गरुडपुराणम्

नक्षत्रवद्दृश्यते श्रीनिवासः सदा ऋषीणामपरोक्षो हरिस्तु । स सूर्यवद्दृश्यते श्रीनिवासः संसारिणां वेङ्कटेशः खगेन्द्र ॥ ३,२४.

श्रीनिवास ऋषींना नेहमी तार्यासारखा दिसतो; हरि त्यांना प्रत्यक्ष जाणवतो. संसारात अडकलेल्या लोकांना श्रीनिवास सूर्याप्रमाणे दिसतो, हे पक्षीराज.

संदोहवद्दृश्यते वै प्रकाशो मिथ्यावतां दृश्यते श्रीनिवासः । पाषाणवन्नैल्यरूपप्रकाशः शिलामात्रे दृष्यते वै कलौ च ॥ ३,२४.

मिथ्या अवतारांना श्रीनिवासाचा प्रकाश एकत्रित तेजासारखा दिसतो. त्याचे रूप दगडासारखे चमकते आणि कलियुगात तो फक्त शिळेतच दिसतो.

नृणां सर्वेषां श्रीनिवासो हरिस्तु कलौ स्वरूपं श्रीनिवासस्य देवी । न मानुषाः प्रविजानन्ति सर्वे यतः कलौ तामसा राजसास्तु ॥ ३,२४.

कलियुगात सर्व लोकांसाठी श्रीनिवास हरि आहे, हे देवी, पण त्याचे खरे रूप ओळखले जात नाही. कारण कलियुगात सर्वजण तमस आणि रजोगुणांनी व्यापलेले असतात.

तत्संगिनः सात्त्विकाः केचिदेव ह्यतो भक्ता दुर्लभा वै कलौ च । ये दृश्यन्ते भक्तवत्ते न भक्ताः शिश्रोदरयोर्भरणे चैव सक्ताः ॥ ३,२४.

त्याच्याशी जोडलेले आणि सात्त्विक असे काहीच खरे भक्त असतात; म्हणून कलियुगात भक्त दुर्मिळ आहेत. जे भक्तासारखे दिसतात, ते खरे भक्त नसतात, ते फक्त मुलांच्या आणि स्वतःच्या उदरभरणात गुंतलेले असतात.

कुर्वन्ति यात्रां च तदर्थमेव भक्तिज्ञानं दुर्लभं वै कलौ च । भक्ता ये वै न विरक्ताः सदैव तेषां हरेर्दर्शनं दुर्लभं च ॥ ३,२४.

ते यात्रा फक्त आपल्या स्वार्थासाठी करतात; कलियुगात भक्ती आणि ज्ञान दुर्मिळ आहे. जे भक्त आहेत पण ज्यांना वैराग्य नाही, त्यांना हरिचे दर्शन नेहमीच कठीण असते.

भक्तस्वरूपं तव वक्ष्ये खगेन्द्र यो ज्ञानपूर्णः परमे स्निग्ध एव । न च द्वेषैर्बन्धुरो भक्तियुक्तस्तव द्वेषाञ्छृणु वक्ष्ये च सम्यक् ॥ ३,२४.

हे पक्षीराज, मी तुला भक्ताचे स्वरूप सांगतो: जो ज्ञानाने पूर्ण आणि अत्यंत प्रेमळ असतो, ज्याच्या मनात द्वेष नसतो, आणि जो भक्तीने युक्त असतो. आता मी तुला द्वेषाचे स्वरूप नीट सांगतो, ऐक.

जीवाभिदा हरिणाप्राकृतेन स्वतन्त्रेण ह्यस्वतन्त्रस्य नित्यम् । ज्ञानानन्दैः परिपूर्णे हरौ च गुणैरपूर्णो हरिरित्येव चिन्ता ॥ ३,२४.

जीव हा नेहमीच पराधीन असतो, तर हरि हा स्वतंत्र आणि अपार आहे. हरि ज्ञान आणि आनंदाने पूर्ण आहे, पण त्याच्यात गुणांची कमतरता आहे असे विचार मनात येतात.

श्रीब्रह्मरुद्रादिदिवौकसां सदा तथा द्विजानां संमानायाश्च चिन्ता । विष्णोः सकाशाद्ब्रह्मरुद्रादिकानां सदाधिक्यालोचनं द्वेष एव ॥ ३,२४.

ब्रह्मा, रुद्र आणि इतर देव, तसेच ब्राह्मण यांचा सन्मान करण्याचा नेहमीच विचार असतो. विष्णूच्या दृष्टीने, ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांचा नेहमीच श्रेष्ठत्वाचा विचार करणे, हेच द्वेष आहे.

विष्णोर्भद्रे हस्तपादादिकानां भेदज्ञानं द्वेषमाहुर्महान्तः । अवताराणा छेदभेदादिकं च तथोच्यते मरणस्यापि चिन्ता ॥ ३,२४.

विष्णूच्या हात, पाय वगैरे अवयवांमध्ये भेद मानणे, हेच द्वेष आहे असे महात्मे सांगतात. त्याचप्रमाणे, त्याच्या अवतारांमध्ये भेदभाव करणे आणि त्याच्या मृत्यूचा विचार करणे, हेही द्वेषच आहे.

तद्भक्तानां द्वेषणं चाहुरार्यास्तद्वाक्यानां दूषणं द्वेष एव । नच द्वेषैः संयुता ये च लोके कन्ये दृश्यन्ते न तु भक्ताः कदाचित् ॥ ३,२४.

त्याच्या भक्तांवर द्वेष करणे आणि त्यांच्या वचनांची निंदा करणे, हेच द्वेष आहे असे सज्जन सांगतात. जे लोक द्वेषाने भरलेले असतात, ते कधीच खरे भक्त नसतात, हे कन्ये.

कन्योवाच । जैगीषव्य ब्रूहि मे के च भक्ता भक्तिं कथं दर्शयामासुरेते । तेषां हरिः श्रीनिवासो महात्मा त्राता सदा भक्तवर्गे दयालुः ॥ ३,२४.

कन्येने विचारले: जैगीषव्य, कोण भक्त आहेत आणि ते भक्ती कशी दाखवतात, ते सांग. त्यांच्यासाठी श्रीनिवास हरि, हा महान आत्मा, नेहमीच रक्षण करणारा आणि भक्तगणांवर दयाळू असतो.

जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो महात्मा उवाच कन्यां संस्मरन् भक्तवर्यः । जैगीषव्य उवाच । प्रहादाद्या श्रीनिवासस्य भक्ताः कृत्वा नृसिंहे चोत्तमां भक्तिमेव ॥ ३,२४.

असे विचारल्यावर जैगीषव्य महात्म्याने, श्रेष्ठ भक्तांचे स्मरण करून, कन्येला सांगितले: प्रह्लाद वगैरे श्रीनिवासाचे भक्त आहेत, त्यांनी नरसिंहावर श्रेष्ठ भक्ती केली.

अवाप साम्राज्यमनुत्तमं च ज्ञानं नृसिंहात्समवाप पश्चात् । पराशरः श्रीनिबासस्य भक्तो भक्तिं कृत्वा व्यासरूपं हरिं च ॥ ३,२४.

त्याने अद्वितीय साम्राज्य मिळवले आणि नंतर नरसिंहाकडून ज्ञान प्राप्त केले. पराशर हा श्रीनिवासाचा भक्त होता, त्याने भक्ती केली आणि हरि व्यासरूपात प्रकट झाला.

स्तुत्वा तेन ज्ञानतत्त्वं ह्यवाप्य जगाम मोक्षं भक्तिसंवर्धितात्मा । यो नारदः श्रीनिवासस्य भक्तो भक्तिं कृत्वा गर्भवासे हरौ च ॥ ३,२४.

त्याची स्तुती करून, नारदाने खऱ्या ज्ञानाचा सार गाठला आणि मुक्ती मिळवली, त्याचं मन भक्तीने परिपोषित झालं होतं. तो श्रीनिवासाचा भक्त नारद, गर्भात असतानाही हरिप्रती भक्ती करत होता.

तया भक्त्या ब्रह्मपुत्रत्वमाप ज्ञानप्राप्त्या तेन मुक्तिं जगाम । यो ह्यंबरीषः श्रीनिवासस्य भक्तः कृत्वा भक्तिं परदेव हरौ च ॥ ३,२४.

त्या भक्तीमुळे अंबरिषाला ब्रह्मपुत्रपद मिळालं आणि ज्ञानप्राप्तीमुळे त्याला मुक्ती मिळाली. तो श्रीनिवासाचा भक्त अंबरिष, परदेव हरिप्रती भक्ती करत होता.

जप्त्वा ज्ञानं प्राप्य दुर्वासकश्चाप्यवाप मोक्षं तेन संवर्धितात्मा । मुचुकुन्दो वै श्रीनिवासस्य भक्तो वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं च कृत्वा ॥ ३,२४.

जप करून दुर्वासांनी ज्ञान मिळवलं आणि त्याने मुक्तीही मिळवली, त्याचं मन त्याने वाढवलं. मुचुकुंद, जो श्रीनिवासाचा भक्त होता, त्याने वैराग्यामुळे भक्तीत दृढता मिळवली.

तत्त्वज्ञानं प्राप्य विष्णोर्महात्मा ह्यवाप मोक्षं तेन संवर्धितात्मा । स पुण्डरीकः श्रीनिवासस्य भक्तः पित्रादिष्टो विष्णुभक्तिं च कृत्वा ॥ ३,२४.

विष्णूचं खऱ्या अर्थाने ज्ञान मिळवून त्या महात्म्याने मुक्ती मिळवली, त्याचं मन त्याने वाढवलं. तो पुंडरीक, श्रीनिवासाचा भक्त, वडिलांच्या सांगण्यावरून विष्णूभक्ती करत होता.

हरिप्रासादाज्ज्ञानमनुत्तमं चाप्यवाप मोक्षं भक्तिसंवर्धितात्मा । ब्रह्मा च वायुश्च सरस्वती च ज्ञातव्याः सर्वे ऋजुयोगिनश्च ॥ ३,२४.

हरिच्या कृपेने त्यांना श्रेष्ठ ज्ञान आणि मुक्ती मिळाली, त्यांचं मन भक्तीने वाढलं. ब्रह्मा, वायू, सरस्वती आणि सर्व सरळ योगी हे असेच ओळखावे.

अच्छिन्नभक्ताश्च सदा मुरारेर्न काम्यरक्ताः शुद्धरूपा हि ते च । गिरीशनागेशखगेशसंज्ञा देवाः शुक्रारौ गुरुचन्द्रेन्दुसूर्याः ॥ ३,२४.

जे नेहमी मुरारीच्या भक्तीत अखंड राहतात, इच्छांमध्ये गुंतत नाहीत, ते खरेच शुद्ध स्वभावाचे असतात. गिरीश, नागेश, खगेश, शुक्र, अरू, गुरु, चंद्र, इंदू आणि सूर्य या नावांनी ओळखले जाणारे देवही तसेच आहेत.

जलेशोग्निर्मनुधर्मौ कुबेरः विघ्नेशनासत्यमरुद्गणाश्च । पर्जन्यमित्रादय एव सर्वे सदा ह्येते श्रीनिवासस्य भक्ताः ॥ ३,२४.

जलेश, अग्नी, मनु, धर्म, कुबेर, विघ्नेश, नासत्य, मरुतगण, पर्जन्य, मित्र आणि इतर सर्व हे नेहमी श्रीनिवासाचे भक्त आहेत.

विश्वामित्रो भृगुरौर्वश्च कुत्सो मरीचिरत्रिः पुलहः क्रतुश्च । शक्तिर्वसिष्ठो सौतमीयो पुलस्त्यो भारद्वाजः श्रीनिवासस्य भक्ताः ॥ ३,२४.

विश्वामित्र, भृगु, और्व, कुत्स, मरीचि, अत्रि, पुलह, क्रतु, शक्ती, वसिष्ठ, सौतमी, पुलस्त्य आणि भारद्वाज हे सर्व श्रीनिवासाचे भक्त आहेत.

मान्धाता नहुषोंबरीषसगरौ राजा पृथुर्हैहयो इक्ष्वाकुर्भरतो ययातिसुतलौ धर्मो विकुक्षिस्तथा । उत्तानश्च बिभीषणो दशरथो ह्येते महाज्ञानिनः श्रीमद्वेङ्कटनायकस्य च गुरोर्भक्ताः सदा संस्मृताः ॥ ३,२४.

मांधाता, नहुष, अंबरिष, सगर, राजा पृथु, हैहय, इक्ष्वाकू, भरत, ययाति, सुतल, धर्म, विकुक्षी, उत्तान, विभीषण, दशरथ – हे सर्व महान ज्ञानी श्रीमद्वेंकटनायक आणि त्यांच्या गुरूचे भक्त म्हणून नेहमी स्मरणात आहेत.

भागीरथी समुद्रश्च यमुना च सरस्वती । गोदावरी नर्मदा च कृष्णा भीमरथी तथा ॥ ३,२४.

भागीरथी, समुद्र, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, कृष्णा आणि भीमरथी हे सुद्धा तसेच आहेत.

सरयूफल्गुकावेरीगण्डकी कपिला स्तथा । इत्येताश्च हरेर्भक्ताः संति चात्रैव भामिनि ॥ ३,२४.

सरयू, फल्गु, कावेरी, गंडकी, कपिला – या सुद्धा, हे सुंदर स्त्री, येथे हरिच्या भक्त आहेत.

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु कन्ये मया सति । यत्र प्रवर्तते मार्गे कथा विष्णोर्महात्मनः ॥ ३,२४.

मी तिथला हेतू सांगतो, ऐक कन्ये, जिथे विष्णूच्या महात्म्याची कथा सांगितली जाते, त्या मार्गावर मी काय म्हणतो ते लक्ष दे.

वर्तन्ते वैष्णवा यत्र हरितत्त्वार्थबोधकाः । तत्रैव भक्ताः सर्वेपि संति विष्णोस्तथैव च ॥ ३,२४.

जिथे वैष्णव लोक हरितत्त्वाचं ज्ञान देतात, तिथेच सर्व विष्णूभक्त सुद्धा असतात.

ये देवयात्रां परमात्मचिन्तया कुर्वन्ति ते हरिभक्ताश्च नान्ये । यतो हरौ परमे वैष्णवानां सर्वं निष्ठामेति कृत्यं खगेन्द्र ॥ ३,२४.

जे लोक परमात्म्याचा विचार करत देवयात्रा करतात, तेच खरे हरिभक्त आहेत, इतर कोणी नाही. कारण, हे खगेंद्र, सर्व वैष्णवांचे कृत्य आणि ध्येय हरितच पूर्ण होते.

शेषाचलं समासाद्य ह्यन्नवस्त्रादिभूषणम् । यो न दद्यादभक्तः स ततः को नु परः पशुः ॥ ३,२४.

शेषाचलावर पोहोचल्यावर, जो कोणी अन्न, वस्त्र किंवा दागिने देत नाही, तो भक्तिविरहित आहे; त्यापेक्षा अधिक पशूसमान दुसरा कोण असू शकतो?

भक्ता हरेः श्रीनिवासाचले च गङ्गादिरूपेण च तत्रतत्र । तिष्ठन्ति सेवार्थमुरुक्रमस्य तेषां पूजा नैव कार्या च देवि ॥ ३,२४.

हरीचे भक्त, श्रीनिवासाच्या डोंगरावर आणि गंगा वगैरे रूपात, विविध ठिकाणी उरुक्रमाच्या सेवेसाठी उभे असतात; त्यांची पूजा करू नये, हे देवी.