गरुडपुराणम्

पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव । केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च ॥ ३,२३.

वडिलांसोबत ती कन्या, हे पक्षीराज, ऐकण्यामुळे वैराग्ययुक्त झाली; केस, मित्र, हत्ती, अमूल्य रत्ने, घर वगैरे सर्व गोष्टी—

सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च । येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे ॥ ३,२३.

हे सर्व नाशवंत आहेत, माझ्या अधीन आहेत आणि हरिने दिलेल्या आहेत, असे तिने मानले; ज्याने पुत्र, मित्र वगैरे दिले, त्यानेच ते परत घेतले, म्हणून तिला कधीच दुःख झाले नाही.

अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्तेन सुष्ठु । पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे ॥ ३,२३.

आजही परमदयाळू विष्णूने माझ्यावर मोठी कृपा केली आहे; वडिलांसोबत ती कन्या, विन्द्र, नेहमी निर्मळ आत्मा वासुदेवातच राहिली.

एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी । अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव ॥ ३,२३.

ती एकाग्रतेने खरी भक्ती प्राप्त करून, विन्द्र, स्वतःच्या इच्छेने देवीने आपले आचरण घडवले, जे सर्वांत श्रेष्ठ ठरले.

सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार । वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक्चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव ॥ ३,२३.

तिने आपली संपत्ती विष्णूच्या कमळपायांवर अर्पण केली, जणू दुःखाच्या समुद्रातून पार जाण्यासाठी ती नौका आहे; हे पक्षीराज, तिने आपली वाणी आणि इंद्रिये नेहमी हरिच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी वापरली.

हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् । श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च ॥ ३,२३.

तिने आपले हात विष्णूचे घर स्वच्छ करण्यासाठी आणि त्याच्या देहावरील मळ काढण्यासाठी वापरले; कान हरिच्या पवित्र कथा ऐकण्यासाठी आणि अमृतासारख्या मुक्तीच्या मार्गासाठी दिले.

नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी । सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक् ॥ ३,२३.

तिने डोळे विष्णूच्या मूर्ती व रूपांचे दर्शन घेण्यासाठी वापरले, जे अनादी काळचे दोष दूर करतात; त्वचा सच्च्या वैष्णवांचा स्पर्श व संग करण्यासाठी, आणि त्यांच्या अर्पित हाराच्या सुगंधाचा लेप करण्यासाठी वापरली.

घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च । जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च ॥ ३,२३.

तिने घ्राणेंद्रिय हरिपादांच्या सुगंधासाठी वापरले, जे संसारातून मुक्ती देतात; जिभेने हरिप्रसाद, पवित्र तुळशी वगैरे मिसळलेले, चाखले.

पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति ॥ ३,२३.

तिने पाय हरिच्या क्षेत्रांच्या वाटांवर चालण्यासाठी, डोके हृषीकेशाच्या पायांना वंदन करण्यासाठी, आणि हृदय व वाणी हरिदास्याची इच्छा ठेवण्यासाठी समर्पित केली—जसे श्रेष्ठ भक्त करतात.

निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार । एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः ॥ ३,२३.

तिने आपला मन निस्वार्थ ठेवले आणि आपली वाणी व इंद्रिये स्तुतीसाठी वापरली. अशा प्रकारे, ती नेहमी आपले सर्व कर्म परमेश्वराच्या पायांवर अर्पण करीत असे.

तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव । आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः ॥ ३,२३.

त्यानंतर ती आपल्या वडिलांसोबत फक्त हरिच्या आनंदासाठी तीर्थयात्रेला निघाली. प्रथम, तिने आपल्या घरी विष्णुभक्त ब्राह्मणांची वस्त्र व दागिन्यांनी पूजा केली.

पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव । यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि ॥ ३,२३.

नंतर देवीने विष्णूच्या पुढे तीर्थयात्रेसाठी विधी केला. 'मुकुंदा, जेवढ्या काळ तीर्थयात्रा चालेल, तेवढ्या काळ मी ब्रह्मचारिणी राहीन.'

यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् । हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम् ॥ ३,२३.

'मी ज्या काळात तीर्थयात्रा करीन, त्या काळात फक्त दान दिलेल्या वैष्णवांसोबतच संग करीन. मुकुंदा, हरिच्या कथा ऐकण्यास मिळू दे, आणि मी अवैष्णवांच्या संगात जाणार नाही.'

सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द । कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द ॥ ३,२३.

'मुकुंदा, मी मित्र, पुत्र किंवा इतर स्नेही यांच्यासोबत तीर्थयात्रा करणार नाही. जे इच्छा धरून तीर्थयात्रा करतात, त्यांचा संग तू दूर ठेव, मुकुंदा.'

शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः । यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा ॥ ३,२३.

जे शाळग्राम सोडून तीर्थयात्रेला जातात, त्यांना कोणते फळ मिळते असे ज्ञानी सांगतात? जेव्हा तीर्थदर्शन होते, तेव्हा शाळग्राम स्वतःसमोर ठेवावा.

तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र । पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः ॥ ३,२३.

राजा पक्ष्यांनो, जे पायी तीर्थयात्रा करतात, त्यांना पूर्ण फळ मिळते असे ज्ञानी सांगतात. पण जो पादत्राण किंवा बूट घालून जातो, त्याची यात्रा अपूर्ण मानली जाते.

यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् । वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः ॥ ३,२३.

जो घोडा किंवा इतर वाहनावर बसून तीर्थयात्रा करतो, त्याला अर्धेच फळ मिळते. बैल वगैरेवर बसणे पायी चालण्यासारखे मानतात; पण दुसऱ्याचे अन्न खाल्ल्यास यात्रा व्यर्थ होते.

महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः । संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव ॥ ३,२३.

महात्मे, वेदज्ञ आणि यती यांना दुसऱ्याचे अन्न खाण्यात दोष नाही. तिने मोठ्या श्रद्धेने संकल्प करून फक्त तीर्थयात्रेसाठी प्रस्थान केले.

आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार । पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम ॥ ३,२३.

सर्वप्रथम स्नान करून, हरिच्या उटण्याचा सुगंध काढून टाकला आणि श्रवण केले. वडिलांसोबत जेवण करून, पहिल्या दिवशी एक कोस प्रवास केला.

तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी । एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः ॥ ३,२३.

तेथे ब्राह्मणांना अन्नपाणी देऊन, रात्री देवीने त्यांना तत्त्व ऐकवले. जे नेहमी अशी यात्रा करतात, त्यांच्या यात्रेला ज्ञानी सुफळ मानतात.

विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः । दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र ॥ ३,२३.

राजा पक्ष्यांनो, दया नसल्यास तीर्थयात्रा व्यर्थच आहे, असे महात्मे सांगतात. दिवसा किंवा रात्री जे हरिच्या दिव्य कथा ऐकत नाहीत, त्यांची यात्रा व्यर्थच आहे.

व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि । अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः ॥ ३,२३.

त्यांची यात्रा पूर्णपणे व्यर्थ ठरते, हे घोडा वगैरे वाहन वापरणाऱ्यांसाठीही जाण. घोड्यांचा दोष सांग, गंगा वगैरे पवित्र नद्यांचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते.

क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व । क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व ॥ ३,२३.

क्षेत्रातील विष्णूचे दर्शन घेतल्याने पाप नष्ट होते; मांजरीचा दोषही सांग. क्षेत्रातील विष्णूची पूजा केल्याने पाप नष्ट होते; पूजकांचा दोषही सांग.

जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाघनाशः । अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः ॥ ३,२३.

जप वगैरे करणाऱ्यांचे पाप नष्ट होते; विष्णूचे ध्यान केल्याने त्वरित पाप नाहीसे होते. योग्य मनोभावाशिवाय केलेले सर्व कर्म व्यर्थच आहे, असे सांगितले आहे.

अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र । दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२३.

म्हणून, हरिच्या पापनाशक कथा ऐकून, मनुष्य विष्णूभक्त होतो, हे पक्षीराज. हरिपदचिन्ह दिसो किंवा न दिसो, आठवले किंवा न आठवले, भक्ती निर्माण होते, हे पक्षीराज.

पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् । जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च ॥ ३,२३.

वडिलांसोबत ती कन्या, हे पक्ष्यांमधील इंद्रा, शेषाचलावर असलेल्या श्रीनिवासाचे दर्शन घेण्यासाठी गेली. मार्गात तिने हरि आणि लक्ष्मीपतीचे चिंतन केले.

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च ॥ ३,२३.

'कधी मी श्रीनिवासाचे श्रीवत्सरत्नांनी सुशोभित, विस्तीर्ण वक्षस्थळ पाहीन? कधी मी श्रीनिवासाचे तीन वळ्यांनी चिन्हांकित, सुंदर पोट पाहीन?'

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् । कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम् ॥ ३,२३.

कधी मला श्रीनिवासांच्या गडद मेघासारख्या गळ्याचं, जे महर्लोकाचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल? कधी मला श्रीनिवासांच्या पूर्ण भरलेल्या नाभीचं, जी नेहमीच आकाशाचं आश्रय आहे, दर्शन होईल?

कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव ॥ ३,२३.

कधी मला मुराचा शत्रू असलेल्या श्रीनिवासांच्या चेहऱ्याचं, जो नेहमी जनलोकाचं आश्रय आहे, दर्शन मिळेल?