गरुडपुराणम्

न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि । न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा ॥ ३,२१.

लक्ष्मीप्रमाणे गुणांनी पूर्ण विरिंची नाही, आणि विष्णूप्रमाणे गुणांनी पूर्ण लक्ष्मीही नाही. वायूप्रमाणे भारतीही पूर्ण नाही, आणि शेषाप्रमाणे वारुणीही पूर्ण नाही.

न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव । आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे ॥ ३,२१.

रुद्रासोबत पार्वती पूर्णरूप आहे, पण इतर कोणीही कधीच पूर्ण होत नाहीत. हे लक्षात घेऊन तिने यमुनाच्या काठी कठोर तप केला.

तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग । दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम् ॥ ३,२१.

त्या वेळी मी आणि पार्थ मिळून यमुनाकाठी शिकार करायला गेलो होतो, हे पक्षीराज. तिथे तिला तप करताना पाहून मी माझ्या मित्राला, म्हणजे पार्थाला, सांगितलं.

हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि । एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव ॥ ३,२१.

हे पार्था, पटकन त्या कन्येजवळ जा आणि तिला विचार, तू इथे तप का करत आहेस. असं सांगितल्यावर तो तिच्याजवळ गेला आणि लगेचच कारण विचारलं.

आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे । ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक् ॥ ३,२१.

फाळ्गुन परत येऊन माझ्या जवळ बसून सगळा प्रकार मला सांगितला. मग थोड्याच वेळात मी तिथे तिचा हात धरून विवाह केला.

तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः । पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२१.

तिच्या सातत्याने केलेल्या तपामुळे आणि माझ्यावर असलेल्या भक्तीमुळे मी नेहमीच तृप्त आणि आनंदी असतो, हे पक्षीराज. तिच्यासोबत पूर्ण आनंदात रमताना मला आणखी कोणतं सुख हवं आहे?

मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र । तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा ॥ ३,२१.

मी तिच्याशी विवाह केलाय तो केवळ कृपेने, सुखासाठी नाही, हे वीरश्रेष्ठ. त्याचप्रमाणे, लक्ष्मणाचे रूप आणि तिच्या हातगाठीचं कारणही मी तुला सांगतो, हे पक्षीराज.

शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च ॥ ३,२१.

हे लक्षपूर्वक ऐक, मी तुला हे गुपित सांगतो. खऱ्या शिष्य आणि गुरू यांच्यात काहीही लपवायचं नसतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२ श्रीकृष्ण उवाच । या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः । सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराज, लक्ष्मणा ही पूर्वजन्मी यज्ञ जाणणाऱ्या वह्निवेदाची कन्या होती. शुभ लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे तिला सुलक्ष्मणा असं नाव पडलं.

यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः । यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा

जशी लक्ष्मी शुभ लक्षणांनी परिपूर्ण आहे, जसा हरि लक्षणांनी पूर्ण आहे, जसा वायू लक्षणांनी पूर्ण आहे, आणि जशी गायत्रीही लक्षणांनी परिपूर्ण आहे,

यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा । गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि

तसंच रुद्र वगैरे सर्वजण लक्षणांनी परिपूर्ण आहेत, तशीच लक्ष्मणाही पूर्ण आहे. पण गुण आणि धर्म यामध्ये थोडा फरक असतो, म्हणून नावही त्या गुणांनुसार दिलं जातं.

तस्मादाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र । नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि

म्हणूनच तिला सर्वजण लक्ष्मणा म्हणतात. आता, हे पक्षीराज, सुरुवातीपासून ती लक्षणं ऐक. लक्ष्मीपती नारायणामध्ये दोनतीस शुभ लक्षणं आहेत.

संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनुक्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् । यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः

ती लक्षणं खरोखरच आहेत, हे पक्षीराज. मी ती एकामागून एक सांगतो. जो कोणी ही माझ्याकडून ऐकतो, त्याला नेहमीच मुक्ती मिळते: ज्याची उंची सात हातांची, शरीर नव्वद अंगुळांचं, चार हात असलेला आणि तीक्ष्ण दात असलेला पुरुष.

य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः । मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः

ही सर्व लक्षणं एकत्र असली, तर ती हरि विष्णूची लक्षणं मानली जातात. ज्याचं तोंड गुळगुळीत, गोल आणि सुडौल आहे, ते दुसरं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन म्हणतात.

हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् । यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्

ज्याची हनुवटी फार पुढे आलेली नाही, हे वीरश्रेष्ठ, ते तिसरं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचे दात तीक्ष्ण आणि बारीक आहेत, ते चौथं लक्षण आहे असंही ते सांगतात.

यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः । यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च षष्ठम्

ज्याचा खालचा ओठ लालसर आहे, हे वीरश्रेष्ठ, ते पाचवं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचे हात फारच लाल आहेत, हे पक्षीराज, ते सहावं लक्षण आहे असंही ते म्हणतात.

यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः । यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या

ज्याचे नख लाल आणि सुंदर आहेत, ते सातवं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचे गाल लालसर आहेत, हे वीरश्रेष्ठ, ते आठवं लक्षण आहे असंही ते सांगतात.

यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः । यस्योदरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च

ज्याच्या हातावर शंख, चक्र वगैरे रेषा आहेत, ते नववं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचं पोट सडपातळ, सुडौल आणि तीन सुरेख वळ्या असलेलं आहे, ते सुंदर आहे—

तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः । ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः

ते दहावं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याची नाभी खोल आहे, ते अकरावं लक्षण आहे. ज्याच्या दोन्ही मांडी मांसल आहेत, ते बारावं लक्षण आहे असंही श्रेष्ठजन सांगतात.

कटिर्हि दीर्घा पृथुलास्ति यस्य त्रयोदशं लक्ष्म तदाहुरार्याः । यस्यास्ति मुष्को सुपरिष्ठितो वै चतुर्दशं लक्ष्म तदाहुरार्याः

ज्याची कंबर लांब आणि जाड आहे, ते तेरावे लक्षण मानले जाते असं ज्ञानी लोक सांगतात. ज्याचं अंडकोष वर उठलेलं आहे, ते चौदावे लक्षण मानलं जातं.

समुन्नतं शिश्नमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत्पञ्चदशं वदन्ति । सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः

ज्याचं शिश्न उंच आहे, ते पंधरावं लक्षण मानलं जातं. आणि, पक्षीराज, ज्याच्या पायाचं तळवं लालसर आहे, ते सोळावं लक्षण समजलं जातं.

निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्रीवारूपं प्राहुरष्टादशं च । एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव

ज्याचे घोटे आत गेलेले असतात, ते सतरावे लक्षण मानतात. सुंदर मान अठरावं लक्षण आहे. कमळासारखी गडद लाल त्वचा एकोणवीसंवे लक्षण आहे. आणि हात व गुडघे वीसावे लक्षण आहेत.

विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः । त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विंशं सुप्रसन्ने च दृष्टी

रुंद छाती एकवीसावे लक्षण आहे. सिंहासारखे खांदे बावीसावे लक्षण आहेत. नाजूक तोंड ते तेवीसावे लक्षण आहे. आणि स्वच्छ, प्रसन्न डोळे चोवीसावे लक्षण मानतात.

ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति । समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे

लहान आणि मऊ लिंग हे पंचवीसावे लक्षण आहे, हे इंद्रा. दोन्ही पाय, कंबर, गुडघे आणि मांड्या सारख्या असणे हे सव्वीसावे लक्षण आहे.

समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः । द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्

दोन्ही हात आणि कान सारखे असणे हे दोनतीसावे लक्षण मानतात ज्ञानी लोक. हे दोनतीस लक्षणे मुकुंद आणि रमामध्ये आहेत.

द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् । तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे

दोनतीस लक्षणे ब्रह्मा आणि भारतीमध्येही आहेत, हे सत्य आहे. आणि चक्रधारी विष्णूमध्येही तसंच आहे, म्हणून नेहमी असंच ठरवावं असं मी सांगतो.

एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक्प्रपेदे । अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव

विष्णूंच्या एका लक्षणाचाही पूर्णपणे अंत लक्ष्मीला गाठता आला नाही. म्हणून जाणकार नेहमीच हरि अनंत लक्षणांनी युक्त आहे असं सांगतात.

जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र । स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि

लक्ष्मी आपल्या स्वतःच्या रूपानुसार लक्षण ओळखते, हे पक्षीराज. पण भारती आपल्या लक्षणांमुळे शेकडो गुणांनी अधिक आहे असं म्हणतात, आणि ब्रह्माही तसाच आहे.

खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व । अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः

म्हणून, हे पक्षीराज, देवांच्या लक्षणांमध्ये नेहमी समानता धरू नकोस. रुद्र आणि इतरांकडे अठ्ठावीस लक्षणे आहेत, कारण त्यांच्याकडे भुवया आणि डोळ्यांमधील तिसरं डोळ्याचं लक्षण नाही.