गरुडपुराणम्

यथा प्रसन्नो वन्दनाद्देवद्देव स्तथा न तुष्टः पूजनात्कर्मतश्च । यथा नामस्मरणाद्वन्दनाद्वा पापान्नियच्छेतु तथा न चान्यैः ॥ ३,२०.

देवाला वंदन केल्याने तो जास्त प्रसन्न होतो, केवळ कर्मकांड किंवा पूजा केल्याने नाही. त्याचं नाव आठवणं किंवा वंदन करणं, ह्यामुळेच पाप कमी होतं; इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.

देहं तु ये पोषयन्त्येव तात हरेः प्रणामैः शून्यभूतं च पुष्टम् । तदेवमाहुर्व्यर्थमेवेति तात तत्पोषकाणां नरके दुः खमाहुः ॥ ३,२०.

ज्यांनी आपलं शरीर श्रीहरीच्या अर्थहीन वंदनांनी पोसले, त्यांचं ते कृत्य व्यर्थच ठरतं. असे शरीर पोसणारे नरकात दुःख भोगतात, असं म्हटलं आहे.

यमोऽपि तं तत्र उलूखले तु निधाय पिष्टं सुखलैः करोति । यो वा परं न करोत्येव तात प्रदक्षिणं देवदेवस्य विष्णोः ॥ ३,२०.

जो कोणी देवाधिदेव विष्णूची प्रदक्षिणा करत नाही, त्याला यम आपल्या आनंदाने उखळात ठेवून भरडतो.

तस्यैव पादौ तलयन्त्रे निधाय यमश्च नित्यं प्रकरोति पिष्टम् । एषां जिह्वा हरिकृष्णेति नाम न वक्ति नित्यं व्यर्थभूतां वदन्ति ॥ ३,२०.

ज्यांची जीभ 'हरी' किंवा 'कृष्ण' असं नाव नेहमी उच्चारत नाही, त्यांच्या पायांना यम यंत्रात ठेवून सतत भरडतो; अशा लोकांना व्यर्थच समजतात.

तेषां जिह्वा यमलोके यमस्तु निष्कास्य पिष्टं प्रकरोति नित्यम् । काशीनिवासेन च किं प्रयोजनं किं वा प्रयागे मरणेन तात ॥ ३,२०.

यमलोकात यम त्यांच्या जीभा काढून टाकतो आणि नेहमी भरडतो. मग काशीमध्ये राहून काय उपयोग, किंवा प्रयागमध्ये मरण आलं तरी काय मिळालं, हे सांग.

किं वारणाग्रे मरणेन सौख्यं किं वा मखादेः समनुष्ठितेन । समस्ततीर्थेष्वटनेन किं किमधीतशास्त्रेण सुतीक्ष्णबुद्ध्या ॥ ३,२०.

वाराणसीच्या पुढे मरण आलं तरी काय सुख मिळतं? मोठ्या यज्ञादी कर्म केल्याने काय फायदा? सर्व तीर्थांमध्ये फिरून किंवा तीक्ष्ण बुद्धीने शास्त्र शिकून काय साध्य होतं?

येषां जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति येषां गात्रैर्नमनं नापि विष्णोः । येषां पद्भ्यां नास्ति हरेः प्रदक्षिणं तेषां सर्वं व्यर्थमाहुर्महान्तः ॥ ३,२०.

ज्यांच्या जिभेवर 'हरी'चं नाव नाही, ज्यांचं शरीर विष्णूला वाकत नाही, ज्यांचे पाय श्रीहरीची प्रदक्षिणा करत नाहीत, त्यांच्या सर्व कृती व्यर्थ आहेत, असं महात्मे सांगतात.

हर्यर्पणाद्रिहितं नाम कस्मात्प्रदक्षिणं नमनं चाहुरर्घ्यम् । अतो विष्णोर्नमनं कार्यमेव हरेर्नामस्मरणं तात कार्यम् ॥ ३,२०.

अर्पण, प्रदक्षिणा आणि वंदन हे सर्व श्रीहरीसाठीच असतात, असं म्हणतात. म्हणून विष्णूला वंदन करावं आणि हरीचं नाव आठवत राहावं, हेच योग्य आहे.

जन्म ह्येतद्दुर्लभं नश्वरं तु यथा जलस्थं तत्तथैव । नो विस्वासं कुरु गात्रे त्वदीये जीवेष्वपि स्वः परश्चेति तात ॥ ३,२०.

हे जन्म फार दुर्मिळ आणि नश्वर आहे, जसं पाण्यातील काही क्षणिक असतं. म्हणून आपल्या शरीरावर, स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या प्राणांवर विश्वास ठेवू नकोस, हे प्रिय.

सद्यः कृतं नमनं न त्वदीयं सद्यः कृतं स्मरणं न त्वदीयम् । कदा प्राप्स्ये मरणं तन्न जाने न विश्वासं कुरु गात्रे महात्मन् ॥ ३,२०.

ताबडतोब केलेलं वंदन किंवा ताबडतोब केलेली आठवण, ती खरी तुझी नसते. मृत्यू कधी येईल हे कुणालाच ठाऊक नाही, म्हणून शरीरावर विश्वास ठेवू नकोस, हे महात्मा.

एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम् । नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम् ॥ ३,२०.

हे शुद्ध वचन ऐकून, इंद्रपुत्र नलाने आपल्या शक्तीनुसार वंदन आणि प्रदक्षिणा केली.

सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः । एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ३,२०.

तीनेही श्रीहरीची प्रदक्षिणा आणि वंदन नेहमी केलं. असे बरेच दिवस करत, तिने परम नारायणाचे ध्यान केले.

कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया । मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ॥ ३,२०.

मृत्यूच्या वेळी, तिने श्रीहरीचं चिंतन करत आपलं शरीर सोडलं; माझ्या वडिल वसुदेव यांच्या बहिणीच्या पोटी, हे पक्षिराज.

कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका । यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका ॥ ३,२०.

तिला 'कैकेयी' असं नाव पडलं आणि 'भद्रसंज्ञका' असंही म्हणत. कारण ती भद्र गुणांनी युक्त होती, म्हणून तिला 'भद्रा' असंही नाव पडलं.

तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम । प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान् खगसत्तम ॥ ३,२०.

हे पक्षिराज, कैकेयीच्या पाच पुत्रांनी तिला परत आणलं आणि तिने त्यांना प्राप्त केलं.

वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम् । सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम ॥ ३,२०.

आता मी मित्रविंदेच्या विवाहाचं कारण सांगतो. मन लावून ऐक, हे पक्ष्यांचा राजा, हे उत्तम!

मित्रविन्दोवाच । यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा । मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी ॥ ३,२०.

मित्रविंदा म्हणाली: पूर्वसृष्टीत मी इच्छेने 'अग्नीषोमा' नाव घेतलं, ज्याला 'मित्रविंदा' म्हणतात. नेहमी हरिला मित्र म्हणून मिळवण्याची इच्छा होती, म्हणून त्या देवीने तेथे उपाय विचार केला.

हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी । तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि ॥ ३,२०.

हरीला मिळवण्यासाठी अनेक मार्ग आहेत; त्यात कोणता मुख्य आहे, हे देवीने विचार केले. त्या सर्वांत, सात्त्विक पुराणांचे श्रवण हे नेहमीच श्रेष्ठ मानले जाते.

विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे । श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव ॥ ३,२०.

ज्या पुराणात विष्णूची महती सांगितली जाते, तिथे वायूची आणि सज्जनांचीही महती असते. नेहमी श्राद्ध हे विष्णूच्या भावनेने करावे; तिथे दुसरे काही साधन ऐकू नये.

यस्मिन्दिने श्रवणं नास्ति विष्णोस्तेषां जन्म व्यर्थमाहुः कथायाम् । स्नान जपः पञ्चयज्ञं व्रतं च इष्टापूर्ते कृच्छ्रचान्द्रो च दत्तम् ॥ ३,२०.

ज्या दिवशी विष्णूच्या कथा ऐकल्या जात नाहीत, त्या दिवशी त्यांचा जन्म व्यर्थ जातो, असे परंपरेने सांगितले आहे. स्नान, जप, पंचयज्ञ, व्रत, दान, आणि तप — हे सर्व व्यर्थ ठरते.

सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै । यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च ॥ ३,२०.

विष्णूच्या मार्गात दीक्षा घेतलेल्या लोकांनी जर कथा नीट ऐकल्या नाहीत, तर त्यांचे सर्व काही व्यर्थ आहे. जे लोक योग्य परंपरेत आणि गुरूंसह भागवत पुराण ऐकत नाहीत, ते वंचित राहतात.

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम् । तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव ॥ ३,२०.

जे लोक भागवत पुराण किंवा ब्रह्मखंड ऐकत नाहीत, त्यांचा जन्म महात्म्यांच्या मते व्यर्थ आहे. म्हणून, हरिच्या कथा नेहमी ऐकाव्यात.

न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः । न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ॥ ३,२०.

जिथे गोविंदाच्या कथांचा महानदीसारखा प्रवाह नाही, जिथे नारायणाच्या पायांचा आश्रय नाही, जिथे विष्णूचे वचन सतत ऐकू येत नाही, तिथे एक क्षणही राहू नये.

यस्मिन् ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः । यस्मिन् गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन् ग्रामे नाम सहस्रकं वा ॥ ३,२०.

ज्या गावात भागवत शास्त्र नाही, जिथे भागवत रसिक नाहीत, ज्या घरात गीतार्थाचा सार नाही, किंवा ज्या गावात विष्णूच्या हजार नावांचा उच्चार होत नाही,

तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित् । यस्मिन् दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव ॥ ३,२०.

जिथे असे रसिक नाहीत, तिथे एक क्षणही राहू नये. ज्या दिवशी विष्णूच्या दिव्य कथा ऐकू येत नाहीत, त्या दिवशी त्या जीवाचे आयुष्य खरोखर व्यर्थ जाते.

गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके । कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः ॥ ३,२०.

एकदा गर्भात प्रवेश झाला की, यावर विचार करण्यास काहीच उरत नाही; माणसाचा जन्म या जगात दुर्मिळ मानला जातो. कान सुंदर दागिन्यांनी सजवला असला, तरी तो खरा सुंदर नाही, असे श्रेष्ठ रसिक सांगतात.

विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः । तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति ॥ ३,२०.

विष्णूच्या कथांच्या अलंकारांनी सजलेला कानच खरा सुंदर आहे, असे श्रेष्ठ लोक म्हणतात. म्हणून, जे नेहमी भागवताचा सार ऐकतात आणि वाचतात, ते खरे भाग्यवान आहेत.

तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम् । सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः ॥ ३,२०.

अशा लोकांचा जन्म महात्म्यांच्या मते शुभ असतो आणि त्यांना मोठे फळ मिळते. अगदी टोपी व झगा घालूनही जे माणसे हरिच्या कथा ऐकतात किंवा वाचतात, ते नेहमीच धन्य आहेत.

सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः । ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम् ॥ ३,२०.

हे सर्व लोक जगात पूजेचे पात्र आहेत, पण जे मुलांमध्ये किंवा पोटापुरतेच गुंतले आहेत, ते नाहीत. जे दयाळूपणा किंवा धनलोभामुळे नेहमी भगवंताच्या तत्त्वाचा सार असलेले पुराण सांगतात,