गरुडपुराणम्

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या मांड्यांचं, जे तलातलाचं नेहमीचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला श्रीनिवासांच्या मऊ गुडघ्यांचं, जे सुतलाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव । कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या पायांच्या पिंडऱ्यांचं, जे रसातलाचं नेहमीचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला हरीच्या पायांच्या तळव्यांचं, जे पाताळलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श । फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः ॥ ३,२३.

अशा प्रकारे मार्गावर विचार करत असताना, देवीने शेषाचलावर शेषदेवाचं दर्शन केलं, जो हजार फणांसह शोभून दिसत होता आणि वेगवेगळ्या झाडांनी, माकडांनी व माकडींनी वेढलेला होता.

अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि । तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना ॥ ३,२३.

अनेक जन्मांच्या पुण्यसंचयामुळे आज मला हा परम डोंगर पाहायला मिळाला. त्या दर्शनाने तिच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले आणि ती त्वरित उठून मस्तक झुकवून वंदन करू लागली.

मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् । सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरोऽस्य ॥ ३,२३.

चेहरा पाहिल्यावर वंदन करावं, पाठीमागच्या किंवा इतर भागांना वंदन करणं योग्य नाही. तिने शाळग्राम दगड समोर ठेवून बारावेळा नमस्कार केला.

इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् । मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः ॥ ३,२३.

डोंगरावर वैष्णवांनी असंच वागावं, वैष्णवांच्या विरुद्ध वागू नये. श्रीनिवास डोंगराच्या शिखरात नेहमी वास करतो आणि रमादेवी, ब्रह्मा व इतरांनी त्याची पूजा केली जाते.

सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्येऽथाहं ह्यारुरुक्षेऽचलञ्च । इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव ॥ ३,२३.

मी आता हा अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ श्रीनिवास पाहीन आणि डोंगरावर चढेन. असं म्हणून तिने कपिल नावाच्या तीर्थस्थळी वडिलांसोबत आपलं स्थान ठेवलं.

अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति । आदौ स्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे ॥ ३,२३.

इथेच श्रीनिवास, हरी, प्रत्यक्ष स्वरूपात वसतो, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही. प्रथम स्नान करून, केस कापून, तिथेच तीर्थश्राद्ध केलं.

गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी । शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या ॥ ३,२३.

गायी, जमीन, सोने आणि इतर सर्व दान देऊन ती साध्वी डोंगर चढू लागली. शाळग्राम दगड पुढे ठेवून तिने पुन्हा भक्तिभावाने नमस्कार केला.

सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र । शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वै वेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम् ॥ ३,२३.

शंभर पायऱ्यांपर्यंत चढून ती तिथे बसली. तिने भागवत पुराण ऐकलं आणि वेंकटाद्रीची महती ऐकली.

जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम् ॥ ३,२३.

जैगीषव्य गुरुंच्या पायाजवळ बसून तिने मोठ्या भक्तीने वेंकटाद्रीचं सर्व तत्त्व ऐकलं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २४ जैगीषव्य उवाच । कन्ये शृणु त्वं वेङ्कटाख्याचलस्य स्मेराननां पुण्यमांरोहणेऽस्य । श्रीगीतायाः पठनं चैव कुर्वन्नारोहणं कुरुते सर्वलोकः ॥ ३,२४.

जैगीषव्य म्हणाले: कन्ये, वेंकट नावाच्या डोंगरावर हसतमुखाने चढण्याचं पुण्य ऐक. श्रीगीताचं पठण करत चढल्यास सर्व लोकांचा लाभ होतो.

पदेपदे श्रीनिवासश्च देवस्त्वलं ह्यलं प्रीयते भक्तवर्गः । तं प्रीणयन्मोक्षमायान्ति सर्वे हरौ तुष्टे किमलभ्यं च कन्ये ॥ ३,२४.

प्रत्येक पायरीवर श्रीनिवास देव भक्तांवर अत्यंत प्रसन्न होतो. त्याला आनंदी केल्यावर सर्वांना मुक्ती मिळते; हरी संतुष्ट झाला तर, कन्ये, काय अशक्य आहे?

सोपानदेशे यः पुराणं शृणोति तदा कृता सर्वतीर्थादियात्रा । तदा दिवा प्रस्तुवन्तीह मार्गे सदा हरिं श्रीनिवासं गुरुं च ॥ ३,२४.

जो कोणी पायऱ्यांच्या ठिकाणी पुराण ऐकतो, त्याने सर्व तीर्थयात्रा पूर्ण केल्या असतात. दिवसा मार्गावर चालताना नेहमी हरी, श्रीनिवास आणि गुरु यांची स्तुती करावी.

सोपानानां महिमानं च श्रुत्वा शालग्रामं स्थापयित्वा च तत्र । नमस्कृत्वा पुनरेवापि सा तु सोपानानि त्वारुरोहाथ साध्वी ॥ ३,२४.

पायऱ्यांचं महत्त्व ऐकून, तिथे शाळग्राम ठेवून, पुन्हा वंदन करून ती साध्वी पायऱ्या चढू लागली.

सोपानानां वीन्द्र चारोहणेन त्ववैष्णवानां हरितोषो न चैव । तेनैव तेषां साधनं भूय एव तमस्यन्धे पातयितुं खगेन्द्र ॥ ३,२४.

हे पक्षीराज, वैष्णव देवस्थानांच्या पायऱ्या चढण्याने हरि प्रसन्न होत नाही. उलट, त्यामुळे त्यांचे पुण्य वाढते, पण पुन्हा ते गडद अंधारात पडतात.

स्थलेस्थले एवमेवापि कार्यं जैगीषव्यं पुनरेवाह देवी । कन्योवाच । जैगीषव्यः श्रीनिवासो हरिस्तु ब्रह्मादीनां दृश्यते श्रीनिवासः ॥ ३,२४.

प्रत्येक ठिकाणी, तसेच, जैगीषव्य विधी करावा, असे देवीने पुन्हा सांगितले. कन्येने म्हटले: जैगीषव्य, श्रीनिवास हरि ब्रह्मा व इतरांना दिसतो; श्रीनिवास प्रकट आहे.

जैगीषव्य कृपया त्वं वदस्व जैगीषव्यो ह्येवमुक्तो हरिं तु । उवाच कन्यां सोमपुत्रीं सतीं च ब्रह्मादीनां दृश्यते श्रीनिवासः ॥ ३,२४.

जैगीषव्य, कृपया सांग, असे म्हटल्यावर जैगीषव्याने हरिला सांगितले. कन्या, सोमपुत्री आणि सती यांना तो म्हणाला: श्रीनिवास ब्रह्मा व इतरांना दिसतो.

अनन्तरूपोधिककान्तकान्तिमान्रूद्रादीनां दृश्यते वेङ्कटेशः । ससूर्यलक्षाधिककान्तकान्तितो रुद्रादीनां दृश्यते श्रीनिवासः ॥ ३,२४.

वैकुंठनाथाची शोभा असंख्य रूपांपेक्षा अधिक आहे, ती रुद्र व इतरांना दिसते. श्रीनिवासाची कांती लक्ष सूर्यांपेक्षा उज्ज्वल आहे, ती रुद्र व इतरांना दिसते.

सहस्रसूर्याधिककान्तिकान्तः सविद्युत्त्वान्मानुषाणां रमेशः । ऋष्यादीनां दृश्यते चन्द्रवच्च सन्मानुषाणामपरोक्षो हरिस्तु ॥ ३,२४.

रामेशाची कांती हजार सूर्यांपेक्षा तेजस्वी आणि वीजेसारखी आहे, ती माणसांना दिसते. हरि ऋषींना चंद्रासारखा दिसतो, पण सन्मार्गी माणसांना तो प्रत्यक्ष दिसत नाही.

नक्षत्रवद्दृश्यते श्रीनिवासः सदा ऋषीणामपरोक्षो हरिस्तु । स सूर्यवद्दृश्यते श्रीनिवासः संसारिणां वेङ्कटेशः खगेन्द्र ॥ ३,२४.

श्रीनिवास ऋषींना नेहमी तार्यासारखा दिसतो; हरि त्यांना प्रत्यक्ष जाणवतो. संसारात अडकलेल्या लोकांना श्रीनिवास सूर्याप्रमाणे दिसतो, हे पक्षीराज.

संदोहवद्दृश्यते वै प्रकाशो मिथ्यावतां दृश्यते श्रीनिवासः । पाषाणवन्नैल्यरूपप्रकाशः शिलामात्रे दृष्यते वै कलौ च ॥ ३,२४.

मिथ्या अवतारांना श्रीनिवासाचा प्रकाश एकत्रित तेजासारखा दिसतो. त्याचे रूप दगडासारखे चमकते आणि कलियुगात तो फक्त शिळेतच दिसतो.

नृणां सर्वेषां श्रीनिवासो हरिस्तु कलौ स्वरूपं श्रीनिवासस्य देवी । न मानुषाः प्रविजानन्ति सर्वे यतः कलौ तामसा राजसास्तु ॥ ३,२४.

कलियुगात सर्व लोकांसाठी श्रीनिवास हरि आहे, हे देवी, पण त्याचे खरे रूप ओळखले जात नाही. कारण कलियुगात सर्वजण तमस आणि रजोगुणांनी व्यापलेले असतात.

तत्संगिनः सात्त्विकाः केचिदेव ह्यतो भक्ता दुर्लभा वै कलौ च । ये दृश्यन्ते भक्तवत्ते न भक्ताः शिश्रोदरयोर्भरणे चैव सक्ताः ॥ ३,२४.

त्याच्याशी जोडलेले आणि सात्त्विक असे काहीच खरे भक्त असतात; म्हणून कलियुगात भक्त दुर्मिळ आहेत. जे भक्तासारखे दिसतात, ते खरे भक्त नसतात, ते फक्त मुलांच्या आणि स्वतःच्या उदरभरणात गुंतलेले असतात.

कुर्वन्ति यात्रां च तदर्थमेव भक्तिज्ञानं दुर्लभं वै कलौ च । भक्ता ये वै न विरक्ताः सदैव तेषां हरेर्दर्शनं दुर्लभं च ॥ ३,२४.

ते यात्रा फक्त आपल्या स्वार्थासाठी करतात; कलियुगात भक्ती आणि ज्ञान दुर्मिळ आहे. जे भक्त आहेत पण ज्यांना वैराग्य नाही, त्यांना हरिचे दर्शन नेहमीच कठीण असते.

भक्तस्वरूपं तव वक्ष्ये खगेन्द्र यो ज्ञानपूर्णः परमे स्निग्ध एव । न च द्वेषैर्बन्धुरो भक्तियुक्तस्तव द्वेषाञ्छृणु वक्ष्ये च सम्यक् ॥ ३,२४.

हे पक्षीराज, मी तुला भक्ताचे स्वरूप सांगतो: जो ज्ञानाने पूर्ण आणि अत्यंत प्रेमळ असतो, ज्याच्या मनात द्वेष नसतो, आणि जो भक्तीने युक्त असतो. आता मी तुला द्वेषाचे स्वरूप नीट सांगतो, ऐक.

जीवाभिदा हरिणाप्राकृतेन स्वतन्त्रेण ह्यस्वतन्त्रस्य नित्यम् । ज्ञानानन्दैः परिपूर्णे हरौ च गुणैरपूर्णो हरिरित्येव चिन्ता ॥ ३,२४.

जीव हा नेहमीच पराधीन असतो, तर हरि हा स्वतंत्र आणि अपार आहे. हरि ज्ञान आणि आनंदाने पूर्ण आहे, पण त्याच्यात गुणांची कमतरता आहे असे विचार मनात येतात.

श्रीब्रह्मरुद्रादिदिवौकसां सदा तथा द्विजानां संमानायाश्च चिन्ता । विष्णोः सकाशाद्ब्रह्मरुद्रादिकानां सदाधिक्यालोचनं द्वेष एव ॥ ३,२४.

ब्रह्मा, रुद्र आणि इतर देव, तसेच ब्राह्मण यांचा सन्मान करण्याचा नेहमीच विचार असतो. विष्णूच्या दृष्टीने, ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांचा नेहमीच श्रेष्ठत्वाचा विचार करणे, हेच द्वेष आहे.

विष्णोर्भद्रे हस्तपादादिकानां भेदज्ञानं द्वेषमाहुर्महान्तः । अवताराणा छेदभेदादिकं च तथोच्यते मरणस्यापि चिन्ता ॥ ३,२४.

विष्णूच्या हात, पाय वगैरे अवयवांमध्ये भेद मानणे, हेच द्वेष आहे असे महात्मे सांगतात. त्याचप्रमाणे, त्याच्या अवतारांमध्ये भेदभाव करणे आणि त्याच्या मृत्यूचा विचार करणे, हेही द्वेषच आहे.