गरुडपुराणम्

विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः । दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र ॥ ३,२३.

राजा पक्ष्यांनो, दया नसल्यास तीर्थयात्रा व्यर्थच आहे, असे महात्मे सांगतात. दिवसा किंवा रात्री जे हरिच्या दिव्य कथा ऐकत नाहीत, त्यांची यात्रा व्यर्थच आहे.

व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि । अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः ॥ ३,२३.

त्यांची यात्रा पूर्णपणे व्यर्थ ठरते, हे घोडा वगैरे वाहन वापरणाऱ्यांसाठीही जाण. घोड्यांचा दोष सांग, गंगा वगैरे पवित्र नद्यांचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते.

क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व । क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व ॥ ३,२३.

क्षेत्रातील विष्णूचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते; मांजरीचा दोषही सांग. क्षेत्रातील विष्णूची पूजा केल्याने पाप नष्ट होते; पूजकांचा दोषही सांग.

जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाघनाशः । अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः ॥ ३,२३.

जप वगैरे करणाऱ्यांचे पाप नष्ट होते; विष्णूचे ध्यान केल्याने त्वरित पाप नाहीसे होते. योग्य मनोभावाशिवाय केलेले सर्व कर्म व्यर्थच आहे, असे सांगितले आहे.

अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र । दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२३.

म्हणून, हरिच्या पापनाशक कथा ऐकून, मनुष्य विष्णूभक्त होतो, हे पक्षीराज. हरिपदचिन्ह दिसो किंवा न दिसो, आठवले किंवा न आठवले, भक्ती निर्माण होते, हे पक्षीराज.

पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् । जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च ॥ ३,२३.

वडिलांसोबत ती कन्या, हे पक्ष्यांमधील इंद्रा, शेषाचलावर असलेल्या श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी गेली. मार्गात तिने हरि आणि लक्ष्मीपतीचे चिंतन केले.

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च ॥ ३,२३.

'कधी मी श्रीनिवासाचे श्रीवत्सरत्नांनी सुशोभित, विस्तीर्ण वक्षस्थळ पाहीन? कधी मी श्रीनिवासाचे तीन वळ्यांनी चिन्हांकित, सुंदर पोट पाहीन?'

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम् ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या गडद मेघासारख्या गळ्याचं, जे महर्लोकाचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? कधी मला श्रीनिवासांच्या पूर्ण भरलेल्या नाभीचं, जी नेहमीच आकाशाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला मुराचा शत्रू असलेल्या श्रीनिवासांच्या चेहऱ्याचं, जो नेहमी जनलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल?

शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव । कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या डोक्याचं, जे सत्त्यलोकाचं कायमचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला श्रीनिवासांच्या कंबरेचं, जे भूलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या मांड्यांचं, जे तलातलाचं नेहमीचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला श्रीनिवासांच्या मऊ गुडघ्यांचं, जे सुतलाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव । कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या पायांच्या पिंडऱ्यांचं, जे रसातलाचं नेहमीचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला हरीच्या पायांच्या तळव्यांचं, जे पाताळलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श । फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः ॥ ३,२३.

अशा प्रकारे मार्गावर विचार करत असताना, देवीने शेषाचलावर शेषदेवाचं दर्शन केलं, जो हजार फणांसह शोभून दिसत होता आणि वेगवेगळ्या झाडांनी, माकडांनी व माकडींनी वेढलेला होता.

अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि । तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना ॥ ३,२३.

अनेक जन्मांच्या पुण्यसंचयामुळे आज मला हा परम डोंगर पाहायला मिळाला. त्या दर्शनाने तिच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले आणि ती त्वरित उठून मस्तक झुकवून वंदन करू लागली.

मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् । सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरोऽस्य ॥ ३,२३.

चेहरा पाहिल्यावर वंदन करावं, पाठीमागच्या किंवा इतर भागांना वंदन करणं योग्य नाही. तिने शाळग्राम दगड समोर ठेवून बारावेळा नमस्कार केला.

इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् । मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः ॥ ३,२३.

डोंगरावर वैष्णवांनी असंच वागावं, वैष्णवांच्या विरुद्ध वागू नये. श्रीनिवास डोंगराच्या शिखरात नेहमी वास करतो आणि रमादेवी, ब्रह्मा व इतरांनी त्याची पूजा केली जाते.

सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्येऽथाहं ह्यारुरुक्षेऽचलञ्च । इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव ॥ ३,२३.

मी आता हा अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ श्रीनिवास पाहीन आणि डोंगरावर चढेन. असं म्हणून तिने कपिल नावाच्या तीर्थस्थळी वडिलांसोबत आपलं स्थान ठेवलं.

अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति । आदौ स्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे ॥ ३,२३.

इथेच श्रीनिवास, हरी, प्रत्यक्ष स्वरूपात वसतो, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही. प्रथम स्नान करून, केस कापून, तिथेच तीर्थश्राद्ध केलं.

गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी । शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या ॥ ३,२३.

गायी, जमीन, सोने आणि इतर सर्व दान देऊन ती साध्वी डोंगर चढू लागली. शाळग्राम दगड पुढे ठेवून तिने पुन्हा भक्तिभावाने नमस्कार केला.

सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र । शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वै वेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम् ॥ ३,२३.

शंभर पायऱ्यांपर्यंत चढून ती तिथे बसली. तिने भागवत पुराण ऐकलं आणि वेंकटाद्रीची महती ऐकली.

जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम् ॥ ३,२३.

जैगीषव्य गुरुंच्या पायाजवळ बसून तिने मोठ्या भक्तीने वेंकटाद्रीचं सर्व तत्त्व ऐकलं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २४ जैगीषव्य उवाच । कन्ये शृणु त्वं वेङ्कटाख्याचलस्य स्मेराननां पुण्यमांरोहणेऽस्य । श्रीगीतायाः पठनं चैव कुर्वन्नारोहणं कुरुते सर्वलोकः ॥ ३,२४.

जैगीषव्य म्हणाले: कन्ये, वेंकट नावाच्या डोंगरावर हसतमुखाने चढण्याचं पुण्य ऐक. श्रीगीताचं पठण करत चढल्यास सर्व लोकांचा लाभ होतो.

पदेपदे श्रीनिवासश्च देवस्त्वलं ह्यलं प्रीयते भक्तवर्गः । तं प्रीणयन्मोक्षमायान्ति सर्वे हरौ तुष्टे किमलभ्यं च कन्ये ॥ ३,२४.

प्रत्येक पायरीवर श्रीनिवास देव भक्तांवर अत्यंत प्रसन्न होतो. त्याला आनंदी केल्यावर सर्वांना मुक्ती मिळते; हरी संतुष्ट झाला तर, कन्ये, काय अशक्य आहे?

सोपानदेशे यः पुराणं शृणोति तदा कृता सर्वतीर्थादियात्रा । तदा दिवा प्रस्तुवन्तीह मार्गे सदा हरिं श्रीनिवासं गुरुं च ॥ ३,२४.

जो कोणी पायऱ्यांच्या ठिकाणी पुराण ऐकतो, त्याने सर्व तीर्थयात्रा पूर्ण केल्या असतात. दिवसा मार्गावर चालताना नेहमी हरी, श्रीनिवास आणि गुरु यांची स्तुती करावी.

सोपानानां महिमानं च श्रुत्वा शालग्रामं स्थापयित्वा च तत्र । नमस्कृत्वा पुनरेवापि सा तु सोपानानि त्वारुरोहाथ साध्वी ॥ ३,२४.

पायऱ्यांचं महत्त्व ऐकून, तिथे शाळग्राम ठेवून, पुन्हा वंदन करून ती साध्वी पायऱ्या चढू लागली.

सोपानानां वीन्द्र चारोहणेन त्ववैष्णवानां हरितोषो न चैव । तेनैव तेषां साधनं भूय एव तमस्यन्धे पातयितुं खगेन्द्र ॥ ३,२४.

हे पक्षीराज, वैष्णव देवस्थानांच्या पायऱ्या चढण्याने हरि प्रसन्न होत नाही. उलट, त्यामुळे त्यांचे पुण्य वाढते, पण पुन्हा ते गडद अंधारात पडतात.

स्थलेस्थले एवमेवापि कार्यं जैगीषव्यं पुनरेवाह देवी । कन्योवाच । जैगीषव्यः श्रीनिवासो हरिस्तु ब्रह्मादीनां दृश्यते श्रीनिवासः ॥ ३,२४.

प्रत्येक ठिकाणी, तसेच, जैगीषव्य विधी करावा, असे देवीने पुन्हा सांगितले. कन्येने म्हटले: जैगीषव्य, श्रीनिवास हरि ब्रह्मा व इतरांना दिसतो; श्रीनिवास प्रकट आहे.

जैगीषव्य कृपया त्वं वदस्व जैगीषव्यो ह्येवमुक्तो हरिं तु । उवाच कन्यां सोमपुत्रीं सतीं च ब्रह्मादीनां दृश्यते श्रीनिवासः ॥ ३,२४.

जैगीषव्य, कृपया सांग, असे म्हटल्यावर जैगीषव्याने हरिला सांगितले. कन्या, सोमपुत्री आणि सती यांना तो म्हणाला: श्रीनिवास ब्रह्मा व इतरांना दिसतो.

अनन्तरूपोधिककान्तकान्तिमान्रूद्रादीनां दृश्यते वेङ्कटेशः । ससूर्यलक्षाधिककान्तकान्तितो रुद्रादीनां दृश्यते श्रीनिवासः ॥ ३,२४.

वैकुंठनाथाची शोभा असंख्य रूपांपेक्षा अधिक आहे, ती रुद्र व इतरांना दिसते. श्रीनिवासाची कांती लक्ष सूर्यांपेक्षा उज्ज्वल आहे, ती रुद्र व इतरांना दिसते.