतात, तेच खरे हरिभक्त आहेत, इतर कोणी नाही. कारण, हे खगेंद्र, सर्व वैष्णवांचे कृत्य आणि ध्येय हरितच पूर्ण होते.

शेषाचलं समासाद्य ह्यन्नवस्त्रादिभूषणम् । यो न दद्यादभक्तः स ततः को नु परः पशुः ॥ ३,२४.

शेषाचलावर पोहोचल्यावर, जो कोणी अन्न, वस्त्र किंवा दागिने देत नाही, तो भक्तिविरहित आहे; त्यापेक्षा अधिक पशूसमान दुसरा कोण असू शकतो?

भक्ता हरेः श्रीनिवासाचले च गङ्गादिरूपेण च तत्रतत्र । तिष्ठन्ति सेवार्थमुरुक्रमस्य तेषां पूजा नैव कार्या च देवि ॥ ३,२४.

हरीचे भक्त, श्रीनिवासाच्या डोंगरावर आणि गंगा वगैरे रूपात, विविध ठिकाणी उरुक्रमाच्या सेवेसाठी उभे असतात; त्यांची पूजा करू नये, हे देवी.

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु त्वं तत्र स्थले वस्त्रगन्धादिधूपैः । पुराणोक्ता अपि भेदेन पूज्या दृष्ट्वा च तान्वन्दयेत्प्राज्ञ एव ॥ ३,२४.

मी तिथला हेतू सांगतो, त्या ठिकाणी ऐक. वस्त्र, सुगंध, धूप वगैरेने, पुराणात सांगितलेले जरी वेगळ्या प्रकारे पूजले जात असले तरी, त्यांना पाहिल्यावर ज्ञानी माणसाने त्यांचा सन्मान करावा.

सद्ब्राह्मणान्वन्दयेत्पादमूले हस्तौ च द्वौ संपुटीकृत्य देवि । साष्टाङ्गरुपं वन्दनं चैव विष्णोः कुर्यात्तथा गुरवे विष्णुबुद्ध्या ॥ ३,२४.

सद्गृहस्थ ब्राह्मणांचे पायांजवळ दोन्ही हात जोडून वंदन करावं, हे देवी. विष्णूला आणि गुरुला, गुरु म्हणजे विष्णू असं समजून, साष्टांग नमस्कार करावा.

गङ्गादीनां वन्दनं कार्यमेव साष्टाङ्गं वै तुलसीनां तथैव । अश्वत्थानां नमनं कार्यमेव गवादीनां नमनं मानसेन ॥ ३,२४.

गंगा आणि इतर पवित्र नद्यांना, तसेच तुळशीला नेहमी पूर्ण नमस्कार करावा. अश्वत्थ वृक्षांना वाकून नमस्कार करावा आणि गायींसारख्या प्राण्यांना मनानेच वंदन करावे.

पूजा सदा देवदेवस्य विष्णोः कार्या भक्त्या वैष्णवैरेव नान्यैः । ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैव कार्या विष्णुपूजा च कन्ये ॥ ३,२४.

देवतांचा देव विष्णू यांची पूजा नेहमी भक्तीभावाने, फक्त वैष्णवांनीच करावी; इतरांनी नाही. जे लोक त्याच्या नावाने ओळखले जातात, जे ज्ञानी आणि खरे भक्त आहेत, त्यांनी नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे कन्ये.

ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैवं कार्या विष्णुपूजा च कन्ये । येनामका विष्णुभक्ताः सदैव पूजा विष्णोर्नैव कार्यात्र देवि ॥ ३,२४.

जे लोक त्याच्या नावाने ओळखले जातात, जे ज्ञानी आणि खरे भक्त आहेत, त्यांनी नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे कन्ये. जे विष्णूभक्त त्याच्या नावाने ओळखले जातात, त्यांनीच नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे देवी.

मोहाद्यो वै पूजयेद्देवदेवं महाधर्माद्याति चान्धं तमो वै । ब्रह्मादिनामानि हरेर्हि देवीं विष्णोः स्वनामानि ददौ दिवौकसाम् ॥ ३,२४.

जो कोणी मोहामुळे देवांचा देव असलेल्या विष्णूची पूजा करतो पण चुकीच्या मार्गाने चालतो, तो गडद अंधारात जातो. हे देवी, ब्रह्मा आणि इतर देवांना हरिनेच आपली नावे दिली आहेत, आणि विष्णूने आपली नावे स्वर्गातील लोकांना दिली.

नादाद्धीरः केशवादीनि कन्ये स्वकं पुरं प्रविहायैव राजा । एवं मयोक्तं कन्यके सर्वमेतदेतत्परं सम्यगारोहणीयम् ॥ ३,२४.

शहाणा माणूस आपले स्वतःचे गाव सोडून केशवासारखी नावे घेऊ नये, हे कन्ये. हे कन्ये, मी तुला सर्व काही सांगितले; हे श्रेष्ठ ज्ञान नीट अंगीकारावे.

गोविन्द नारायण माधवेति यूयं मया सर्वमाराधितव्यम् । सर्वे मिलित्वा पुनरेवं खगेन्द्र समारुहन्वैङ्कटाद्रिं गृणन्तः ॥ ३,२४.

गोविंद, नारायण, माधव या सर्व नावांनी तुम्ही माझी सर्व प्रकारे पूजा केली पाहिजे. मग सर्वांनी एकत्र येऊन, हे पक्षिराज, वैकुंठ पर्वतावर चढताना स्तुती करत गेले.

हरेर्नामान्यत्र पूर्वं गृणन्तस्त्वास्वादयन्तः श्रीनिवासस्य नाम । द्रष्टुं सर्वे श्रीनिवासं तथैव कुर्वन्तस्ते तलशब्दं नदन्तः ॥ ३,२४.

हरिची नावे म्हणत, श्रीनिवासाचे नाव आनंदाने उच्चारत, सर्वजण श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी हातांनी टाळ्या वाजवत पुढे गेले.

इति कृष्णवचः श्रुत्वा तार्क्ष्यः कृष्णमुवाचह कथमास्वादनं चक्रुरेतद्विस्तीर्यमे वद । श्रीकृष्ण उवाच । भो श्रीनिवास तव नामैव चैतन्नाम स्वामी ननु नामैव स्वामी । यां ब्रह्माद्या आश्रयन्तीत्ति यस्मात्तस्माद्रमा श्रीरिति नाम चाप ॥ ३,२४.

कृष्णाची ही वचने ऐकून तक्षकाने विचारले, 'ते हे नाव कसे अनुभवतात, सविस्तर सांग.' श्रीकृष्ण म्हणाले, 'हे श्रीनिवास, तुझेच नाव म्हणजे स्वामीचे नाव आहे; स्वामी नावानेच ओळखला जातो. ब्रह्मा आणि इतर देव तुला आधार मानतात म्हणून तुला 'रमा', 'श्री' अशी नावे मिळाली.'

रमाश्रयत्वान्नितरां सर्वदा चेत्यतो हरिः श्रीनिवासाभिधानः । भो श्रीनिवासेति तु नर्तयन्तो रोमाञ्चमात्रास्तलशब्दकारिणः ॥ ३,२४.

तू नेहमी श्रीचा आधार आहेस म्हणून हरिला 'श्रीनिवास' असे नाव मिळाले. हे श्रीनिवास, जेव्हा ते नाचत होते, तेव्हा त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि टाळ्यांचा आवाज घुमू लागला.

अद्यैव पश्याम हरेस्तवास्यं कदा वयं कृत कृत्या भवामः । भोः केशवाद्यैव पदारविन्दं संदर्शयित्वा सुदयां कुरुष्व ॥ ३,२४.

आजच आम्हाला हरिचे मुख पाहू दे; केव्हा आम्ही पूर्ण समाधानी होऊ? हे केशव, आजच आम्हाला तुझे कमळासारखे पाय दाखव आणि मोठी कृपा कर.

ब्रह्माणमाहुश्च पुराणमाहुः कशब्दवाच्यं सर्वलोकेशमाहुः । ईशं चार्हं रुद्रमित्येव चाहुस्तत्प्रेरकं सृष्टिसंहारकार्ये ॥ ३,२४.

त्याला ब्रह्मा म्हणतात, प्राचीन म्हणतात, 'क' या अक्षराने ओळखला जाणारा सर्व लोकांचा स्वामी म्हणतात. त्याला ईश, रुद्र असेही म्हणतात, कारण तोच सृष्टी आणि संहार घडवतो.

अतो हरिः केशवनामधेयो भोः केशवेति च नर्तयन्तः । आनन्दवापीं संस्त्रवन्तोभि जग्मुर्नारायणेति प्रवदन्तो हि जग्मुः ॥ ३,२४.

म्हणून हरिला 'केशव' हे नाव मिळाले. 'केशवा' म्हणत नाचत, ते आनंदाच्या सरोवराकडे गेले आणि 'नारायण' उच्चारत पुढे चालले.

अतो दोषास्तद्विरुद्धा गुणाश्च नाराश्च तेषामाश्रयत्वान्मुरारिः । नारायणेति प्रवदन्तीह लोके नारानुबन्धात्सर्वमुक्ताः खगेन्द्र ॥ ३,२४.

म्हणून, हे पक्षिराज, त्याच्याशी विरोध करणारे दोष आणि गुण, तसेच त्याच्याकडे आश्रय घेणाऱ्या आत्म्यांचा संबंध मुरारीशी आहे. म्हणूनच लोक 'नारायण' असे म्हणतात आणि त्यामुळे सर्वजण मुक्त होतात.

नाराः प्रोक्ता आश्रयत्वाच्च तेषामतोपि नारायण एव वीन्द्र । मुक्ताश्च ये तु प्रपदंनु जग्मुरण्डोदकं यस्य कटाक्षमात्रात् ॥ ३,२४.

तो नेहमी त्या आत्म्यांचा आधार आहे म्हणून त्याला 'नारायण' म्हणतात, हे पक्षिराज. जे मुक्त झाले, त्यांनी केवळ त्याच्या कृपादृष्टीने त्याचे परमस्थान, म्हणजे विश्वरूपी जल, गाठले.

यदुत्पन्नं तेन नाराः खगेन्द्र तेषां सदाप्याश्रयत्वाच्च वीन्द्र । नारायणेति प्रवदन्तीह लोके ह्यनन्तब्रह्माण्डविसर्जकत्वात् ॥ ३,२४.

हे पक्षिराज, जे आत्मे त्याच्यापासून निर्माण झाले, ते नेहमी त्याच्याच आश्रयाला असतात. म्हणूनच या जगात त्याला 'नारायण' म्हणतात, कारण तो अनंत ब्रह्मांडांची निर्मिती करतो.

एवं ननृतुः परिशंसयन्तो गोविन्द नान्यो हि न चैव दर्शनम् । गोशब्दवाच्यास्तु समस्तवाचो गोभिश्च सर्वैः प्रतिपाद्यते यतः ॥ ३,२४.

त्याची स्तुती करत, ते नाचले आणि म्हणाले, 'गोविंदासारखा दुसरा कोणी नाही, आणि त्याच्या दर्शनासारखे काहीच नाही.' सर्व शब्द 'गो' या अक्षराने सूचित होतात आणि सर्व काही गायींमुळेच स्थिर आहे.

अतो हि गोविन्द इति स्मृतः सदा भो वेदवेद्येति तथा न ननृतुः । आनन्दबाष्पैश्च समन्विता हि हरे मुरारे तव दर्शनं हि ॥ ३,२४.

म्हणूनच त्याला नेहमी 'गोविंदा' असेच आठवले जाते, आणि वेदांनी ओळखला जाणारा म्हणूनही. ते आनंदाश्रूंनी ओथंबून, हे मुरारि, तुझे दर्शन घेऊन नाचले.

देहि प्रभो वै तवदासदासाश्चतुर्दशे भुवने सर्वदापि । यतस्त्वमेवं वसतीति वासुश्चात्रैव नित्यं क्रीडते सर्वदैव ॥ ३,२४.

हे प्रभो, तुझ्या सेवकांना सर्व चौदा लोकांत नेहमी वावरू दे. कारण तूच येथे वास करतोस आणि वासू म्हणून नेहमी येथे खेळतोस.