गरुडपुराणम्

मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव । मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम् ॥ ३,२०.

जे लोक पैसे घेऊन पुराण सांगतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. जे पैसे घेऊन भागवत पुराण ऐकतात, ते खरोखर हरिच्या शास्त्राचा अर्थ समजतात.

मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव ॥ ३,२०.

जे लोक पैसे घेऊन वेदांचा अभ्यास करतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. पण जे सहज मिळालेल्या संपत्तीवर समाधानी असतात, ते नेहमीच योग्य आहेत.

धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः । मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः ॥ ३,२०.

जे धन मिळवण्यात फारच लोभी असतात, त्यांना भागवतावर अधिकार नाही. कारण, या जगात हरिच एकटाच नेहमी अंतर्यामी आहे, दुसरा कोणीही स्वामी नाही.

एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम् । सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात् ॥ ३,२०.

जे नेहमी असे विचार करतात, त्यांची काळजी आणि रक्षण विष्णू करतो. खरे वैष्णव कधीही दु:खी होत नाहीत, आणि अज्ञानामुळे त्यांना कधीच शंका येत नाही.

कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव । अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात् ॥ ३,२०.

हरि प्रत्येकाच्या कर्मानुसार शुभ किंवा अशुभ फळ देतो. म्हणून, धनासाठी कधीही प्रयत्न करू नये; हरिच्या तत्त्वासाठीच नेहमी कृती करावी.

अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम् । शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम् ॥ ३,२०.

म्हणून, स्नान करून, दिव्य मंत्र जपून, विष्णूच्या हाराचा आणि चंदनाचा विसर्जन करून, शुद्ध मनाने, अगदी सर्वज्ञ असलो तरी, नेहमी भागवत पुराणाचे श्रवण करावे.

कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च । भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.

आपल्या कर्मानुसार धन मिळते, वेदांचे आणि शास्त्रांचे अध्ययन होते; पण अत्यंत भक्तीने विष्णूचे श्रवण करणे हे फारच दुर्मिळ आणि कठीण असते.

अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके । आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च ॥ ३,२०.

खूप भक्तीने भागवताचा गाभा अनुभवावा, कारण तो मर्त्य लोकात अनुभवायला फारच कठीण आहे; आणि जेव्हा ते भागवत पुराण मनापासून ऐकले, तेव्हा आनंदाश्रूंनी भरून जाणे हेही दुर्मिळच आहे.

श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम् । श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.

तत्त्वांचा खरा अर्थ ऐकून, तो मनात ठेऊन ठेवणे हेही सज्जनांच्या मते फार कठीण आहे; आणि तत्त्व ऐकून, लक्षात ठेवून, काम आणि क्रोध जिंकणे हेही कठीणच आहे.

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानं तरं त तथा योगे दुर्घटं संगतं च ॥ ३,२०.

तत्त्व ऐकून, लक्षात ठेवून, मग योगात स्थिर राहणे हेही तितकेच कठीण आणि दुर्मिळ आहे.

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च । एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव ॥ ३,२०.

तत्त्व ऐकून आणि लक्षात ठेवून, काम आणि क्रोध जिंकणे कठीणच आहे; आणि या दोषांमुळे, ज्ञानाने शुद्ध झालेले लोकही नेहमीच शंका धरतात.

अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति । तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार । आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता ॥ ३,२०.

म्हणून मी नेहमीच सत्कथेचे श्रवण करीन, यात काहीच शंका नाही. म्हणून मी हरिनामाची इच्छा ठामपणे मनाशी बांधली आणि मन श्रवणात लावले. असे करताना, हा देह सोडून मी पुन्हा जन्म घेतला.

निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग । सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका ॥ ३,२०.

खग, वसुदेवाच्या बहिणीच्या गर्भात, सुमित्रा नावाच्या देहात, मित्रविंदा जन्माला आली.

श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका । अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह ॥ ३,२०.

श्रवणामुळे मित्रविंदेला हरि मित्र म्हणून मिळाला; म्हणूनच तिला 'मित्रविंदा' हे नाव पडले.

स्वयंवरे मित्रविन्दा राज्ञां मध्ये तु भामिनी । ममांसे व्यसृजन्मालां तां गृहीत्वा खगेश्वर । विधूय नृपतीन्सर्वान्पुरीं प्राप्ताः खगेश्वर ॥ ३,२०.

स्वयंवरात, राजांच्या मध्ये सुंदर मित्रविंदेने माझ्या गळ्यात हार घातला, खगेश्वर. मग सर्व राजांना मागे टाकून आम्ही त्या नगरीत पोहोचलो, खगेश्वर.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१ श्रीकृष्ण उवाच । कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत ॥ ३,२१.

श्रीकृष्ण म्हणाले: खगेश्वर, मी तुला कालिंदीच्या जन्माची गोष्ट सांगतो. विवस्वान नावाच्या सूर्याची कन्या कालिंदी जन्माला आली.

कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता । कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम् ॥ ३,२१.

ती कालिंदी नावाने ओळखली जाते, हे पक्षीराज, आणि ती यमुनेची लहान बहीण म्हणून प्रसिद्ध आहे. कृष्णपत्नी होण्याच्या इच्छेने तिने उत्तम तप केला.

तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः । पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम् ॥ ३,२१.

तप म्हणजे तत्त्वांचा विचार आणि त्याचा निर्णय; पूर्वी केलेल्या पापांबद्दल मनापासून पश्चात्ताप करणे हेही तपच मानले जाते.

प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते । प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर ॥ ३,२१.

प्राय नावाचे तप म्हणजे मनावर ताबा ठेवणे, हे प्रायश्चित्त म्हणतात, पण डोके मुंडण करणे हे प्रायश्चित्त नाही, हे पक्षीराज.

अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर । पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन ॥ ३,२१.

हे खगेश्वर, जे पश्चात्तापाने युक्त आहे तेच खरे आहे. पूर्वी दिव्य मंत्र जपला गेला नाही, आणि मुकुंद नेहमीच दुःखाच्या आगीत होरपळत होता.

न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च । न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक्श्रुतं लोलवार्तादिकं च ॥ ३,२१.

हरिनामरूप अमृत आठवले गेले नाही, हरिच्या दोषांची नेहमी आठवण झाली नाही; हरितत्त्वाचे अमृतही आठवले नाही, आणि या चंचल जगाच्या गोष्टी नीट ऐकल्या गेल्या नाहीत.

न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च । न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः ॥ ३,२१.

हरिच्या कमळपदांची पूजा केली गेली नाही, पण पुत्र, मित्र वगैरे यांचा सन्मान केला गेला; हरिच्या कमळपदांना वंदन केले नाही, पण मित्रांच्या पायांना मात्र फारच मान दिला.

न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च । पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे ॥ ३,२१.

धूपाच्या धुराने वेढलेली, कुरळ्या केसांनी झाकलेली हरिची मूर्ती पाहिली नाही; पुत्र वगैरे जपले, पण मुरारि, तुझी मूर्ती मात्र जपली नाही.

सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि । न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम् ॥ ३,२१.

माझ्या मुलांना आणि मित्रांना सुंदर दागिने घातले, पण त्यांना खऱ्या अर्थाने जपले नाही; सर्व पापे नाहीशी झाली. मी हरिला अर्पण केलेले अन्न खाल्ले नाही, आणि मित्रांच्या घरी सहा रसांचे जेवणही घेतले नाही.

सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः । सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

मुरारिच्या चरणी सुगंधी फुले अर्पण केली नाहीत, ती फुले मुलांना आणि मित्रांना दिली. मुलांमध्ये आणि मित्रांमध्ये मी नेहमीच दुःखी आहे; मुकुंदा, तुझे मुख मी केव्हा पाहीन?

अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः । तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

मी वैष्णव नसलेले अन्न, शिग्रूच्या पालेभाज्या आणि इतरही, तसेच अर्पण न केलेले आणि शुद्ध न केलेले अन्न खाल्ले. असे निषिद्ध पदार्थ खाऊन माझी जीभ जळली आहे; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः । न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द ॥ ३,२१.

अष्टाक्षरी मंत्राने पूजा केली नाही, ना विष्णूच्या दिव्य तीर्थांची यात्रा केली, ना शंखधारी तीर्थांची प्रदक्षिणा केली. मुरारि, माझे शरीर शुद्ध झाले नाही; मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन?

अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः । अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द ॥ ३,२१.

माझ्या शरीरावर तुला अर्पण केलेली सुगंधी फुले, दागिने किंवा वस्त्रे घातली नाहीत. वैष्णव नसलेल्या लोकांच्या दोषांनी, लावलेल्या वासांनी आणि अशुद्धतेने माझे अंग जळले आहे; मुकुंदा, मी केव्हा तुझ्या कृपेने उध्दार पावेन?

दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च । नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम् ॥ ३,२१.

वासुदेव, माझे पाय जळले आहेत, ते हरिच्या पवित्र स्थळी चालले नाहीत. माझी डोळे जळली आहेत, आणि कधीच तुझे दिव्य रूप पाहिले नाही, हे देवा.