गरुडपुराणम्

सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै । यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च ॥ ३,२०.

विष्णूच्या मार्गात दीक्षा घेतलेल्या लोकांनी जर कथा नीट ऐकल्या नाहीत, तर त्यांचे सर्व काही व्यर्थ आहे. जे लोक योग्य परंपरेत आणि गुरूंसह भागवत पुराण ऐकत नाहीत, ते वंचित राहतात.

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम् । तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव ॥ ३,२०.

जे लोक भागवत पुराण किंवा ब्रह्मखंड ऐकत नाहीत, त्यांचा जन्म महात्म्यांच्या मते व्यर्थ आहे. म्हणून, हरिच्या कथा नेहमी ऐकाव्यात.

न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः । न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ॥ ३,२०.

जिथे गोविंदाच्या कथांचा महानदीसारखा प्रवाह नाही, जिथे नारायणाच्या पायांचा आश्रय नाही, जिथे विष्णूचे वचन सतत ऐकू येत नाही, तिथे एक क्षणही राहू नये.

यस्मिन् ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः । यस्मिन् गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन् ग्रामे नाम सहस्रकं वा ॥ ३,२०.

ज्या गावात भागवत शास्त्र नाही, जिथे भागवत रसिक नाहीत, ज्या घरात गीतार्थाचा सार नाही, किंवा ज्या गावात विष्णूच्या हजार नावांचा उच्चार होत नाही,

तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित् । यस्मिन् दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव ॥ ३,२०.

जिथे असे रसिक नाहीत, तिथे एक क्षणही राहू नये. ज्या दिवशी विष्णूच्या दिव्य कथा ऐकू येत नाहीत, त्या दिवशी त्या जीवाचे आयुष्य खरोखर व्यर्थ जाते.

गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके । कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः ॥ ३,२०.

एकदा गर्भात प्रवेश झाला की, यावर विचार करण्यास काहीच उरत नाही; माणसाचा जन्म या जगात दुर्मिळ मानला जातो. कान सुंदर दागिन्यांनी सजवला असला, तरी तो खरा सुंदर नाही, असे श्रेष्ठ रसिक सांगतात.

विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः । तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति ॥ ३,२०.

विष्णूच्या कथांच्या अलंकारांनी सजलेला कानच खरा सुंदर आहे, असे श्रेष्ठ लोक म्हणतात. म्हणून, जे नेहमी भागवताचा सार ऐकतात आणि वाचतात, ते खरे भाग्यवान आहेत.

तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम् । सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः ॥ ३,२०.

अशा लोकांचा जन्म महात्म्यांच्या मते शुभ असतो आणि त्यांना मोठे फळ मिळते. अगदी टोपी व झगा घालूनही जे माणसे हरिच्या कथा ऐकतात किंवा वाचतात, ते नेहमीच धन्य आहेत.

सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः । ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम् ॥ ३,२०.

हे सर्व लोक जगात पूजेचे पात्र आहेत, पण जे मुलांमध्ये किंवा पोटापुरतेच गुंतले आहेत, ते नाहीत. जे दयाळूपणा किंवा धनलोभामुळे नेहमी भगवंताच्या तत्त्वाचा सार असलेले पुराण सांगतात,

प्रच्छादयन्ते तत्त्वगोप्यानि ये तु तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । ये धर्मकाण्डे कर्मकाण्डे सदैव उत्पादयन्ते सुरुचिं तत्र नित्यम् ॥ ३,२०.

जे लोक सत्य लपवतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. जे धर्म आणि कर्माच्या विभागात नेहमी आनंद निर्माण करतात, ते नेहमीच प्रशंसनीय आहेत.

मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव । मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम् ॥ ३,२०.

जे लोक पैसे घेऊन पुराण सांगतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. जे पैसे घेऊन भागवत पुराण ऐकतात, ते खरोखर हरिच्या शास्त्राचा अर्थ समजतात.

मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव ॥ ३,२०.

जे लोक पैसे घेऊन वेदांचा अभ्यास करतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. पण जे सहज मिळालेल्या संपत्तीवर समाधानी असतात, ते नेहमीच योग्य आहेत.

धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः । मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः ॥ ३,२०.

जे धन मिळवण्यात फारच लोभी असतात, त्यांना भागवतावर अधिकार नाही. कारण, या जगात हरिच एकटाच नेहमी अंतर्यामी आहे, दुसरा कोणीही स्वामी नाही.

एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम् । सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात् ॥ ३,२०.

जे नेहमी असे विचार करतात, त्यांची काळजी आणि रक्षण विष्णू करतो. खरे वैष्णव कधीही दु:खी होत नाहीत, आणि अज्ञानामुळे त्यांना कधीच शंका येत नाही.

कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव । अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात् ॥ ३,२०.

हरि प्रत्येकाच्या कर्मानुसार शुभ किंवा अशुभ फळ देतो. म्हणून, धनासाठी कधीही प्रयत्न करू नये; हरिच्या तत्त्वासाठीच नेहमी कृती करावी.

अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम् । शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम् ॥ ३,२०.

म्हणून, स्नान करून, दिव्य मंत्र जपून, विष्णूच्या हाराचा आणि चंदनाचा विसर्जन करून, शुद्ध मनाने, अगदी सर्वज्ञ असलो तरी, नेहमी भागवत पुराणाचे श्रवण करावे.

कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च । भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.

आपल्या कर्मानुसार धन मिळते, वेदांचे आणि शास्त्रांचे अध्ययन होते; पण अत्यंत भक्तीने विष्णूचे श्रवण करणे हे फारच दुर्मिळ आणि कठीण असते.

अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके । आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च ॥ ३,२०.

खूप भक्तीने भागवताचा गाभा अनुभवावा, कारण तो मर्त्य लोकात अनुभवायला फारच कठीण आहे; आणि जेव्हा ते भागवत पुराण मनापासून ऐकले, तेव्हा आनंदाश्रूंनी भरून जाणे हेही दुर्मिळच आहे.

श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम् । श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.

तत्त्वांचा खरा अर्थ ऐकून, तो मनात ठेऊन ठेवणे हेही सज्जनांच्या मते फार कठीण आहे; आणि तत्त्व ऐकून, लक्षात ठेवून, काम आणि क्रोध जिंकणे हेही कठीणच आहे.

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानं तरं त तथा योगे दुर्घटं संगतं च ॥ ३,२०.

तत्त्व ऐकून, लक्षात ठेवून, मग योगात स्थिर राहणे हेही तितकेच कठीण आणि दुर्मिळ आहे.

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च । एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव ॥ ३,२०.

तत्त्व ऐकून आणि लक्षात ठेवून, काम आणि क्रोध जिंकणे कठीणच आहे; आणि या दोषांमुळे, ज्ञानाने शुद्ध झालेले लोकही नेहमीच शंका धरतात.

अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति । तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार । आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता ॥ ३,२०.

म्हणून मी नेहमीच सत्कथेचे श्रवण करीन, यात काहीच शंका नाही. म्हणून मी हरिनामाची इच्छा ठामपणे मनाशी बांधली आणि मन श्रवणात लावले. असे करताना, हा देह सोडून मी पुन्हा जन्म घेतला.

निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग । सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका ॥ ३,२०.

खग, वसुदेवाच्या बहिणीच्या गर्भात, सुमित्रा नावाच्या देहात, मित्रविंदा जन्माला आली.

श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका । अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह ॥ ३,२०.

श्रवणामुळे मित्रविंदेला हरि मित्र म्हणून मिळाला; म्हणूनच तिला 'मित्रविंदा' हे नाव पडले.

स्वयंवरे मित्रविन्दा राज्ञां मध्ये तु भामिनी । ममांसे व्यसृजन्मालां तां गृहीत्वा खगेश्वर । विधूय नृपतीन्सर्वान्पुरीं प्राप्ताः खगेश्वर ॥ ३,२०.

स्वयंवरात, राजांच्या मध्ये सुंदर मित्रविंदेने माझ्या गळ्यात हार घातला, खगेश्वर. मग सर्व राजांना मागे टाकून आम्ही त्या नगरीत पोहोचलो, खगेश्वर.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१ श्रीकृष्ण उवाच । कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत ॥ ३,२१.

श्रीकृष्ण म्हणाले: खगेश्वर, मी तुला कालिंदीच्या जन्माची गोष्ट सांगतो. विवस्वान नावाच्या सूर्याची कन्या कालिंदी जन्माला आली.

कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता । कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम् ॥ ३,२१.

ती कालिंदी नावाने ओळखली जाते, हे पक्षीराज, आणि ती यमुनेची लहान बहीण म्हणून प्रसिद्ध आहे. कृष्णपत्नी होण्याच्या इच्छेने तिने उत्तम तप केला.

तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः । पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम् ॥ ३,२१.

तप म्हणजे तत्त्वांचा विचार आणि त्याचा निर्णय; पूर्वी केलेल्या पापांबद्दल मनापासून पश्चात्ताप करणे हेही तपच मानले जाते.

प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते । प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर ॥ ३,२१.

प्राय नावाचे तप म्हणजे मनावर ताबा ठेवणे, हे प्रायश्चित्त म्हणतात, पण डोके मुंडण करणे हे प्रायश्चित्त नाही, हे पक्षीराज.