गरुडपुराणम्

कन्योवाच । जैगीषव्य ब्रूहि मे के च भक्ता भक्तिं कथं दर्शयामासुरेते । तेषां हरिः श्रीनिवासो महात्मा त्राता सदा भक्तवर्गे दयालुः ॥ ३,२४.

कन्येने विचारले: जैगीषव्य, कोण भक्त आहेत आणि ते भक्ती कशी दाखवतात, ते सांग. त्यांच्यासाठी श्रीनिवास हरि, हा महान आत्मा, नेहमीच रक्षण करणारा आणि भक्तगणांवर दयाळू असतो.

जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो महात्मा उवाच कन्यां संस्मरन् भक्तवर्यः । जैगीषव्य उवाच । प्रहादाद्या श्रीनिवासस्य भक्ताः कृत्वा नृसिंहे चोत्तमां भक्तिमेव ॥ ३,२४.

असे विचारल्यावर जैगीषव्य महात्म्याने, श्रेष्ठ भक्तांचे स्मरण करून, कन्येला सांगितले: प्रह्लाद वगैरे श्रीनिवासाचे भक्त आहेत, त्यांनी नरसिंहावर श्रेष्ठ भक्ती केली.

अवाप साम्राज्यमनुत्तमं च ज्ञानं नृसिंहात्समवाप पश्चात् । पराशरः श्रीनिबासस्य भक्तो भक्तिं कृत्वा व्यासरूपं हरिं च ॥ ३,२४.

त्याने अद्वितीय साम्राज्य मिळवले आणि नंतर नरसिंहाकडून ज्ञान प्राप्त केले. पराशर हा श्रीनिवासाचा भक्त होता, त्याने भक्ती केली आणि हरि व्यासरूपात प्रकट झाला.

स्तुत्वा तेन ज्ञानतत्त्वं ह्यवाप्य जगाम मोक्षं भक्तिसंवर्धितात्मा । यो नारदः श्रीनिवासस्य भक्तो भक्तिं कृत्वा गर्भवासे हरौ च ॥ ३,२४.

त्याची स्तुती करून, नारदाने खऱ्या ज्ञानाचा सार गाठला आणि मुक्ती मिळवली, त्याचं मन भक्तीने परिपोषित झालं होतं. तो श्रीनिवासाचा भक्त नारद, गर्भात असतानाही हरिप्रती भक्ती करत होता.

तया भक्त्या ब्रह्मपुत्रत्वमाप ज्ञानप्राप्त्या तेन मुक्तिं जगाम । यो ह्यंबरीषः श्रीनिवासस्य भक्तः कृत्वा भक्तिं परदेव हरौ च ॥ ३,२४.

त्या भक्तीमुळे अंबरिषाला ब्रह्मपुत्रपद मिळालं आणि ज्ञानप्राप्तीमुळे त्याला मुक्ती मिळाली. तो श्रीनिवासाचा भक्त अंबरिष, परदेव हरिप्रती भक्ती करत होता.

जप्त्वा ज्ञानं प्राप्य दुर्वासकश्चाप्यवाप मोक्षं तेन संवर्धितात्मा । मुचुकुन्दो वै श्रीनिवासस्य भक्तो वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं च कृत्वा ॥ ३,२४.

जप करून दुर्वासांनी ज्ञान मिळवलं आणि त्याने मुक्तीही मिळवली, त्याचं मन त्याने वाढवलं. मुचुकुंद, जो श्रीनिवासाचा भक्त होता, त्याने वैराग्यामुळे भक्तीत दृढता मिळवली.

तत्त्वज्ञानं प्राप्य विष्णोर्महात्मा ह्यवाप मोक्षं तेन संवर्धितात्मा । स पुण्डरीकः श्रीनिवासस्य भक्तः पित्रादिष्टो विष्णुभक्तिं च कृत्वा ॥ ३,२४.

विष्णूचं खऱ्या अर्थाने ज्ञान मिळवून त्या महात्म्याने मुक्ती मिळवली, त्याचं मन त्याने वाढवलं. तो पुंडरीक, श्रीनिवासाचा भक्त, वडिलांच्या सांगण्यावरून विष्णूभक्ती करत होता.

हरिप्रासादाज्ज्ञानमनुत्तमं चाप्यवाप मोक्षं भक्तिसंवर्धितात्मा । ब्रह्मा च वायुश्च सरस्वती च ज्ञातव्याः सर्वे ऋजुयोगिनश्च ॥ ३,२४.

हरिच्या कृपेने त्यांना श्रेष्ठ ज्ञान आणि मुक्ती मिळाली, त्यांचं मन भक्तीने वाढलं. ब्रह्मा, वायू, सरस्वती आणि सर्व सरळ योगी हे असेच ओळखावे.

अच्छिन्नभक्ताश्च सदा मुरारेर्न काम्यरक्ताः शुद्धरूपा हि ते च । गिरीशनागेशखगेशसंज्ञा देवाः शुक्रारौ गुरुचन्द्रेन्दुसूर्याः ॥ ३,२४.

जे नेहमी मुरारीच्या भक्तीत अखंड राहतात, इच्छांमध्ये गुंतत नाहीत, ते खरेच शुद्ध स्वभावाचे असतात. गिरीश, नागेश, खगेश, शुक्र, अरू, गुरु, चंद्र, इंदू आणि सूर्य या नावांनी ओळखले जाणारे देवही तसेच आहेत.

जलेशोग्निर्मनुधर्मौ कुबेरः विघ्नेशनासत्यमरुद्गणाश्च । पर्जन्यमित्रादय एव सर्वे सदा ह्येते श्रीनिवासस्य भक्ताः ॥ ३,२४.

जलेश, अग्नी, मनु, धर्म, कुबेर, विघ्नेश, नासत्य, मरुतगण, पर्जन्य, मित्र आणि इतर सर्व हे नेहमी श्रीनिवासाचे भक्त आहेत.

विश्वामित्रो भृगुरौर्वश्च कुत्सो मरीचिरत्रिः पुलहः क्रतुश्च । शक्तिर्वसिष्ठो सौतमीयो पुलस्त्यो भारद्वाजः श्रीनिवासस्य भक्ताः ॥ ३,२४.

विश्वामित्र, भृगु, और्व, कुत्स, मरीचि, अत्रि, पुलह, क्रतु, शक्ती, वसिष्ठ, सौतमी, पुलस्त्य आणि भारद्वाज हे सर्व श्रीनिवासाचे भक्त आहेत.

मान्धाता नहुषोंबरीषसगरौ राजा पृथुर्हैहयो इक्ष्वाकुर्भरतो ययातिसुतलौ धर्मो विकुक्षिस्तथा । उत्तानश्च बिभीषणो दशरथो ह्येते महाज्ञानिनः श्रीमद्वेङ्कटनायकस्य च गुरोर्भक्ताः सदा संस्मृताः ॥ ३,२४.

मांधाता, नहुष, अंबरिष, सगर, राजा पृथु, हैहय, इक्ष्वाकू, भरत, ययाति, सुतल, धर्म, विकुक्षी, उत्तान, विभीषण, दशरथ – हे सर्व महान ज्ञानी श्रीमद्वेंकटनायक आणि त्यांच्या गुरूचे भक्त म्हणून नेहमी स्मरणात आहेत.

भागीरथी समुद्रश्च यमुना च सरस्वती । गोदावरी नर्मदा च कृष्णा भीमरथी तथा ॥ ३,२४.

भागीरथी, समुद्र, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, कृष्णा आणि भीमरथी हे सुद्धा तसेच आहेत.

सरयूफल्गुकावेरीगण्डकी कपिला स्तथा । इत्येताश्च हरेर्भक्ताः संति चात्रैव भामिनि ॥ ३,२४.

सरयू, फल्गु, कावेरी, गंडकी, कपिला – या सुद्धा, हे सुंदर स्त्री, येथे हरिच्या भक्त आहेत.

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु कन्ये मया सति । यत्र प्रवर्तते मार्गे कथा विष्णोर्महात्मनः ॥ ३,२४.

मी तिथला हेतू सांगतो, ऐक कन्ये, जिथे विष्णूच्या महात्म्याची कथा सांगितली जाते, त्या मार्गावर मी काय म्हणतो ते लक्ष दे.

वर्तन्ते वैष्णवा यत्र हरितत्त्वार्थबोधकाः । तत्रैव भक्ताः सर्वेपि संति विष्णोस्तथैव च ॥ ३,२४.

जिथे वैष्णव लोक हरितत्त्वाचं ज्ञान देतात, तिथेच सर्व विष्णूभक्त सुद्धा असतात.

ये देवयात्रां परमात्मचिन्तया कुर्वन्ति ते हरिभक्ताश्च नान्ये । यतो हरौ परमे वैष्णवानां सर्वं निष्ठामेति कृत्यं खगेन्द्र ॥ ३,२४.

जे लोक परमात्म्याचा विचार करत देवयात्रा करतात, तेच खरे हरिभक्त आहेत, इतर कोणी नाही. कारण, हे खगेंद्र, सर्व वैष्णवांचे कृत्य आणि ध्येय हरितच पूर्ण होते.

शेषाचलं समासाद्य ह्यन्नवस्त्रादिभूषणम् । यो न दद्यादभक्तः स ततः को नु परः पशुः ॥ ३,२४.

शेषाचलावर पोहोचल्यावर, जो कोणी अन्न, वस्त्र किंवा दागिने देत नाही, तो भक्तिविरहित आहे; त्यापेक्षा अधिक पशूसमान दुसरा कोण असू शकतो?

भक्ता हरेः श्रीनिवासाचले च गङ्गादिरूपेण च तत्रतत्र । तिष्ठन्ति सेवार्थमुरुक्रमस्य तेषां पूजा नैव कार्या च देवि ॥ ३,२४.

हरीचे भक्त, श्रीनिवासाच्या डोंगरावर आणि गंगा वगैरे रूपात, विविध ठिकाणी उरुक्रमाच्या सेवेसाठी उभे असतात; त्यांची पूजा करू नये, हे देवी.

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु त्वं तत्र स्थले वस्त्रगन्धादिधूपैः । पुराणोक्ता अपि भेदेन पूज्या दृष्ट्वा च तान्वन्दयेत्प्राज्ञ एव ॥ ३,२४.

मी तिथला हेतू सांगतो, त्या ठिकाणी ऐक. वस्त्र, सुगंध, धूप वगैरेने, पुराणात सांगितलेले जरी वेगळ्या प्रकारे पूजले जात असले तरी, त्यांना पाहिल्यावर ज्ञानी माणसाने त्यांचा सन्मान करावा.

सद्ब्राह्मणान्वन्दयेत्पादमूले हस्तौ च द्वौ संपुटीकृत्य देवि । साष्टाङ्गरुपं वन्दनं चैव विष्णोः कुर्यात्तथा गुरवे विष्णुबुद्ध्या ॥ ३,२४.

सद्गृहस्थ ब्राह्मणांचे पायांजवळ दोन्ही हात जोडून वंदन करावं, हे देवी. विष्णूला आणि गुरुला, गुरु म्हणजे विष्णू असं समजून, साष्टांग नमस्कार करावा.

गङ्गादीनां वन्दनं कार्यमेव साष्टाङ्गं वै तुलसीनां तथैव । अश्वत्थानां नमनं कार्यमेव गवादीनां नमनं मानसेन ॥ ३,२४.

गंगा आणि इतर पवित्र नद्यांना, तसेच तुळशीला नेहमी पूर्ण नमस्कार करावा. अश्वत्थ वृक्षांना वाकून नमस्कार करावा आणि गायींसारख्या प्राण्यांना मनानेच वंदन करावे.

पूजा सदा देवदेवस्य विष्णोः कार्या भक्त्या वैष्णवैरेव नान्यैः । ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैव कार्या विष्णुपूजा च कन्ये ॥ ३,२४.

देवतांचा देव विष्णू यांची पूजा नेहमी भक्तीभावाने, फक्त वैष्णवांनीच करावी; इतरांनी नाही. जे लोक त्याच्या नावाने ओळखले जातात, जे ज्ञानी आणि खरे भक्त आहेत, त्यांनी नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे कन्ये.

ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैवं कार्या विष्णुपूजा च कन्ये । येनामका विष्णुभक्ताः सदैव पूजा विष्णोर्नैव कार्यात्र देवि ॥ ३,२४.

जे लोक त्याच्या नावाने ओळखले जातात, जे ज्ञानी आणि खरे भक्त आहेत, त्यांनी नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे कन्ये. जे विष्णूभक्त त्याच्या नावाने ओळखले जातात, त्यांनीच नेहमी विष्णूची पूजा करावी, हे देवी.

मोहाद्यो वै पूजयेद्देवदेवं महाधर्माद्याति चान्धं तमो वै । ब्रह्मादिनामानि हरेर्हि देवीं विष्णोः स्वनामानि ददौ दिवौकसाम् ॥ ३,२४.

जो कोणी मोहामुळे देवांचा देव असलेल्या विष्णूची पूजा करतो पण चुकीच्या मार्गाने चालतो, तो गडद अंधारात जातो. हे देवी, ब्रह्मा आणि इतर देवांना हरिनेच आपली नावे दिली आहेत, आणि विष्णूने आपली नावे स्वर्गातील लोकांना दिली.

नादाद्धीरः केशवादीनि कन्ये स्वकं पुरं प्रविहायैव राजा । एवं मयोक्तं कन्यके सर्वमेतदेतत्परं सम्यगारोहणीयम् ॥ ३,२४.

शहाणा माणूस आपले स्वतःचे गाव सोडून केशवासारखी नावे घेऊ नये, हे कन्ये. हे कन्ये, मी तुला सर्व काही सांगितले; हे श्रेष्ठ ज्ञान नीट अंगीकारावे.

गोविन्द नारायण माधवेति यूयं मया सर्वमाराधितव्यम् । सर्वे मिलित्वा पुनरेवं खगेन्द्र समारुहन्वैङ्कटाद्रिं गृणन्तः ॥ ३,२४.

गोविंद, नारायण, माधव या सर्व नावांनी तुम्ही माझी सर्व प्रकारे पूजा केली पाहिजे. मग सर्वांनी एकत्र येऊन, हे पक्षिराज, वैकुंठ पर्वतावर चढताना स्तुती करत गेले.

हरेर्नामान्यत्र पूर्वं गृणन्तस्त्वास्वादयन्तः श्रीनिवासस्य नाम । द्रष्टुं सर्वे श्रीनिवासं तथैव कुर्वन्तस्ते तलशब्दं नदन्तः ॥ ३,२४.

हरिची नावे म्हणत, श्रीनिवासाचे नाव आनंदाने उच्चारत, सर्वजण श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी हातांनी टाळ्या वाजवत पुढे गेले.

इति कृष्णवचः श्रुत्वा तार्क्ष्यः कृष्णमुवाचह कथमास्वादनं चक्रुरेतद्विस्तीर्यमे वद । श्रीकृष्ण उवाच । भो श्रीनिवास तव नामैव चैतन्नाम स्वामी ननु नामैव स्वामी । यां ब्रह्माद्या आश्रयन्तीत्ति यस्मात्तस्माद्रमा श्रीरिति नाम चाप ॥ ३,२४.

कृष्णाची ही वचने ऐकून तक्षकाने विचारले, 'ते हे नाव कसे अनुभवतात, सविस्तर सांग.' श्रीकृष्ण म्हणाले, 'हे श्रीनिवास, तुझेच नाव म्हणजे स्वामीचे नाव आहे; स्वामी नावानेच ओळखला जातो. ब्रह्मा आणि इतर देव तुला आधार मानतात म्हणून तुला 'रमा', 'श्री' अशी नावे मिळाली.'