गरुडपुराणम्

एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी । सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्मम स्यादिति चिन्तयाना

असं समजून लक्ष्मणा देवी नेहमी हरिला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करत होती, पूजा करत होती आणि 'हरि माझा पती व्हावा' अशी मनाशी इच्छा धरत होती.

तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता । स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा

विष्णूची पत्नी होण्याची इच्छा धरून, विन्द्र राजाची कन्या माझ्या लोकांत देह सोडून गेली. लक्ष्मणाच्या स्वयंवरात मी लक्ष्य भेदले आणि सर्व राजांना पराभूत केले.

पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी । तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि

लक्ष्मणाशी विवाह करून तिला माझ्या नगरीत आणले आणि राणीला आनंद दिला. त्याचप्रमाणे मी जांबवतीशीही विवाह केला—ती माझी पत्नी कशी झाली, हे कारण मी तुला सांगतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३ श्रीकृष्ण उवाच । सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया । तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना ॥ ३,२३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मागील सृष्टीत जांबवती, माझी प्रिय पत्नी, सोमाची कन्या होती आणि माझी भार्या झाली. त्या सर्वांमध्ये, विन्द्र, ती थोडी श्रेष्ठ होती, जरी रुद्रादींमध्ये असलेल्या पाच गुणांचा तिला अभाव होता.

यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानास प्रियते केशवोलम् । यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः ॥ ३,२३.

हे बलवान राजा, ज्या वेळी तीव्र भक्तिभाव उत्पन्न होतो, त्या वेळी केशव फारच प्रसन्न होतो; पण काळानुसार तो भाव कमी झाला की, त्या सर्वांमध्ये समता येते, असे महात्मे सांगतात.

लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति ॥ ३,२३.

लक्ष्मीचा थोडासा प्रभाव नेहमीच असतो, म्हणून तिला इतरांपेक्षा किंचित अधिकत्व आहे.

गरुड उवाच । तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार । तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव ॥ ३,२३.

गरुड म्हणाले: त्या सर्वांमध्ये जांबवतीने कृष्णाची कशी पूजा केली? हे विश्वमूर्ते, कृपया मला ते सांग आणि तिच्या अधिकत्वाचे कारणही सांग.

गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः । मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम् ॥ ३,२३.

गरुडाने असे विचारल्यावर, देवकीपुत्र भगवान गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात विनतेपुत्राला उत्तर देऊ लागले.

श्रीकृष्ण उवाच । या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी । जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च ॥ ३,२३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मागील सृष्टीत ती सोमाची कन्या होती, वडिलांच्या घरी राहणारी आणि सती होती; तिने स्वतःचे जन्म सफल केले, वडिलांसोबत विष्णूची सेवा करून.

शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् । चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा ॥ ३,२३.

ती नेहमीच सत्य पुराणे ऐकत असे आणि नेहमी विष्णूच्या पायांना वंदन करत असे; ती नेहमी विष्णूच्या आणि तारकाच्या मूर्तीची प्रदक्षिणा करत, त्यांचे स्मरण करत असे.

पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव । केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च ॥ ३,२३.

वडिलांसोबत ती कन्या, हे पक्षीराज, ऐकण्यामुळे वैराग्ययुक्त झाली; केस, मित्र, हत्ती, अमूल्य रत्ने, घर वगैरे सर्व गोष्टी—

सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च । येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे ॥ ३,२३.

हे सर्व नाशवंत आहेत, माझ्या अधीन आहेत आणि हरिने दिलेल्या आहेत, असे तिने मानले; ज्याने पुत्र, मित्र वगैरे दिले, त्यानेच ते परत घेतले, म्हणून तिला कधीच दुःख झाले नाही.

अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्तेन सुष्ठु । पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे ॥ ३,२३.

आजही परमदयाळू विष्णूने माझ्यावर मोठी कृपा केली आहे; वडिलांसोबत ती कन्या, विन्द्र, नेहमी निर्मळ आत्मा वासुदेवातच राहिली.

एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी । अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव ॥ ३,२३.

ती एकाग्रतेने खरी भक्ती प्राप्त करून, विन्द्र, स्वतःच्या इच्छेने देवीने आपले आचरण घडवले, जे सर्वांत श्रेष्ठ ठरले.

सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार । वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक्चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव ॥ ३,२३.

तिने आपली संपत्ती विष्णूच्या कमळपायांवर अर्पण केली, जणू दुःखाच्या समुद्रातून पार जाण्यासाठी ती नौका आहे; हे पक्षीराज, तिने आपली वाणी आणि इंद्रिये नेहमी हरिच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी वापरली.

हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् । श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च ॥ ३,२३.

तिने आपले हात विष्णूचे घर स्वच्छ करण्यासाठी आणि त्याच्या देहावरील मळ काढण्यासाठी वापरले; कान हरिच्या पवित्र कथा ऐकण्यासाठी आणि अमृतासारख्या मुक्तीच्या मार्गासाठी दिले.

नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी । सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक् ॥ ३,२३.

तिने डोळे विष्णूच्या मूर्ती व रूपांचे दर्शन घेण्यासाठी वापरले, जे अनादी काळचे दोष दूर करतात; त्वचा सच्च्या वैष्णवांचा स्पर्श व संग करण्यासाठी, आणि त्यांच्या अर्पित हाराच्या सुगंधाचा लेप करण्यासाठी वापरली.

घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च । जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च ॥ ३,२३.

तिने घ्राणेंद्रिय हरिपादांच्या सुगंधासाठी वापरले, जे संसारातून मुक्ती देतात; जिभेने हरिप्रसाद, पवित्र तुळशी वगैरे मिसळलेले, चाखले.

पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति ॥ ३,२३.

तिने पाय हरिच्या क्षेत्रांच्या वाटांवर चालण्यासाठी, डोके हृषीकेशाच्या पायांना वंदन करण्यासाठी, आणि हृदय व वाणी हरिदास्याची इच्छा ठेवण्यासाठी समर्पित केली—जसे श्रेष्ठ भक्त करतात.

निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार । एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः ॥ ३,२३.

तिने आपला मन निस्वार्थ ठेवले आणि आपली वाणी व इंद्रिये स्तुतीसाठी वापरली. अशा प्रकारे, ती नेहमी आपले सर्व कर्म परमेश्वराच्या पायांवर अर्पण करीत असे.

तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव । आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः ॥ ३,२३.

त्यानंतर ती आपल्या वडिलांसोबत फक्त हरिच्या आनंदासाठी तीर्थयात्रेला निघाली. प्रथम, तिने आपल्या घरी विष्णुभक्त ब्राह्मणांची वस्त्र व दागिन्यांनी पूजा केली.

पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव । यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि ॥ ३,२३.

नंतर देवीने विष्णूच्या पुढे तीर्थयात्रेसाठी विधी केला. 'मुकुंदा, जेवढ्या काळ तीर्थयात्रा चालेल, तेवढ्या काळ मी ब्रह्मचारिणी राहीन.'

यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् । हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम् ॥ ३,२३.

'मी ज्या काळात तीर्थयात्रा करीन, त्या काळात फक्त दान दिलेल्या वैष्णवांसोबतच संग करीन. मुकुंदा, हरिच्या कथा ऐकण्यास मिळू दे, आणि मी अवैष्णवांच्या संगात जाणार नाही.'

सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द । कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द ॥ ३,२३.

'मुकुंदा, मी मित्र, पुत्र किंवा इतर स्नेही यांच्यासोबत तीर्थयात्रा करणार नाही. जे इच्छा धरून तीर्थयात्रा करतात, त्यांचा संग तू दूर ठेव, मुकुंदा.'

शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः । यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा ॥ ३,२३.

जे शाळग्राम सोडून तीर्थयात्रेला जातात, त्यांना कोणते फळ मिळते असे ज्ञानी सांगतात? जेव्हा तीर्थदर्शन होते, तेव्हा शाळग्राम स्वतःसमोर ठेवावा.

तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र । पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः ॥ ३,२३.

राजा पक्ष्यांनो, जे पायी तीर्थयात्रा करतात, त्यांना पूर्ण फळ मिळते असे ज्ञानी सांगतात. पण जो पादत्राण किंवा बूट घालून जातो, त्याची यात्रा अपूर्ण मानली जाते.

यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् । वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः ॥ ३,२३.

जो घोडा किंवा इतर वाहनावर बसून तीर्थयात्रा करतो, त्याला अर्धेच फळ मिळते. बैल वगैरेवर बसणे पायी चालण्यासारखे मानतात; पण दुसऱ्याचे अन्न खाल्ल्यास यात्रा व्यर्थ होते.

महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः । संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव ॥ ३,२३.

महात्मे, वेदज्ञ आणि यती यांना दुसऱ्याचे अन्न खाण्यात दोष नाही. तिने मोठ्या श्रद्धेने संकल्प करून फक्त तीर्थयात्रेसाठी प्रस्थान केले.

आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार । पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम ॥ ३,२३.

सर्वप्रथम स्नान करून, हरिच्या उटण्याचा सुगंध काढून टाकला आणि श्रवण केले. वडिलांसोबत जेवण करून, पहिल्या दिवशी एक कोस प्रवास केला.