गरुडपुराणम्

हस्ते तु बहुरेखाः स्युर्लोम नासापुटे स्मृतम् । अतिदीर्घं तु चाङ्गुष्ठं कनिष्ठं चातिदीर्घकम्

हातावर अनेक रेषा असू शकतात; नाकपुड्यांमध्ये केस असतात; अंगठा फार लांब, आणि लहान बोटही फार लांब.

दुर्लक्षणं त्वेवमादि कलावस्ति ह्यनेकशः । सुलक्षणान्यनेकानि मयि संति खगेश्वर

अशा प्रकारे, कलियुगात अशुभ चिन्हे अनेक प्रकारची असतात; आणि माझ्यात शुभ चिन्हेही अनेक आहेत, हे पक्षीराज.

द्वात्रिंशल्लक्षणं विष्णोर्ब्रह्माद्यापेक्षयैव तत् । सहाभिप्राय गर्भेण ब्रह्मणोक्तं तव प्रभो

विष्णूची बत्तीस चिन्हे ब्रह्मा आणि इतरांच्या संदर्भाने सांगितली आहेत; हेतू आणि गर्भात असताना, ब्रह्म्याने तुला हे सांगितले, प्रभो.

ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विरोधो नास्ति सत्तम । मयोक्तस्यैव स व्यासः कंबुग्रीवः प्रदर्श्यते

हे श्रेष्ठा, ब्रह्म्याने सांगितले आणि मी सांगितले त्यात काहीच विरोध नाही; मी सांगितलेला व्यास म्हणजे शंखासारखी मान असलेला आहे.

रक्ताधरं रक्त तालु चैकीकृत्य मयोदितम् । अतो विरोधो नास्त्येव तथा ज्ञानात्प्रतीयते

लाल ओठ आणि लाल तालू, जसे मी सांगितले, एकत्र आहेत; म्हणून खरेच काही विरोध नाही, हे ज्ञानाने समजते.

सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुता याः स्त्रियो लक्ष्मणाद्याः

लक्ष्मणा आणि इतर स्त्रिया सत्तावीस वेगळ्या गुणांनी युक्त आहेत.

भगे नेत्रे च हस्ते च स्तने कुक्षौ तथैव च । भारत्यपेक्षया पञ्चभिर्न्यूना त्वस्ति लक्षणैः

योनी, डोळे, हात, स्तन आणि पोट यांवर — भारतीच्या तुलनेत पाच गुणांनी कमी आहेत.

न रुद्रवन्न चान्यानि लक्षणानि खगेश्वर । षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याः षड्लक्षणैश्चैव हीना

रुद्रासारखे किंवा इतर कोणतेही गुण नाहीत, हे पक्षीराज. वारुणीला छब्बीस गुण आहेत, पण ती सहा गुणांनी कमी आहे.

कर्णे कुक्षौ नासिकाकेशपाशे गुल्फे भगे किञ्चिदाधिक्यमस्ति । इन्द्रो युक्तः पञ्चविंशत्या खगेन्द्र सदा हीनो लक्षणैः सप्तसंख्यैः

कान, पोट, नाकपुड्या, केस, टाच, आणि योनी यांवर थोडे अधिक गुण आहेत; इंद्राला पंचवीस गुण आहेत, पक्षीराज, आणि तो नेहमी सात गुणांनी कमी असतो.

हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्ने गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च । चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च

हात, पाय, पोट, कान, लिंग, टाच आणि खालचा ओठ यांवर अधिक गुण आहेत; नास्तिक वायूला चोवीस गुण आहेत आणि आठ गुणांनी तो कमी आहे.

नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च । त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता

नाभी, टाच, हनुवटी, मांडी, खांदा, दात, डोळे आणि खालचा ओठ यांवर अधिक गुण आहेत; शचीला तेवीस गुण आहेत आणि तिला नऊ दोष आहेत.

भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च । तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम

योनी, केस, खालचा ओठ, कान, पोटरी, गाल, छाती, टाच आणि वरचा ओठ यांवर थोडे अधिक गुण आहेत; हे उत्तम पक्षीराज, असे समजावे.

द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः । तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः

प्रवाह नावाचा वारा बावीस गुणांनी आणि दहा दोषांनी युक्त आहे; अंगठ्यावर थोडे अधिक गुण आहेत. सूर्याला एकतीस दोष आहेत.

तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः । एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः

त्याला वीस गुण आणि बारा दोष आहेत; अग्नीला एकोणवीस गुण आणि तेरा दोष आहेत, आणि तो त्या दोषांपासून मुक्त आहे.

अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः । मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग

वैवस्वताला अठरा गुण आहेत आणि तो चौदा दोषांपासून मुक्त आहे; मित्राला, हे पक्षी, सतरा गुण आहेत.

सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः । तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः

त्याला पंधरा दोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; सोळा दोषांनी तो धनाचा स्वामी आहे — याबद्दलही शंका नाही.

तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः । तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्येष्ठपुत्रकः

त्याला सोळा दोषांचा अभाव आहे असे सांगितले जाते; आणि पंधरा दोषांनी तो मोठा मुलगा आहे.

तैः सप्तदशभिर्दोषैः संयुक्तो नात्र संशयः । तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता

त्याला सतरादोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; आणि चौदा दोषांनी गंगा वर्णन केली आहे.

तथाष्टादशभिर्दोषैः संयुता नात्र संशयः । तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु

तिला अठरा दोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; आणि तेरा दोषांनी बुध युक्त आहे.

दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः । शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः

त्याला एकोणवीस दोष आहेत — याबद्दल शंका नाही; शनिला वीस दोष आणि बारा गुण आहेत.

लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः । एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः

पुष्कराला अकरा गुण आहेत असे सांगितले जाते; आणि एकवीस अभावांनी तो ओळखला जातो.

दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग । त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः

हे पक्षी, दीर्घायुषी पितरांना दहा गुण आहेत; आणि ते तेवीस दोषांनी युक्त आहेत — याबद्दल शंका नाही.

अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः । दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः

देव आणि उत्तम गंधर्वांना आठ गुण आहेत; आणि चोवीस दोषांनी ते युक्त आहेत असे सांगितले जाते.

सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषात्मकाः । यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्दोषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः

गंधर्वांना सात वेगवेगळ्या गुणांनी ओळखता येतं आणि त्यांचं स्वभाव माणसासारखं असतं. पण त्यांच्यात पंचवीस दोष असतात, असं सांगितलं आहे.

षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः । तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च

राजांमध्ये सहा गुण असतात आणि त्यांच्यात छब्बीस दोष असतात. काहींमध्ये पाचच दोष असतात, तर काहींमध्ये चारच दोष असतात.

त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम । यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य

काहींमध्ये फक्त तीनच गुण असतात, आणि त्याहून कमी असलेले कुणीही नाहीत, हे पक्षीराज. ज्या माणसात किंवा राजामध्ये गुणांची जास्ती दिसते—

न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव । ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप

ते खरे माणूस नाहीत, ते खरे राजेही नाहीत, आणि ते कधीच सर्वश्रेष्ठ होत नाहीत. देव असो किंवा दैत्य, हे पक्षीराज, सर्वांची हीच स्थिती आहे.

लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः । लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग

गुण आणि गुणांचा अभाव यांची क्रमाने माहिती दिली आहे, यात शंका नाही. हे पक्षी, ज्यांच्यात सत्तावीस गुण आणि तितकेच विरोध असतात—

अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि । पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र

म्हणून ज्यांच्यात गुण असतात, त्यांना बत्तीस गुण असलेले समजावं. ते वडिलांच्या घरी वाढत असतानाही, हे पक्षीराज, नेहमी आपल्या कुटुंबाचं कल्याण करतात.