गरुडपुराणम्

तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव । आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः ॥ ३,२३.

त्यानंतर ती आपल्या वडिलांसोबत फक्त हरिच्या आनंदासाठी तीर्थयात्रेला निघाली. प्रथम, तिने आपल्या घरी विष्णुभक्त ब्राह्मणांची वस्त्र व दागिन्यांनी पूजा केली.

पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव । यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि ॥ ३,२३.

नंतर देवीने विष्णूच्या पुढे तीर्थयात्रेसाठी विधी केला. 'मुकुंदा, जेवढ्या काळ तीर्थयात्रा चालेल, तेवढ्या काळ मी ब्रह्मचारिणी राहीन.'

यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् । हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम् ॥ ३,२३.

'मी ज्या काळात तीर्थयात्रा करीन, त्या काळात फक्त दान दिलेल्या वैष्णवांसोबतच संग करीन. मुकुंदा, हरिच्या कथा ऐकण्यास मिळू दे, आणि मी अवैष्णवांच्या संगात जाणार नाही.'

सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द । कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द ॥ ३,२३.

'मुकुंदा, मी मित्र, पुत्र किंवा इतर स्नेही यांच्यासोबत तीर्थयात्रा करणार नाही. जे इच्छा धरून तीर्थयात्रा करतात, त्यांचा संग तू दूर ठेव, मुकुंदा.'

शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः । यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा ॥ ३,२३.

जे शाळग्राम सोडून तीर्थयात्रेला जातात, त्यांना कोणते फळ मिळते असे ज्ञानी सांगतात? जेव्हा तीर्थदर्शन होते, तेव्हा शाळग्राम स्वतःसमोर ठेवावा.

तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र । पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः ॥ ३,२३.

राजा पक्ष्यांनो, जे पायी तीर्थयात्रा करतात, त्यांना पूर्ण फळ मिळते असे ज्ञानी सांगतात. पण जो पादत्राण किंवा बूट घालून जातो, त्याची यात्रा अपूर्ण मानली जाते.

यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् । वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः ॥ ३,२३.

जो घोडा किंवा इतर वाहनावर बसून तीर्थयात्रा करतो, त्याला अर्धेच फळ मिळते. बैल वगैरेवर बसणे पायी चालण्यासारखे मानतात; पण दुसऱ्याचे अन्न खाल्ल्यास यात्रा व्यर्थ होते.

महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः । संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव ॥ ३,२३.

महात्मे, वेदज्ञ आणि यती यांना दुसऱ्याचे अन्न खाण्यात दोष नाही. तिने मोठ्या श्रद्धेने संकल्प करून फक्त तीर्थयात्रेसाठी प्रस्थान केले.

आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार । पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम ॥ ३,२३.

सर्वप्रथम स्नान करून, हरिच्या उटण्याचा सुगंध काढून टाकला आणि श्रवण केले. वडिलांसोबत जेवण करून, पहिल्या दिवशी एक कोस प्रवास केला.

तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी । एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः ॥ ३,२३.

तेथे ब्राह्मणांना अन्नपाणी देऊन, रात्री देवीने त्यांना तत्त्व ऐकवले. जे नेहमी अशी यात्रा करतात, त्यांच्या यात्रेला ज्ञानी सुफळ मानतात.

विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः । दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र ॥ ३,२३.

राजा पक्ष्यांनो, दया नसल्यास तीर्थयात्रा व्यर्थच आहे, असे महात्मे सांगतात. दिवसा किंवा रात्री जे हरिच्या दिव्य कथा ऐकत नाहीत, त्यांची यात्रा व्यर्थच आहे.

व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि । अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः ॥ ३,२३.

त्यांची यात्रा पूर्णपणे व्यर्थ ठरते, हे घोडा वगैरे वाहन वापरणाऱ्यांसाठीही जाण. घोड्यांचा दोष सांग, गंगा वगैरे पवित्र नद्यांचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते.

क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व । क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व ॥ ३,२३.

क्षेत्रातील विष्णूचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते; मांजरीचा दोषही सांग. क्षेत्रातील विष्णूची पूजा केल्याने पाप नष्ट होते; पूजकांचा दोषही सांग.

जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाघनाशः । अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः ॥ ३,२३.

जप वगैरे करणाऱ्यांचे पाप नष्ट होते; विष्णूचे ध्यान केल्याने त्वरित पाप नाहीसे होते. योग्य मनोभावाशिवाय केलेले सर्व कर्म व्यर्थच आहे, असे सांगितले आहे.

अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र । दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२३.

म्हणून, हरिच्या पापनाशक कथा ऐकून, मनुष्य विष्णूभक्त होतो, हे पक्षीराज. हरिपदचिन्ह दिसो किंवा न दिसो, आठवले किंवा न आठवले, भक्ती निर्माण होते, हे पक्षीराज.

पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् । जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च ॥ ३,२३.

वडिलांसोबत ती कन्या, हे पक्ष्यांमधील इंद्रा, शेषाचलावर असलेल्या श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी गेली. मार्गात तिने हरि आणि लक्ष्मीपतीचे चिंतन केले.

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च ॥ ३,२३.

'कधी मी श्रीनिवासाचे श्रीवत्सरत्नांनी सुशोभित, विस्तीर्ण वक्षस्थळ पाहीन? कधी मी श्रीनिवासाचे तीन वळ्यांनी चिन्हांकित, सुंदर पोट पाहीन?'

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम् ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या गडद मेघासारख्या गळ्याचं, जे महर्लोकाचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? कधी मला श्रीनिवासांच्या पूर्ण भरलेल्या नाभीचं, जी नेहमीच आकाशाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला मुराचा शत्रू असलेल्या श्रीनिवासांच्या चेहऱ्याचं, जो नेहमी जनलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल?

शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव । कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या डोक्याचं, जे सत्त्यलोकाचं कायमचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला श्रीनिवासांच्या कंबरेचं, जे भूलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या मांड्यांचं, जे तलातलाचं नेहमीचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला श्रीनिवासांच्या मऊ गुडघ्यांचं, जे सुतलाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव । कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या पायांच्या पिंडऱ्यांचं, जे रसातलाचं नेहमीचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? आणि कधी मला हरीच्या पायांच्या तळव्यांचं, जे पाताळलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श । फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः ॥ ३,२३.

अशा प्रकारे मार्गावर विचार करत असताना, देवीने शेषाचलावर शेषदेवाचं दर्शन केलं, जो हजार फणांसह शोभून दिसत होता आणि वेगवेगळ्या झाडांनी, माकडांनी व माकडींनी वेढलेला होता.

अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि । तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना ॥ ३,२३.

अनेक जन्मांच्या पुण्यसंचयामुळे आज मला हा परम डोंगर पाहायला मिळाला. त्या दर्शनाने तिच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू आले आणि ती त्वरित उठून मस्तक झुकवून वंदन करू लागली.

मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् । सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरोऽस्य ॥ ३,२३.

चेहरा पाहिल्यावर वंदन करावं, पाठीमागच्या किंवा इतर भागांना वंदन करणं योग्य नाही. तिने शाळग्राम दगड समोर ठेवून बारावेळा नमस्कार केला.

इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् । मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः ॥ ३,२३.

डोंगरावर वैष्णवांनी असंच वागावं, वैष्णवांच्या विरुद्ध वागू नये. श्रीनिवास डोंगराच्या शिखरात नेहमी वास करतो आणि रमादेवी, ब्रह्मा व इतरांनी त्याची पूजा केली जाते.

सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्येऽथाहं ह्यारुरुक्षेऽचलञ्च । इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव ॥ ३,२३.

मी आता हा अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ श्रीनिवास पाहीन आणि डोंगरावर चढेन. असं म्हणून तिने कपिल नावाच्या तीर्थस्थळी वडिलांसोबत आपलं स्थान ठेवलं.

अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति । आदौ स्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे ॥ ३,२३.

इथेच श्रीनिवास, हरी, प्रत्यक्ष स्वरूपात वसतो, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही. प्रथम स्नान करून, केस कापून, तिथेच तीर्थश्राद्ध केलं.

गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी । शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या ॥ ३,२३.

गायी, जमीन, सोने आणि इतर सर्व दान देऊन ती साध्वी डोंगर चढू लागली. शाळग्राम दगड पुढे ठेवून तिने पुन्हा भक्तिभावाने नमस्कार केला.