गरुडपुराणम्

न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च । न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक्श्रुतं लोलवार्तादिकं च ॥ ३,२१.

हरिनामरूप अमृत आठवले गेले नाही, हरिच्या दोषांची नेहमी आठवण झाली नाही; हरितत्त्वाचे अमृतही आठवले नाही, आणि या चंचल जगाच्या गोष्टी नीट ऐकल्या गेल्या नाहीत.

न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च । न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः ॥ ३,२१.

हरिच्या कमळपदांची पूजा केली गेली नाही, पण पुत्र, मित्र वगैरे यांचा सन्मान केला गेला; हरिच्या कमळपदांना वंदन केले नाही, पण मित्रांच्या पायांना मात्र फारच मान दिला.

न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च । पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे ॥ ३,२१.

धूपाच्या धुराने वेढलेली, कुरळ्या केसांनी झाकलेली हरिची मूर्ती पाहिली नाही; पुत्र वगैरे जपले, पण मुरारि, तुझी मूर्ती मात्र जपली नाही.

सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि । न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम् ॥ ३,२१.

माझ्या मुलांना आणि मित्रांना सुंदर दागिने घातले, पण त्यांना खऱ्या अर्थाने जपले नाही; सर्व पापे नाहीशी झाली. मी हरिला अर्पण केलेले अन्न खाल्ले नाही, आणि मित्रांच्या घरी सहा रसांचे जेवणही घेतले नाही.

सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः । सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

मुरारिच्या चरणी सुगंधी फुले अर्पण केली नाहीत, ती फुले मुलांना आणि मित्रांना दिली. मुलांमध्ये आणि मित्रांमध्ये मी नेहमीच दुःखी आहे; मुकुंदा, तुझे मुख मी केव्हा पाहीन?

अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः । तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

मी वैष्णव नसलेले अन्न, शिग्रूच्या पालेभाज्या आणि इतरही, तसेच अर्पण न केलेले आणि शुद्ध न केलेले अन्न खाल्ले. असे निषिद्ध पदार्थ खाऊन माझी जीभ जळली आहे; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः । न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

अष्टाक्षरी मंत्राने पूजा केली नाही, ना विष्णूच्या दिव्य तीर्थांची यात्रा केली, ना शंखधारी तीर्थांची प्रदक्षिणा केली. मुरारि, माझे शरीर शुद्ध झाले नाही; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः । अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द ॥ ३,२१.

माझ्या शरीरावर तुला अर्पण केलेली सुगंधी फुले, दागिने किंवा वस्त्रे घातली नाहीत. वैष्णव नसलेल्या लोकांच्या दोषांनी, लावलेल्या वासांनी आणि अशुद्धतेने माझे अंग जळले आहे; मुकुंदा, मी केव्हा तुझ्या कृपेने उध्दार पावेन?

दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च । नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम् ॥ ३,२१.

वासुदेव, माझे पाय जळले आहेत, ते हरिच्या पवित्र स्थळी चालले नाहीत. माझी डोळे जळली आहेत, आणि कधीच तुझे दिव्य रूप पाहिले नाही, हे देवा.

दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् । मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

वासुदेव, माझे हात जळले आहेत, त्यांनी तुझे विष्णूचे रूप पूजले नाही. मी पाप केले, मुरारि; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द । यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर ॥ ३,२१.

माझे दोष मोजून, मुकुंदा, तू मला पूर्ण दया दे आणि तुझ्या सेवेतून मला शुद्ध कर. प्रभो, माझ्या शरीरावर जितके केस आहेत, तितकेच माझे दोष आहेत, जे सर्व सद्गुणांपासून दूर आहेत.

तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द । अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च ॥ ३,२१.

माझ्या शरीरावर जितकी पापे आहेत, मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन? या अंतहीन देहात, पती, मुले, घरे, मित्र, धन, जनावरे, नोकर आणि इतरांसह.

सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः । इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि ॥ ३,२१.

मुकुंदा, मला खरे सुख मिळाले नाही, ना तुझी सेवा करून मुक्ती मिळाली. आता पुढे मी मुलांकडे आणि मित्रांकडे जाईन; मी तुझी दासी होत नाही.

येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक्सुखं जायते मर्त्यलोके । तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक्सदा पतितं चेति जाने ॥ ३,२१.

जे लोक म्हणतात की मुलांमध्ये आणि मित्रांमध्ये या मर्त्य जगात खरे सुख मिळते, त्यांच्या तोंडात नेहमीच मूत्र, विष्ठा आणि असेच पडते, हे मला माहीत आहे.

मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् । सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव ॥ ३,२१.

मित्रांसाठी आणि इतरांसाठी मिळवलेले धन वाया जाते आणि अशुद्ध होते. खरे वैष्णव जे धन मिळवतात, ते नेहमी हरिप्राप्तीस कारणीभूत ठरते.

एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् । संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात् ॥ ३,२१.

अशा गोष्टी घडल्या, मुकुंदा; आता पुरे, पुरे, हे दुःख पुरे झाले. नेहमी सज्जनांचा संग मिळू दे, आणि वाईट लोकांचा संग टाळू दे.

संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् । एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि ॥ ३,२१.

वाईट लोकांच्या संगाने, मुरारि, माझे शरीर जळले आहे आणि त्यात विरक्ती नाही. अशा अवस्थेत, मुकुंदा, मी कुठल्या गतीला जाईन? मला माहीत नाही; तुझ्या दयेमुळे मला वाचव.

एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च । भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम् ॥ ३,२१.

अशा प्रकारचा पश्चात्ताप, हे खगेंद्र, प्रायश्चित्त नाही, ना मुंडन वगैरे. सूर्यकन्येने पश्चात्ताप केला आणि हरिच्या खऱ्या स्वरूपाचा विचार केला.

सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च । सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः ॥ ३,२१.

हरीच एकटाच नेहमी सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण तो सर्व गुणांनी परिपूर्ण आहे. सर्व सृष्टी त्याच्यापासून निर्माण होते, म्हणून हरी नेहमी सर्व गुणांनी भरलेला आहे.

यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः । लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः ॥ ३,२१.

तोच देवतांचा आदिकारण आहे; त्याच्यापासून ब्रह्मादिकही पूर्ण नाहीत. लक्ष्मीच्या कृपेने आणि दीर्घ पुण्यामुळे विरिंची जन्माला येतो आणि योग्यतेनुसार पूर्ण गुण मिळवतो.

न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि । न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा ॥ ३,२१.

लक्ष्मीप्रमाणे गुणांनी पूर्ण विरिंची नाही, आणि विष्णूप्रमाणे गुणांनी पूर्ण लक्ष्मीही नाही. वायूप्रमाणे भारतीही पूर्ण नाही, आणि शेषाप्रमाणे वारुणीही पूर्ण नाही.

न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव । आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे ॥ ३,२१.

रुद्रासोबत पार्वती पूर्णरूप आहे, पण इतर कोणीही कधीच पूर्ण होत नाहीत. हे लक्षात घेऊन तिने यमुनाच्या काठी कठोर तप केला.

तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग । दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम् ॥ ३,२१.

त्या वेळी मी आणि पार्थ मिळून यमुनाकाठी शिकार करायला गेलो होतो, हे पक्षीराज. तिथे तिला तप करताना पाहून मी माझ्या मित्राला, म्हणजे पार्थाला, सांगितलं.

हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि । एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव ॥ ३,२१.

हे पार्था, पटकन त्या कन्येजवळ जा आणि तिला विचार, तू इथे तप का करत आहेस. असं सांगितल्यावर तो तिच्याजवळ गेला आणि लगेचच कारण विचारलं.

आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे । ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक् ॥ ३,२१.

फाळ्गुन परत येऊन माझ्या जवळ बसून सगळा प्रकार मला सांगितला. मग थोड्याच वेळात मी तिथे तिचा हात धरून विवाह केला.

तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः । पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र ॥ ३,२१.

तिच्या सातत्याने केलेल्या तपामुळे आणि माझ्यावर असलेल्या भक्तीमुळे मी नेहमीच तृप्त आणि आनंदी असतो, हे पक्षीराज. तिच्यासोबत पूर्ण आनंदात रमताना मला आणखी कोणतं सुख हवं आहे?

मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र । तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा ॥ ३,२१.

मी तिच्याशी विवाह केलाय तो केवळ कृपेने, सुखासाठी नाही, हे वीरश्रेष्ठ. त्याचप्रमाणे, लक्ष्मणाचे रूप आणि तिच्या हातगाठीचं कारणही मी तुला सांगतो, हे पक्षीराज.

शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च ॥ ३,२१.

हे लक्षपूर्वक ऐक, मी तुला हे गुपित सांगतो. खऱ्या शिष्य आणि गुरू यांच्यात काहीही लपवायचं नसतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२ श्रीकृष्ण उवाच । या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः । सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे पक्षीराज, लक्ष्मणा ही पूर्वजन्मी यज्ञ जाणणाऱ्या वह्निवेदाची कन्या होती. शुभ लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे तिला सुलक्ष्मणा असं नाव पडलं.