गरुडपुराणम्

समुन्नतं शिश्नमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत्पञ्चदशं वदन्ति । सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः

ज्याचं शिश्न उंच आहे, ते पंधरावं लक्षण मानलं जातं. आणि, पक्षीराज, ज्याच्या पायाचं तळवं लालसर आहे, ते सोळावं लक्षण समजलं जातं.

निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्रीवारूपं प्राहुरष्टादशं च । एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव

ज्याचे घोटे आत गेलेले असतात, ते सतरावे लक्षण मानतात. सुंदर मान अठरावं लक्षण आहे. कमळासारखी गडद लाल त्वचा एकोणवीसंवे लक्षण आहे. आणि हात व गुडघे वीसावे लक्षण आहेत.

विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः । त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विंशं सुप्रसन्ने च दृष्टी

रुंद छाती एकवीसावे लक्षण आहे. सिंहासारखे खांदे बावीसावे लक्षण आहेत. नाजूक तोंड ते तेवीसावे लक्षण आहे. आणि स्वच्छ, प्रसन्न डोळे चोवीसावे लक्षण मानतात.

ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति । समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे

लहान आणि मऊ लिंग हे पंचवीसावे लक्षण आहे, हे इंद्रा. दोन्ही पाय, कंबर, गुडघे आणि मांड्या सारख्या असणे हे सव्वीसावे लक्षण आहे.

समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः । द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्

दोन्ही हात आणि कान सारखे असणे हे दोनतीसावे लक्षण मानतात ज्ञानी लोक. हे दोनतीस लक्षणे मुकुंद आणि रमामध्ये आहेत.

द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् । तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे

दोनतीस लक्षणे ब्रह्मा आणि भारतीमध्येही आहेत, हे सत्य आहे. आणि चक्रधारी विष्णूमध्येही तसंच आहे, म्हणून नेहमी असंच ठरवावं असं मी सांगतो.

एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक्प्रपेदे । अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव

विष्णूंच्या एका लक्षणाचाही पूर्णपणे अंत लक्ष्मीला गाठता आला नाही. म्हणून जाणकार नेहमीच हरि अनंत लक्षणांनी युक्त आहे असं सांगतात.

जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र । स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि

लक्ष्मी आपल्या स्वतःच्या रूपानुसार लक्षण ओळखते, हे पक्षीराज. पण भारती आपल्या लक्षणांमुळे शेकडो गुणांनी अधिक आहे असं म्हणतात, आणि ब्रह्माही तसाच आहे.

खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व । अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः

म्हणून, हे पक्षीराज, देवांच्या लक्षणांमध्ये नेहमी समानता धरू नकोस. रुद्र आणि इतरांकडे अठ्ठावीस लक्षणे आहेत, कारण त्यांच्याकडे भुवया आणि डोळ्यांमधील तिसरं डोळ्याचं लक्षण नाही.

अलक्षणं मन्यते यद्धि तस्य दुर्लक्षणं नैव तच्चिन्तनीयम् । अष्टाविंशतिं लक्षणं वै हरस्य न भारतीवच्चिन्तनीयं खगेन्द्र

जे लक्षण नसलेलं मानलं जातं, ते दुर्मिळ आहे आणि त्याचा विचार करू नये. हराच्या अठ्ठावीस लक्षणांचा भारतीसारखा विचार करू नकोस, हे पक्षीराज.

अतो हरः क्रोधरूपी सदैव तयोरभावात्सत्यमुक्तं तथैतत् । अतो द्वयं नास्ति रुद्रे खगेन्द्र शिश्नोदरे किञ्चिदाधिक्यमस्ति

म्हणूनच हरा नेहमीच रागीट रूपाचा असतो, आणि हे खरे आहे कारण ती लक्षणे त्याच्यात नाहीत. म्हणून, हे पक्षीराज, रुद्राच्या शिश्न किंवा पोटात काहीही जास्त नाही.

सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुताः स्वस्त्रियो लक्ष्मणाद्याः । षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याद्या पञ्चविंशैश्च चन्द्रः

लक्ष्मणा आणि इतर त्याच्या पत्नींकडे सत्तावीस लक्षणे आहेत. वारुणी आणि इतरांकडे सहावीश लक्षणे आहेत, आणि चंद्राकडे पंचवीस लक्षणे आहेत.

अर्थश्चतुर्विंशतिभिश्चैव युक्तो नासावायोर्द्व्यधिका विंशतिश्च लक्षणैश्चैकविंशत्या शची युक्ता न संशयः

अर्थाकडे चोवीस लक्षणे आहेत. वायूच्या नाकाजवळ बावीस लक्षणे आहेत. आणि शचीला एकवीस लक्षणे आहेत, यात शंका नाही.

प्रवाहा विंशकैर्युक्ता यम एकोनविंशकैः । पाश्यष्टादशभिर्युक्तो दशसप्तयुतोऽनलः

नद्या वीस लक्षणांनी युक्त आहेत. यमाकडे एकोणीस लक्षणे आहेत. पाश्याजवळ अठरा लक्षणे आहेत. आणि अग्निकडे सतरा आणि दहा, म्हणजे एकूण सत्तावीस लक्षणे आहेत.

वैवस्वतः षोडशभिमित्रः पञ्चदशैर्युतः । चतुर्दशैस्तु(चतुर्विंशैस्तु?) धनपः पावकस्तु त्रयोदशैः

वैवस्वताकडे सोळा लक्षणे आहेत. मित्राकडे पंधरा लक्षणे आहेत. धनदाकडे चौदा लक्षणे आहेत. आणि पावकाकडे तेरा लक्षणे आहेत.

गङ्गा द्वादशभिर्युक्ता बुध एकादशैर्युतः । शनिस्तु दशसंख्याकैः पुष्करो नवभिर्युतः

गंगा बारा लक्षणांनी युक्त आहे. बुधाकडे अकरा लक्षणे आहेत. शनिकडे दहा लक्षणे आहेत. आणि पुष्कराकडे नऊ लक्षणे आहेत.

अथ षोडशसाहस्रं भार्यास्तु मम वल्लभाः । अष्टभिश्चैव संयुक्ताः सप्तभिः पितरस्तथा

आता, माझ्या आवडत्या पत्नींची संख्या सोळा हजार आहे. पितरांकडे आठ आणि सात लक्षणे आहेत.

षड्भिश्च देवगन्धर्वाः पञ्चभिस्तदनन्तराः । चतुर्भिः क्षितिपाः प्रोक्तास्त्रिभिरन्ये च संयुताः

देव आणि गंधर्व यांच्याशी सहा जोडले जातात; त्यानंतर पाच; राजे चारसह सांगितले आहेत; इतरांना तीन जोडलेले असतात.

उदरे किञ्चिदाधिक्ये ह्रस्वे पादे च कर्णयोः । शिखाधिक्यं विना विप्र भार्यायां च शिवस्य च

पोट थोडं जास्त असेल, पाय किंवा कान लहान असतील, किंवा टोपावर जास्त असेल—पण पत्नी आणि शिव यांना सोडून, हे ब्राह्मण—

लक्ष्मणायां पञ्च दोषाः शिरोगुल्फादिकं विना । नाभ्याधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः संत्यतिवाहिके

लक्ष्मणामध्ये पाच दोष आहेत, डोकं किंवा घोट्यांमध्ये जास्ती वगळता; नाभीमध्ये जास्त असेल तर ओझं वाहणाऱ्यांमध्ये आठ दोष असतात.

जङ्घाधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः शच्याः सदा स्मृताः । एवमेव हि दोषाश्चाप्यूहनीयाः खगेश्वर

पिंडऱ्यांमध्ये जास्त असेल तर शचीमध्ये नेहमी आठ दोष सांगितले आहेत; तसेच, हे पक्षीराज, दोष ह्याच प्रकारे ओळखावेत.

दुर्लक्षणैः सदा वीन्द्र संश्रुतैस्तत्त्वविद्भवेत् । महोदरो लंबनाभिरीषामात्रोग्रदंष्ट्रकः

हे विंद्र, जे चिन्हे ओळखायला कठीण आहेत, आणि जे तत्त्वज्ञानी सांगतात, ते म्हणजे मोठं पोट, लोंबती नाभी, कमी उंची आणि तिखट दात.

अन्धकूपगभीराक्षो लंबकर्णौष्ठनासिकः । लंबगुल्फो वक्रपादः कुनखी श्यावदन्तकः

डोळे खोल, जणू काळ्या विहिरीसारखे; लोंबते कान, ओठ आणि नाक; लोंबते घोटे, वाकडे पाय, वाईट नखं आणि काळसर दात.

दीर्घजङ्घो दीर्घशिश्नस्त्वेकाण्डश्चैकनासिकः । रक्तश्मश्रू रक्तरोमा वक्रास्यः संप्रकीर्तितः

लांब पिंडऱ्या, लांब गुप्तेंद्रिय, एकच अंड, एकच नासिका; लाल दाढी, लाल केस, आणि वाकडा तोंड असे सांगितले आहे.

दग्धपर्वतसंकाशो रक्तपृष्ठः कलिः स्मृतः । अलोमांसोऽलोमशिरा रक्तगण्डकपोलकः

ज्याचा रंग जळलेल्या डोंगरासारखा आहे, पाठ लाल आहे, त्याला कलियुग म्हणतात; अंगावर केस नाही, डोक्यावर केस नाही, आणि गाल लाल आहेत.

ललाटे पाण्डुता नित्यं वामस्कन्धे करे खग । क्रूरदृष्टिर्दृष्टिपादस्तथा वै घर्घरस्वरः

नेहमी कपाळावर पांढुरकेपणा, डाव्या खांद्यावर आणि हातावर, हे पक्षी; कठोर नजर, पायाकडून बघणे, आणि घरघर आवाज.

अत्याशी चातिपानश्च स्तनौ शुष्कफलोपमौ । ऊरौ नवाञ्जिकारोमः तथा पृष्ठे च मस्तके

खूप खाणे आणि खूप पिणे, स्तन कोरड्या फळासारखे; मांडीवर नवीन केस, आणि तसेच पाठ व डोक्यावर.

ललाटे त्रीणि दीर्घे तु समे द्वौ संप्रकीर्तितौ । सर्पाकारस्तु यो मत्स्यस्तस्य शिश्ने प्रकीर्तितः

कपाळावर तीन लांब रेघा, आणि जर सारख्या असतील तर दोन सांगितल्या आहेत; सर्पासारखा मासा गुप्तेंद्रियावर आहे असे म्हटले आहे.

पादत्राणोपमो मत्स्यो रसनाग्रे प्रकीर्तितः । शिश्नाकारश्च यो मत्स्यो गुदे तस्य प्रशस्यते

पायजोड्यासारखा मासा जिभेच्या टोकावर आहे असे सांगितले आहे; गुप्तेंद्रियाच्या आकाराचा मासा गुदद्वारी असल्यास तो प्रशंसनीय आहे.