गरुडपुराणम्

अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति । हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्

जर ज्याला दिलं जातं त्याला माहितच नसेल, तर अन्नपाणी वगैरे दिलं तरी ते व्यर्थच आहे, असं शहाणे लोक म्हणतात. मी आता सर्वत्र असलेल्या हरिचं सांगते—त्याचं तू भक्तीने ऐक.

बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च । गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै

लहानपणी हरि, म्हणजे कृष्ण, मुलाच्या रूपात नेहमी दूध, लोणी, तूप घेतो. अशा प्रकारे दागिने आणि वस्त्र नेहमी देणं, हे विष्णूच्या संतोषासाठी करावं.

मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च । पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव

मित्रांमध्ये हरि, ज्याला केशव किंवा मुकुंद म्हणतात, तो तुझ्याकडून दिलेलं अन्नपाणी घेतो. गृहस्थाने नेहमी आधी द्यावं—त्यामुळे तो धन्य होतो, नाहीतर ते व्यर्थ ठरतं.

गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च । एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव

माधव नावाचा हरि नेहमी घेतो, हे जाणून अन्नपाणी द्यावं. असं समजून जे काही दिलं जातं, त्याने विष्णू नेहमी प्रसन्न होतो—नाहीतर ते व्यर्थच आहे.

गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण । एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव

गृहात नेहमी वासुदेव, म्हणजे हरि, राहतो आणि तिथे तो नेहमी प्रसन्न असतो, हे सुपर्णा. हे जाणून आपलं घर नेहमी दिव्य मूर्तींनी सजवावं.

गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वैष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः । मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति

वैष्णवांच्या मुलांमध्ये गोविंद असतो; मुलांमध्ये वासुदेव असतो; मित्रांमध्ये मुकुंद; शालाकेत अनिरुद्ध; आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांमध्ये नारायण नेहमी असतो.

गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः । संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव

गायींच्या गोठ्यात नेहमी विष्णू, म्हणजे हरि, असतो; घोड्यांमध्ये वामन असतो; शूद्रांमध्ये संकर्षण नेहमी असतो, आणि वैश्यांमध्ये प्रद्युम्न नेहमी असतो.

जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु । मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण

क्षत्रियांमध्ये जनार्दन नेहमी असतो; दासांमध्ये हरि महिदास नावाने असतो; पृथ्वीवर उपेंद्र नावाचा एकच हरि नेहमी असतो, हे सुपर्णा.

गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः । नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव

हत्तीमध्ये नेहमी चक्रपाणी असतो; आतमध्ये नेहमी विश्वरूप असतो; कुत्र्यात नेहमी भूतभावन असतो, आणि मुंगीमध्येही तो नेहमी असतो.

त्रिविक्रमो हरिरूप्यन्तरिक्षे सर्वजातावनन्तरूपी हरिश्च । हरेर्न वर्णोस्ति न गोत्रमस्ति न जातिरीशे सर्वरूपे विचित्रे

त्रिविक्रम, म्हणजे हरि, आकाशात दुसऱ्या रूपात असतो; सर्व जीवांमध्ये हरि अनेक रूपांनी प्रकटतो; हरिला ना कुठला वर्ण आहे, ना कुठलं कुळ, ना कुठली जात—तो सर्वरूप आणि अद्भुत परमेश्वर आहे.

एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी । सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्मम स्यादिति चिन्तयाना

असं समजून लक्ष्मणा देवी नेहमी हरिला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करत होती, पूजा करत होती आणि 'हरि माझा पती व्हावा' अशी मनाशी इच्छा धरत होती.

तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता । स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा

विष्णूची पत्नी होण्याची इच्छा धरून, विन्द्र राजाची कन्या माझ्या लोकांत देह सोडून गेली. लक्ष्मणाच्या स्वयंवरात मी लक्ष्य भेदले आणि सर्व राजांना पराभूत केले.

पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी । तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि

लक्ष्मणाशी विवाह करून तिला माझ्या नगरीत आणले आणि राणीला आनंद दिला. त्याचप्रमाणे मी जांबवतीशीही विवाह केला—ती माझी पत्नी कशी झाली, हे कारण मी तुला सांगतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३ श्रीकृष्ण उवाच । सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया । तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना ॥ ३,२३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मागील सृष्टीत जांबवती, माझी प्रिय पत्नी, सोमाची कन्या होती आणि माझी भार्या झाली. त्या सर्वांमध्ये, विन्द्र, ती थोडी श्रेष्ठ होती, जरी रुद्रादींमध्ये असलेल्या पाच गुणांचा तिला अभाव होता.

यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानास प्रियते केशवोलम् । यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः ॥ ३,२३.

हे बलवान राजा, ज्या वेळी तीव्र भक्तिभाव उत्पन्न होतो, त्या वेळी केशव फारच प्रसन्न होतो; पण काळानुसार तो भाव कमी झाला की, त्या सर्वांमध्ये समता येते, असे महात्मे सांगतात.

लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति ॥ ३,२३.

लक्ष्मीचा थोडासा प्रभाव नेहमीच असतो, म्हणून तिला इतरांपेक्षा किंचित अधिकत्व आहे.

गरुड उवाच । तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार । तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव ॥ ३,२३.

गरुड म्हणाले: त्या सर्वांमध्ये जांबवतीने कृष्णाची कशी पूजा केली? हे विश्वमूर्ते, कृपया मला ते सांग आणि तिच्या अधिकत्वाचे कारणही सांग.

गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः । मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम् ॥ ३,२३.

गरुडाने असे विचारल्यावर, देवकीपुत्र भगवान गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात विनतेपुत्राला उत्तर देऊ लागले.

श्रीकृष्ण उवाच । या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी । जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च ॥ ३,२३.

श्रीकृष्ण म्हणाले: मागील सृष्टीत ती सोमाची कन्या होती, वडिलांच्या घरी राहणारी आणि सती होती; तिने स्वतःचे जन्म सफल केले, वडिलांसोबत विष्णूची सेवा करून.

शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् । चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा ॥ ३,२३.

ती नेहमीच सत्य पुराणे ऐकत असे आणि नेहमी विष्णूच्या पायांना वंदन करत असे; ती नेहमी विष्णूच्या आणि तारकाच्या मूर्तीची प्रदक्षिणा करत, त्यांचे स्मरण करत असे.

पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव । केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च ॥ ३,२३.

वडिलांसोबत ती कन्या, हे पक्षीराज, ऐकण्यामुळे वैराग्ययुक्त झाली; केस, मित्र, हत्ती, अमूल्य रत्ने, घर वगैरे सर्व गोष्टी—

सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च । येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे ॥ ३,२३.

हे सर्व नाशवंत आहेत, माझ्या अधीन आहेत आणि हरिने दिलेल्या आहेत, असे तिने मानले; ज्याने पुत्र, मित्र वगैरे दिले, त्यानेच ते परत घेतले, म्हणून तिला कधीच दुःख झाले नाही.

अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्तेन सुष्ठु । पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे ॥ ३,२३.

आजही परमदयाळू विष्णूने माझ्यावर मोठी कृपा केली आहे; वडिलांसोबत ती कन्या, विन्द्र, नेहमी निर्मळ आत्मा वासुदेवातच राहिली.

एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी । अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव ॥ ३,२३.

ती एकाग्रतेने खरी भक्ती प्राप्त करून, विन्द्र, स्वतःच्या इच्छेने देवीने आपले आचरण घडवले, जे सर्वांत श्रेष्ठ ठरले.

सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार । वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक्चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव ॥ ३,२३.

तिने आपली संपत्ती विष्णूच्या कमळपायांवर अर्पण केली, जणू दुःखाच्या समुद्रातून पार जाण्यासाठी ती नौका आहे; हे पक्षीराज, तिने आपली वाणी आणि इंद्रिये नेहमी हरिच्या गुणांचे वर्णन करण्यासाठी वापरली.

हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् । श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च ॥ ३,२३.

तिने आपले हात विष्णूचे घर स्वच्छ करण्यासाठी आणि त्याच्या देहावरील मळ काढण्यासाठी वापरले; कान हरिच्या पवित्र कथा ऐकण्यासाठी आणि अमृतासारख्या मुक्तीच्या मार्गासाठी दिले.

नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी । सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक् ॥ ३,२३.

तिने डोळे विष्णूच्या मूर्ती व रूपांचे दर्शन घेण्यासाठी वापरले, जे अनादी काळचे दोष दूर करतात; त्वचा सच्च्या वैष्णवांचा स्पर्श व संग करण्यासाठी, आणि त्यांच्या अर्पित हाराच्या सुगंधाचा लेप करण्यासाठी वापरली.

घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च । जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च ॥ ३,२३.

तिने घ्राणेंद्रिय हरिपादांच्या सुगंधासाठी वापरले, जे संसारातून मुक्ती देतात; जिभेने हरिप्रसाद, पवित्र तुळशी वगैरे मिसळलेले, चाखले.

पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति ॥ ३,२३.

तिने पाय हरिच्या क्षेत्रांच्या वाटांवर चालण्यासाठी, डोके हृषीकेशाच्या पायांना वंदन करण्यासाठी, आणि हृदय व वाणी हरिदास्याची इच्छा ठेवण्यासाठी समर्पित केली—जसे श्रेष्ठ भक्त करतात.