गरुडपुराणम्

नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च । त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता

नाभी, टाच, हनुवटी, मांडी, खांदा, दात, डोळे आणि खालचा ओठ यांवर अधिक गुण आहेत; शचीला तेवीस गुण आहेत आणि तिला नऊ दोष आहेत.

भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च । तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम

योनी, केस, खालचा ओठ, कान, पोटरी, गाल, छाती, टाच आणि वरचा ओठ यांवर थोडे अधिक गुण आहेत; हे उत्तम पक्षीराज, असे समजावे.

द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः । तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः

प्रवाह नावाचा वारा बावीस गुणांनी आणि दहा दोषांनी युक्त आहे; अंगठ्यावर थोडे अधिक गुण आहेत. सूर्याला एकतीस दोष आहेत.

तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः । एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः

त्याला वीस गुण आणि बारा दोष आहेत; अग्नीला एकोणवीस गुण आणि तेरा दोष आहेत, आणि तो त्या दोषांपासून मुक्त आहे.

अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः । मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग

वैवस्वताला अठरा गुण आहेत आणि तो चौदा दोषांपासून मुक्त आहे; मित्राला, हे पक्षी, सतरा गुण आहेत.

सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः । तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः

त्याला पंधरा दोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; सोळा दोषांनी तो धनाचा स्वामी आहे — याबद्दलही शंका नाही.

तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः । तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्येष्ठपुत्रकः

त्याला सोळा दोषांचा अभाव आहे असे सांगितले जाते; आणि पंधरा दोषांनी तो मोठा मुलगा आहे.

तैः सप्तदशभिर्दोषैः संयुक्तो नात्र संशयः । तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता

त्याला सतरादोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; आणि चौदा दोषांनी गंगा वर्णन केली आहे.

तथाष्टादशभिर्दोषैः संयुता नात्र संशयः । तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु

तिला अठरा दोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; आणि तेरा दोषांनी बुध युक्त आहे.

दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः । शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः

त्याला एकोणवीस दोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; शनिला वीस दोष आणि बारा गुण आहेत.

लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः । एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः

पुष्कराला अकरा गुण आहेत असे सांगितले जाते; आणि एकवीस अभावांनी तो ओळखला जातो.

दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग । त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः

हे पक्षी, दीर्घायुषी पितरांना दहा गुण आहेत; आणि ते तेवीस दोषांनी युक्त आहेत — याबद्दल शंका नाही.

अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः । दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः

देव आणि उत्तम गंधर्वांना आठ गुण आहेत; आणि चोवीस दोषांनी ते युक्त आहेत असे सांगितले जाते.

सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषात्मकाः । यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्दोषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः

गंधर्वांना सात वेगवेगळ्या गुणांनी ओळखता येतं आणि त्यांचं स्वभाव माणसासारखं असतं. पण त्यांच्यात पंचवीस दोष असतात, असं सांगितलं आहे.

षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः । तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च

राजांमध्ये सहा गुण असतात आणि त्यांच्यात छब्बीस दोष असतात. काहींमध्ये पाचच दोष असतात, तर काहींमध्ये चारच दोष असतात.

त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम । यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य

काहींमध्ये फक्त तीनच गुण असतात, आणि त्याहून कमी असलेले कुणीही नाहीत, हे पक्षीराज. ज्या माणसात किंवा राजामध्ये गुणांची जास्ती दिसते—

न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव । ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप

ते खरे माणूस नाहीत, ते खरे राजेही नाहीत, आणि ते कधीच सर्वश्रेष्ठ होत नाहीत. देव असो किंवा दैत्य, हे पक्षीराज, सर्वांची हीच स्थिती आहे.

लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः । लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग

गुण आणि गुणांचा अभाव यांची क्रमाने माहिती दिली आहे, यात शंका नाही. हे पक्षी, ज्यांच्यात सत्तावीस गुण आणि तितकेच विरोध असतात—

अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि । पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र

म्हणून ज्यांच्यात गुण असतात, त्यांना बत्तीस गुण असलेले समजावं. ते वडिलांच्या घरी वाढत असतानाही, हे पक्षीराज, नेहमी आपल्या कुटुंबाचं कल्याण करतात.

उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु । सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च

ती आपल्या वडिलांना म्हणाली, 'मित्रांना आणि इतरांना दिलं जाणारं अन्न वगैरे, नेहमी ज्या लोकांचं लक्ष असतं, ते जरी जवळ नसले तरी—'

अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति । हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्

जर ज्याला दिलं जातं त्याला माहितच नसेल, तर अन्नपाणी वगैरे दिलं तरी ते व्यर्थच आहे, असं शहाणे लोक म्हणतात. मी आता सर्वत्र असलेल्या हरिचं सांगते—त्याचं तू भक्तीने ऐक.

बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च । गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै

लहानपणी हरि, म्हणजे कृष्ण, मुलाच्या रूपात नेहमी दूध, लोणी, तूप घेतो. अशा प्रकारे दागिने आणि वस्त्र नेहमी देणं, हे विष्णूच्या संतोषासाठी करावं.

मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च । पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव

मित्रांमध्ये हरि, ज्याला केशव किंवा मुकुंद म्हणतात, तो तुझ्याकडून दिलेलं अन्नपाणी घेतो. गृहस्थाने नेहमी आधी द्यावं—त्यामुळे तो धन्य होतो, नाहीतर ते व्यर्थ ठरतं.

गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च । एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव

माधव नावाचा हरि नेहमी घेतो, हे जाणून अन्नपाणी द्यावं. असं समजून जे काही दिलं जातं, त्याने विष्णू नेहमी प्रसन्न होतो—नाहीतर ते व्यर्थच आहे.

गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण । एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव

गृहात नेहमी वासुदेव, म्हणजे हरि, राहतो आणि तिथे तो नेहमी प्रसन्न असतो, हे सुपर्णा. हे जाणून आपलं घर नेहमी दिव्य मूर्तींनी सजवावं.

गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वैष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः । मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति

वैष्णवांच्या मुलांमध्ये गोविंद असतो; मुलांमध्ये वासुदेव असतो; मित्रांमध्ये मुकुंद; शालाकेत अनिरुद्ध; आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांमध्ये नारायण नेहमी असतो.

गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः । संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव

गायींच्या गोठ्यात नेहमी विष्णू, म्हणजे हरि, असतो; घोड्यांमध्ये वामन असतो; शूद्रांमध्ये संकर्षण नेहमी असतो, आणि वैश्यांमध्ये प्रद्युम्न नेहमी असतो.

जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु । मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण

क्षत्रियांमध्ये जनार्दन नेहमी असतो; दासांमध्ये हरि महिदास नावाने असतो; पृथ्वीवर उपेंद्र नावाचा एकच हरि नेहमी असतो, हे सुपर्णा.

गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः । नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव

हत्तीमध्ये नेहमी चक्रपाणी असतो; आतमध्ये नेहमी विश्वरूप असतो; कुत्र्यात नेहमी भूतभावन असतो, आणि मुंगीमध्येही तो नेहमी असतो.