गरुडपुराणम्

एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम् । नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम् ॥ ३,२०.

हे शुद्ध वचन ऐकून, इंद्रपुत्र नलाने आपल्या शक्तीनुसार वंदन आणि प्रदक्षिणा केली.

सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः । एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ३,२०.

तीनेही श्रीहरीची प्रदक्षिणा आणि वंदन नेहमी केलं. असे बरेच दिवस करत, तिने परम नारायणाचे ध्यान केले.

कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया । मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ॥ ३,२०.

मृत्यूच्या वेळी, तिने श्रीहरीचं चिंतन करत आपलं शरीर सोडलं; माझ्या वडिल वसुदेव यांच्या बहिणीच्या पोटी, हे पक्षिराज.

कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका । यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका ॥ ३,२०.

तिला 'कैकेयी' असं नाव पडलं आणि 'भद्रसंज्ञका' असंही म्हणत. कारण ती भद्र गुणांनी युक्त होती, म्हणून तिला 'भद्रा' असंही नाव पडलं.

तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम । प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान् खगसत्तम ॥ ३,२०.

हे पक्षिराज, कैकेयीच्या पाच पुत्रांनी तिला परत आणलं आणि तिने त्यांना प्राप्त केलं.

वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम् । सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम ॥ ३,२०.

आता मी मित्रविंदेच्या विवाहाचं कारण सांगतो. मन लावून ऐक, हे पक्ष्यांचा राजा, हे उत्तम!

मित्रविन्दोवाच । यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा । मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी ॥ ३,२०.

मित्रविंदा म्हणाली: पूर्वसृष्टीत मी इच्छेने 'अग्नीषोमा' नाव घेतलं, ज्याला 'मित्रविंदा' म्हणतात. नेहमी हरिला मित्र म्हणून मिळवण्याची इच्छा होती, म्हणून त्या देवीने तेथे उपाय विचार केला.

हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी । तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि ॥ ३,२०.

हरीला मिळवण्यासाठी अनेक मार्ग आहेत; त्यात कोणता मुख्य आहे, हे देवीने विचार केले. त्या सर्वांत, सात्त्विक पुराणांचे श्रवण हे नेहमीच श्रेष्ठ मानले जाते.

विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे । श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव ॥ ३,२०.

ज्या पुराणात विष्णूची महती सांगितली जाते, तिथे वायूची आणि सज्जनांचीही महती असते. नेहमी श्राद्ध हे विष्णूच्या भावनेने करावे; तिथे दुसरे काही साधन ऐकू नये.

यस्मिन्दिने श्रवणं नास्ति विष्णोस्तेषां जन्म व्यर्थमाहुः कथायाम् । स्नान जपः पञ्चयज्ञं व्रतं च इष्टापूर्ते कृच्छ्रचान्द्रो च दत्तम् ॥ ३,२०.

ज्या दिवशी विष्णूच्या कथा ऐकल्या जात नाहीत, त्या दिवशी त्यांचा जन्म व्यर्थ जातो, असे परंपरेने सांगितले आहे. स्नान, जप, पंचयज्ञ, व्रत, दान, आणि तप — हे सर्व व्यर्थ ठरते.

सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै । यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च ॥ ३,२०.

विष्णूच्या मार्गात दीक्षा घेतलेल्या लोकांनी जर कथा नीट ऐकल्या नाहीत, तर त्यांचे सर्व काही व्यर्थ आहे. जे लोक योग्य परंपरेत आणि गुरूंसह भागवत पुराण ऐकत नाहीत, ते वंचित राहतात.

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम् । तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव ॥ ३,२०.

जे लोक भागवत पुराण किंवा ब्रह्मखंड ऐकत नाहीत, त्यांचा जन्म महात्म्यांच्या मते व्यर्थ आहे. म्हणून, हरिच्या कथा नेहमी ऐकाव्यात.

न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः । न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ॥ ३,२०.

जिथे गोविंदाच्या कथांचा महानदीसारखा प्रवाह नाही, जिथे नारायणाच्या पायांचा आश्रय नाही, जिथे विष्णूचे वचन सतत ऐकू येत नाही, तिथे एक क्षणही राहू नये.

यस्मिन् ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः । यस्मिन् गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन् ग्रामे नाम सहस्रकं वा ॥ ३,२०.

ज्या गावात भागवत शास्त्र नाही, जिथे भागवत रसिक नाहीत, ज्या घरात गीतार्थाचा सार नाही, किंवा ज्या गावात विष्णूच्या हजार नावांचा उच्चार होत नाही,

तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित् । यस्मिन् दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव ॥ ३,२०.

जिथे असे रसिक नाहीत, तिथे एक क्षणही राहू नये. ज्या दिवशी विष्णूच्या दिव्य कथा ऐकू येत नाहीत, त्या दिवशी त्या जीवाचे आयुष्य खरोखर व्यर्थ जाते.

गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके । कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः ॥ ३,२०.

एकदा गर्भात प्रवेश झाला की, यावर विचार करण्यास काहीच उरत नाही; माणसाचा जन्म या जगात दुर्मिळ मानला जातो. कान सुंदर दागिन्यांनी सजवला असला, तरी तो खरा सुंदर नाही, असे श्रेष्ठ रसिक सांगतात.

विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः । तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति ॥ ३,२०.

विष्णूच्या कथांच्या अलंकारांनी सजलेला कानच खरा सुंदर आहे, असे श्रेष्ठ लोक म्हणतात. म्हणून, जे नेहमी भागवताचा सार ऐकतात आणि वाचतात, ते खरे भाग्यवान आहेत.

तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम् । सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः ॥ ३,२०.

अशा लोकांचा जन्म महात्म्यांच्या मते शुभ असतो आणि त्यांना मोठे फळ मिळते. अगदी टोपी व झगा घालूनही जे माणसे हरिच्या कथा ऐकतात किंवा वाचतात, ते नेहमीच धन्य आहेत.

सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः । ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम् ॥ ३,२०.

हे सर्व लोक जगात पूजेचे पात्र आहेत, पण जे मुलांमध्ये किंवा पोटापुरतेच गुंतले आहेत, ते नाहीत. जे दयाळूपणा किंवा धनलोभामुळे नेहमी भगवंताच्या तत्त्वाचा सार असलेले पुराण सांगतात,

प्रच्छादयन्ते तत्त्वगोप्यानि ये तु तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । ये धर्मकाण्डे कर्मकाण्डे सदैव उत्पादयन्ते सुरुचिं तत्र नित्यम् ॥ ३,२०.

जे लोक सत्य लपवतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. जे धर्म आणि कर्माच्या विभागात नेहमी आनंद निर्माण करतात, ते नेहमीच प्रशंसनीय आहेत.

मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव । मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम् ॥ ३,२०.

जे लोक पैसे घेऊन पुराण सांगतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. जे पैसे घेऊन भागवत पुराण ऐकतात, ते खरोखर हरिच्या शास्त्राचा अर्थ समजतात.

मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव ॥ ३,२०.

जे लोक पैसे घेऊन वेदांचा अभ्यास करतात, त्यांची गती नेहमी सूर्यपुत्राकडेच असते. पण जे सहज मिळालेल्या संपत्तीवर समाधानी असतात, ते नेहमीच योग्य आहेत.

धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः । मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः ॥ ३,२०.

जे धन मिळवण्यात फारच लोभी असतात, त्यांना भागवतावर अधिकार नाही. कारण, या जगात हरिच एकटाच नेहमी अंतर्यामी आहे, दुसरा कोणीही स्वामी नाही.

एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम् । सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात् ॥ ३,२०.

जे नेहमी असे विचार करतात, त्यांची काळजी आणि रक्षण विष्णू करतो. खरे वैष्णव कधीही दु:खी होत नाहीत, आणि अज्ञानामुळे त्यांना कधीच शंका येत नाही.

कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव । अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात् ॥ ३,२०.

हरि प्रत्येकाच्या कर्मानुसार शुभ किंवा अशुभ फळ देतो. म्हणून, धनासाठी कधीही प्रयत्न करू नये; हरिच्या तत्त्वासाठीच नेहमी कृती करावी.

अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम् । शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम् ॥ ३,२०.

म्हणून, स्नान करून, दिव्य मंत्र जपून, विष्णूच्या हाराचा आणि चंदनाचा विसर्जन करून, शुद्ध मनाने, अगदी सर्वज्ञ असलो तरी, नेहमी भागवत पुराणाचे श्रवण करावे.

कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च । भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.

आपल्या कर्मानुसार धन मिळते, वेदांचे आणि शास्त्रांचे अध्ययन होते; पण अत्यंत भक्तीने विष्णूचे श्रवण करणे हे फारच दुर्मिळ आणि कठीण असते.

अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके । आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च ॥ ३,२०.

खूप भक्तीने भागवताचा गाभा अनुभवावा, कारण तो मर्त्य लोकात अनुभवायला फारच कठीण आहे; आणि जेव्हा ते भागवत पुराण मनापासून ऐकले, तेव्हा आनंदाश्रूंनी भरून जाणे हेही दुर्मिळच आहे.

श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम् । श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.

तत्त्वांचा खरा अर्थ ऐकून, तो मनात ठेऊन ठेवणे हेही सज्जनांच्या मते फार कठीण आहे; आणि तत्त्व ऐकून, लक्षात ठेवून, काम आणि क्रोध जिंकणे हेही कठीणच आहे.