गरुडपुराणम्

मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द । यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर ॥ ३,२१.

माझे दोष मोजून, मुकुंदा, तू मला पूर्ण दया दे आणि तुझ्या सेवेतून मला शुद्ध कर. प्रभो, माझ्या शरीरावर जितके केस आहेत, तितकेच माझे दोष आहेत, जे सर्व सद्गुणांपासून दूर आहेत.

तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द । अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च ॥ ३,२१.

माझ्या शरीरावर जितकी पापे आहेत, मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन? या अंतहीन देहात, पती, मुले, घरे, मित्र, धन, जनावरे, नोकर आणि इतरांसह.

सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः । इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि ॥ ३,२१.

मुकुंदा, मला खरे सुख मिळाले नाही, ना तुझी सेवा करून मुक्ती मिळाली. आता पुढे मी मुलांकडे आणि मित्रांकडे जाईन; मी तुझी दासी होत नाही.

येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक्सुखं जायते मर्त्यलोके । तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक्सदा पतितं चेति जाने ॥ ३,२१.

जे लोक म्हणतात की मुलांमध्ये आणि मित्रांमध्ये या मर्त्य जगात खरे सुख मिळते, त्यांच्या तोंडात नेहमीच मूत्र, विष्ठा आणि असेच पडते, हे मला माहीत आहे.

मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् । सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव ॥ ३,२१.

मित्रांसाठी आणि इतरांसाठी मिळवलेले धन वाया जाते आणि अशुद्ध होते. खरे वैष्णव जे धन मिळवतात, ते नेहमी हरिप्राप्तीस कारणीभूत ठरते.

एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् । संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात् ॥ ३,२१.

अशा गोष्टी घडल्या, मुकुंदा; आता पुरे, पुरे, हे दुःख पुरे झाले. नेहमी सज्जनांचा संग मिळू दे, आणि वाईट लोकांचा संग टाळू दे.

संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् । एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि ॥ ३,२१.

वाईट लोकांच्या संगाने, मुरारि, माझे शरीर जळले आहे आणि त्यात विरक्ती नाही. अशा अवस्थेत, मुकुंदा, मी कुठल्या गतीला जाईन? मला माहीत नाही; तुझ्या दयेमुळे मला वाचव.

एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च । भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम् ॥ ३,२१.

अशा प्रकारचा पश्चात्ताप, हे खगेंद्र, प्रायश्चित्त नाही, ना मुंडन वगैरे. सूर्यकन्येने पश्चात्ताप केला आणि हरिच्या खऱ्या स्वरूपाचा विचार केला.

सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च । सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः ॥ ३,२१.

हरीच एकटाच नेहमी सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण तो सर्व गुणांनी परिपूर्ण आहे. सर्व सृष्टी त्याच्यापासून निर्माण होते, म्हणून हरी नेहमी सर्व गुणांनी भरलेला आहे.

यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः । लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः ॥ ३,२१.

तोच देवतांचा आदिकारण आहे; त्याच्यापासून ब्रह्मादिकही पूर्ण नाहीत. लक्ष्मीच्या कृपेने आणि दीर्घ पुण्यामुळे विरिंची जन्माला येतो आणि योग्यतेनुसार पूर्ण गुण मिळवतो.

न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि । न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा ॥ ३,२१.

लक्ष्मीप्रमाणे गुणांनी पूर्ण विरिंची नाही, आणि विष्णूप्रमाणे गुणांनी पूर्ण लक्ष्मीही नाही. वायूप्रमाणे भारतीही पूर्ण नाही, आणि शेषाप्रमाणे वारुणीही पूर्ण नाही.

न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव । आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे ॥ ३,२१.

रुद्रासोबत पार्वती पूर्णरूप आहे, पण इतर कोणीही कधीच पूर्ण होत नाहीत. हे लक्षात घेऊन तिने यमुनाच्या काठी कठोर तप केला.

तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग । दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम् ॥ ३,२१.

त्या वेळी मी आणि पार्थ मिळून यमुनाकाठी शिकार करायला गेलो होतो, हे पक्षीराज. तिथे तिला तप करताना पाहून मी माझ्या मित्राला, म्हणजे पार्थाला, सांगितलं.

हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि । एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव ॥ ३,२१.

हे पार्था, पटकन त्या कन्येजवळ जा आणि तिला विचार, तू इथे तप का करत आहेस. असं सांगितल्यावर तो तिच्याजवळ गेला आणि लगेचच कारण विचारलं.

आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे । ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक् ॥ ३,२१.

फाळ्गुन परत येऊन माझ्या जवळ बसून सगळा प्रकार मला सांगितला. मग थोड्याच वेळात मी तिथे तिचा हात धरून विवाह केला.

तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः । पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२१.

तिच्या सातत्याने केलेल्या तपामुळे आणि माझ्यावर असलेल्या भक्तीमुळे मी नेहमीच तृप्त आणि आनंदी असतो, हे पक्षीराज. तिच्यासोबत पूर्ण आनंदात रमताना मला आणखी कोणतं सुख हवं आहे?

मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र । तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा ॥ ३,२१.

मी तिच्याशी विवाह केलाय तो केवळ कृपेने, सुखासाठी नाही, हे वीरश्रेष्ठ. त्याचप्रमाणे, लक्ष्मणाचे रूप आणि तिच्या हातगाठीचं कारणही मी तुला सांगतो, हे पक्षीराज.

शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च ॥ ३,२१.

हे लक्षपूर्वक ऐक, मी तुला हे गुपित सांगतो. खऱ्या शिष्य आणि गुरू यांच्यात काहीही लपवायचं नसतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२ श्रीकृष्ण उवाच । या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः । सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराज, लक्ष्मणा ही पूर्वजन्मी यज्ञ जाणणाऱ्या वह्निवेदाची कन्या होती. शुभ लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे तिला सुलक्ष्मणा असं नाव पडलं.

यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः । यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा

जशी लक्ष्मी शुभ लक्षणांनी परिपूर्ण आहे, जसा हरि लक्षणांनी पूर्ण आहे, जसा वायू लक्षणांनी पूर्ण आहे, आणि जशी गायत्रीही लक्षणांनी परिपूर्ण आहे,

यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा । गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि

तसंच रुद्र वगैरे सर्वजण लक्षणांनी परिपूर्ण आहेत, तशीच लक्ष्मणाही पूर्ण आहे. पण गुण आणि धर्म यामध्ये थोडा फरक असतो, म्हणून नावही त्या गुणांनुसार दिलं जातं.

तस्मादाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र । नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि

म्हणूनच तिला सर्वजण लक्ष्मणा म्हणतात. आता, हे पक्षीराज, सुरुवातीपासून ती लक्षणं ऐक. लक्ष्मीपती नारायणामध्ये दोनतीस शुभ लक्षणं आहेत.

संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनुक्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् । यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः

ती लक्षणं खरोखरच आहेत, हे पक्षीराज. मी ती एकामागून एक सांगतो. जो कोणी ही माझ्याकडून ऐकतो, त्याला नेहमीच मुक्ती मिळते: ज्याची उंची सात हातांची, शरीर नव्वद अंगुळांचं, चार हात असलेला आणि तीक्ष्ण दात असलेला पुरुष.

य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः । मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः

ही सर्व लक्षणं एकत्र असली, तर ती हरि विष्णूची लक्षणं मानली जातात. ज्याचं तोंड गुळगुळीत, गोल आणि सुडौल आहे, ते दुसरं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन म्हणतात.

हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् । यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्

ज्याची हनुवटी फार पुढे आलेली नाही, हे वीरश्रेष्ठ, ते तिसरं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचे दात तीक्ष्ण आणि बारीक आहेत, ते चौथं लक्षण आहे असंही ते सांगतात.

यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः । यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च षष्ठम्

ज्याचा खालचा ओठ लालसर आहे, हे वीरश्रेष्ठ, ते पाचवं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचे हात फारच लाल आहेत, हे पक्षीराज, ते सहावं लक्षण आहे असंही ते म्हणतात.

यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः । यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या

ज्याचे नख लाल आणि सुंदर आहेत, ते सातवं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचे गाल लालसर आहेत, हे वीरश्रेष्ठ, ते आठवं लक्षण आहे असंही ते सांगतात.

यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः । यस्योदरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च

ज्याच्या हातावर शंख, चक्र वगैरे रेषा आहेत, ते नववं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याचं पोट सडपातळ, सुडौल आणि तीन सुरेख वळ्या असलेलं आहे, ते सुंदर आहे—

तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः । ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः

ते दहावं लक्षण आहे असं श्रेष्ठजन सांगतात. ज्याची नाभी खोल आहे, ते अकरावं लक्षण आहे. ज्याच्या दोन्ही मांडी मांसल आहेत, ते बारावं लक्षण आहे असंही श्रेष्ठजन सांगतात.