गरुडपुराणम्

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च । एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव ॥ ३,२०.

तत्त्व ऐकून आणि लक्षात ठेवून, काम आणि क्रोध जिंकणे कठीणच आहे; आणि या दोषांमुळे, ज्ञानाने शुद्ध झालेले लोकही नेहमीच शंका धरतात.

अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति । तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार । आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता ॥ ३,२०.

म्हणून मी नेहमीच सत्कथेचे श्रवण करीन, यात काहीच शंका नाही. म्हणून मी हरिनामाची इच्छा ठामपणे मनाशी बांधली आणि मन श्रवणात लावले. असे करताना, हा देह सोडून मी पुन्हा जन्म घेतला.

निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग । सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका ॥ ३,२०.

खग, वसुदेवाच्या बहिणीच्या गर्भात, सुमित्रा नावाच्या देहात, मित्रविंदा जन्माला आली.

श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका । अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह ॥ ३,२०.

श्रवणामुळे मित्रविंदेला हरि मित्र म्हणून मिळाला; म्हणूनच तिला 'मित्रविंदा' हे नाव पडले.

स्वयंवरे मित्रविन्दा राज्ञां मध्ये तु भामिनी । ममांसे व्यसृजन्मालां तां गृहीत्वा खगेश्वर । विधूय नृपतीन्सर्वान्पुरीं प्राप्ताः खगेश्वर ॥ ३,२०.

स्वयंवरात, राजांच्या मध्ये सुंदर मित्रविंदेने माझ्या गळ्यात हार घातला, खगेश्वर. मग सर्व राजांना मागे टाकून आम्ही त्या नगरीत पोहोचलो, खगेश्वर.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१ श्रीकृष्ण उवाच । कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत ॥ ३,२१.

श्रीकृष्ण म्हणाले: खगेश्वर, मी तुला कालिंदीच्या जन्माची गोष्ट सांगतो. विवस्वान नावाच्या सूर्याची कन्या कालिंदी जन्माला आली.

कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता । कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम् ॥ ३,२१.

ती कालिंदी नावाने ओळखली जाते, हे पक्षीराज, आणि ती यमुनेची लहान बहीण म्हणून प्रसिद्ध आहे. कृष्णपत्नी होण्याच्या इच्छेने तिने उत्तम तप केला.

तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः । पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम् ॥ ३,२१.

तप म्हणजे तत्त्वांचा विचार आणि त्याचा निर्णय; पूर्वी केलेल्या पापांबद्दल मनापासून पश्चात्ताप करणे हेही तपच मानले जाते.

प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते । प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर ॥ ३,२१.

प्राय नावाचे तप म्हणजे मनावर ताबा ठेवणे, हे प्रायश्चित्त म्हणतात, पण डोके मुंडण करणे हे प्रायश्चित्त नाही, हे पक्षीराज.

अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर । पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन ॥ ३,२१.

हे खगेश्वर, जे पश्चात्तापाने युक्त आहे तेच खरे आहे. पूर्वी दिव्य मंत्र जपला गेला नाही, आणि मुकुंद नेहमीच दुःखाच्या आगीत होरपळत होता.

न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च । न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक्श्रुतं लोलवार्तादिकं च ॥ ३,२१.

हरिनामरूप अमृत आठवले गेले नाही, हरिच्या दोषांची नेहमी आठवण झाली नाही; हरितत्त्वाचे अमृतही आठवले नाही, आणि या चंचल जगाच्या गोष्टी नीट ऐकल्या गेल्या नाहीत.

न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च । न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः ॥ ३,२१.

हरिच्या कमळपदांची पूजा केली गेली नाही, पण पुत्र, मित्र वगैरे यांचा सन्मान केला गेला; हरिच्या कमळपदांना वंदन केले नाही, पण मित्रांच्या पायांना मात्र फारच मान दिला.

न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च । पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे ॥ ३,२१.

धूपाच्या धुराने वेढलेली, कुरळ्या केसांनी झाकलेली हरिची मूर्ती पाहिली नाही; पुत्र वगैरे जपले, पण मुरारि, तुझी मूर्ती मात्र जपली नाही.

सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि । न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम् ॥ ३,२१.

माझ्या मुलांना आणि मित्रांना सुंदर दागिने घातले, पण त्यांना खऱ्या अर्थाने जपले नाही; सर्व पापे नाहीशी झाली. मी हरिला अर्पण केलेले अन्न खाल्ले नाही, आणि मित्रांच्या घरी सहा रसांचे जेवणही घेतले नाही.

सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः । सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

मुरारिच्या चरणी सुगंधी फुले अर्पण केली नाहीत, ती फुले मुलांना आणि मित्रांना दिली. मुलांमध्ये आणि मित्रांमध्ये मी नेहमीच दुःखी आहे; मुकुंदा, तुझे मुख मी केव्हा पाहीन?

अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः । तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

मी वैष्णव नसलेले अन्न, शिग्रूच्या पालेभाज्या आणि इतरही, तसेच अर्पण न केलेले आणि शुद्ध न केलेले अन्न खाल्ले. असे निषिद्ध पदार्थ खाऊन माझी जीभ जळली आहे; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः । न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

अष्टाक्षरी मंत्राने पूजा केली नाही, ना विष्णूच्या दिव्य तीर्थांची यात्रा केली, ना शंखधारी तीर्थांची प्रदक्षिणा केली. मुरारि, माझे शरीर शुद्ध झाले नाही; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः । अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द ॥ ३,२१.

माझ्या शरीरावर तुला अर्पण केलेली सुगंधी फुले, दागिने किंवा वस्त्रे घातली नाहीत. वैष्णव नसलेल्या लोकांच्या दोषांनी, लावलेल्या वासांनी आणि अशुद्धतेने माझे अंग जळले आहे; मुकुंदा, मी केव्हा तुझ्या कृपेने उध्दार पावेन?

दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च । नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम् ॥ ३,२१.

वासुदेव, माझे पाय जळले आहेत, ते हरिच्या पवित्र स्थळी चालले नाहीत. माझी डोळे जळली आहेत, आणि कधीच तुझे दिव्य रूप पाहिले नाही, हे देवा.

दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् । मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

वासुदेव, माझे हात जळले आहेत, त्यांनी तुझे विष्णूचे रूप पूजले नाही. मी पाप केले, मुरारि; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द । यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर ॥ ३,२१.

माझे दोष मोजून, मुकुंदा, तू मला पूर्ण दया दे आणि तुझ्या सेवेतून मला शुद्ध कर. प्रभो, माझ्या शरीरावर जितके केस आहेत, तितकेच माझे दोष आहेत, जे सर्व सद्गुणांपासून दूर आहेत.

तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द । अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च ॥ ३,२१.

माझ्या शरीरावर जितकी पापे आहेत, मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन? या अंतहीन देहात, पती, मुले, घरे, मित्र, धन, जनावरे, नोकर आणि इतरांसह.

सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः । इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि ॥ ३,२१.

मुकुंदा, मला खरे सुख मिळाले नाही, ना तुझी सेवा करून मुक्ती मिळाली. आता पुढे मी मुलांकडे आणि मित्रांकडे जाईन; मी तुझी दासी होत नाही.

येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक्सुखं जायते मर्त्यलोके । तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक्सदा पतितं चेति जाने ॥ ३,२१.

जे लोक म्हणतात की मुलांमध्ये आणि मित्रांमध्ये या मर्त्य जगात खरे सुख मिळते, त्यांच्या तोंडात नेहमीच मूत्र, विष्ठा आणि असेच पडते, हे मला माहीत आहे.

मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् । सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव ॥ ३,२१.

मित्रांसाठी आणि इतरांसाठी मिळवलेले धन वाया जाते आणि अशुद्ध होते. खरे वैष्णव जे धन मिळवतात, ते नेहमी हरिप्राप्तीस कारणीभूत ठरते.

एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् । संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात् ॥ ३,२१.

अशा गोष्टी घडल्या, मुकुंदा; आता पुरे, पुरे, हे दुःख पुरे झाले. नेहमी सज्जनांचा संग मिळू दे, आणि वाईट लोकांचा संग टाळू दे.

संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् । एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि ॥ ३,२१.

वाईट लोकांच्या संगाने, मुरारि, माझे शरीर जळले आहे आणि त्यात विरक्ती नाही. अशा अवस्थेत, मुकुंदा, मी कुठल्या गतीला जाईन? मला माहीत नाही; तुझ्या दयेमुळे मला वाचव.

एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च । भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम् ॥ ३,२१.

अशा प्रकारचा पश्चात्ताप, हे खगेंद्र, प्रायश्चित्त नाही, ना मुंडन वगैरे. सूर्यकन्येने पश्चात्ताप केला आणि हरिच्या खऱ्या स्वरूपाचा विचार केला.

सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च । सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः ॥ ३,२१.

हरीच एकटाच नेहमी सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण तो सर्व गुणांनी परिपूर्ण आहे. सर्व सृष्टी त्याच्यापासून निर्माण होते, म्हणून हरी नेहमी सर्व गुणांनी भरलेला आहे.