गरुडपुराणम्

दितिजान्विनिहत्यैव नीला प्राप्ता खगेश्वर । ततो नाग्निजितो राज्ञो गृहे जाता कुमारिका ॥ ३,१९.

दितीच्या संततीचा संहार करून, नीलाने पक्ष्यांचा स्वामी प्राप्त केला. त्यानंतर ती राजा नाग्निजित यांच्या घरी कन्या म्हणून जन्मली.

नाग्निजित्कव्यवाहोभूत्कन्या नीलाह्वयाभवत् । तस्याः स्वयंवरे चाहं गोवृषान्सप्तसंख्यकान् ॥ ३,१९.

नाग्निजित यांच्या विवाहप्रसंगी ती कन्या नील नावाने ओळखली गेली. तिच्या स्वयंवरात मी सात वृषभांना जिंकले.

शिवस्य वरतश्चैवाप्यवध्यान्देवमानुषैः । बद्ध्वा वृषान्नृपाञ्जित्वा प्राप्ता नीला महाखग ॥ ३,१९.

शिवाच्या वरामुळे, ते वृषभ देव किंवा माणसांनी जिंकता येत नव्हते. मी ते वृषभ बांधले आणि राजांना हरवले, मग नील मला मिळाली, हे महान पक्षी.

कुंभकस्य सुता नीला देहस्थाः प्राविशन् भृशम् । एकावयवतो यस्मात्तस्मात्तत्रैव साविशत् ॥ ३,१९.

कुंभकाची मुलगी नील आपल्या देहात मोठ्या वेगाने प्रवेशली. एकाच देहाची असल्याने, तिने तिथेच प्रवेश केला.

भूमौ द्विधा संप्रजाता कुमार्येव न संशयः । भद्राजन्म प्रवक्ष्यामि शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१९.

पृथ्वीवर ती दोन कन्यांमध्ये जन्मली—यात शंका नाही. आता मी भद्रेच्या जन्माची कथा सांगतो; ऐक, हे पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् २० श्रीकृष्ण उवाच । या पूर्वसर्गे नलसंज्ञस्य वीन्द्र पुत्री भूत्वा विष्णुपत्नी सकामा । प्रदक्षिणं भ्रमणं वै चकार गुणेन भद्रा भद्रसंज्ञा बभूव ॥ ३,२०.

श्रीकृष्ण म्हणाले—पूर्वीच्या सृष्टीत, नल नावाच्या राजाची मुलगी भद्रा, आपल्या इच्छेने विष्णूची पत्नी झाली. आपल्या पुण्यामुळे तिने प्रदक्षिणा केली आणि भद्रा हे नाव मिळाले.

कन्याभावे संस्थितां भद्रसंज्ञां पिता नलस्त्वब्रवीत्तां स पश्यन् । भद्रे किमर्थं गात्रपीडां करोषि फलं हि तन्नन्दिनि मे वदस्व ॥ ३,२०.

कन्या असताना, भद्रेला पाहून तिचे वडील नल म्हणाले, "भद्रे, तू आपल्या शरीराला का त्रास देतेस? मला सांग, मुली, तुला कोणते फळ हवे आहे?"

भद्रोवाच । शृणुत्वं मे तात नमस्क्रियादेः फलं वक्तुं का समर्था भवेच्च ॥ ३,२०.

भद्रा म्हणाली, "ऐका बाबा, नमस्कार आणि पूजा यांचे फळ कोण सांगू शकतो?"

तथाप्यहं तव वक्ष्यामि तात यथाशक्त्या शृणु सम्यग्घिताय । सदा हरिमर्म नाथो दयालुरहं हरेस्तव दासानुदासी । मां पाहि विष्णोस्तव वन्दे पदे इत्युक्त्वा प्रणामं चाकरोद्दण्डरूपम् ॥ ३,२०.

"तरीही, मी माझ्या शक्तीनुसार सांगते, बाबा; नीट ऐका, तुमच्यासाठी हे हिताचे आहे. नेहमी हरि माझा स्वामी आहे, तो दयाळू आहे; मी हरीच्या दासांची दासी आहे. मी म्हणते, 'विष्णू, मला वाचवा; मी तुझ्या पायांना वंदन करते,' असे म्हणून मी पूर्ण नमस्कार केला."

हरेः प्रणामं त्विति कर्तव्यशून्यं व्यर्थं तमाहुर्ज्ञानिनस्तच्छृणु त्वम् । रमेश मध्वेश सरस्वतीशेत्येवं वदन्प्रणमेद्विष्णुदेवम् ॥ ३,२०.

ज्ञानी लोक सांगतात की, श्रीहरीला केवळ तोंडी, अर्थहीन नमस्कार करणं व्यर्थ आहे. म्हणून ऐक, 'रमेश', 'मध्वेश', 'सरस्वतीश' अशी त्याची नावे उच्चारून, विष्णू देवाला मनापासून वंदन करावं.

यथा प्रसन्नो वन्दनाद्देवद्देव स्तथा न तुष्टः पूजनात्कर्मतश्च । यथा नामस्मरणाद्वन्दनाद्वा पापान्नियच्छेतु तथा न चान्यैः ॥ ३,२०.

देवाला वंदन केल्याने तो जास्त प्रसन्न होतो, केवळ कर्मकांड किंवा पूजा केल्याने नाही. त्याचं नाव आठवणं किंवा वंदन करणं, ह्यामुळेच पाप कमी होतं; इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.

देहं तु ये पोषयन्त्येव तात हरेः प्रणामैः शून्यभूतं च पुष्टम् । तदेवमाहुर्व्यर्थमेवेति तात तत्पोषकाणां नरके दुः खमाहुः ॥ ३,२०.

ज्यांनी आपलं शरीर श्रीहरीच्या अर्थहीन वंदनांनी पोसले, त्यांचं ते कृत्य व्यर्थच ठरतं. असे शरीर पोसणारे नरकात दुःख भोगतात, असं म्हटलं आहे.

यमोऽपि तं तत्र उलूखले तु निधाय पिष्टं सुखलैः करोति । यो वा परं न करोत्येव तात प्रदक्षिणं देवदेवस्य विष्णोः ॥ ३,२०.

जो कोणी देवाधिदेव विष्णूची प्रदक्षिणा करत नाही, त्याला यम आपल्या आनंदाने उखळात ठेवून भरडतो.

तस्यैव पादौ तलयन्त्रे निधाय यमश्च नित्यं प्रकरोति पिष्टम् । एषां जिह्वा हरिकृष्णेति नाम न वक्ति नित्यं व्यर्थभूतां वदन्ति ॥ ३,२०.

ज्यांची जीभ 'हरी' किंवा 'कृष्ण' असं नाव नेहमी उच्चारत नाही, त्यांच्या पायांना यम यंत्रात ठेवून सतत भरडतो; अशा लोकांना व्यर्थच समजतात.

तेषां जिह्वा यमलोके यमस्तु निष्कास्य पिष्टं प्रकरोति नित्यम् । काशीनिवासेन च किं प्रयोजनं किं वा प्रयागे मरणेन तात ॥ ३,२०.

यमलोकात यम त्यांच्या जीभा काढून टाकतो आणि नेहमी भरडतो. मग काशीमध्ये राहून काय उपयोग, किंवा प्रयागमध्ये मरण आलं तरी काय मिळालं, हे सांग.

किं वारणाग्रे मरणेन सौख्यं किं वा मखादेः समनुष्ठितेन । समस्ततीर्थेष्वटनेन किं किमधीतशास्त्रेण सुतीक्ष्णबुद्ध्या ॥ ३,२०.

वाराणसीच्या पुढे मरण आलं तरी काय सुख मिळतं? मोठ्या यज्ञादी कर्म केल्याने काय फायदा? सर्व तीर्थांमध्ये फिरून किंवा तीक्ष्ण बुद्धीने शास्त्र शिकून काय साध्य होतं?

येषां जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति येषां गात्रैर्नमनं नापि विष्णोः । येषां पद्भ्यां नास्ति हरेः प्रदक्षिणं तेषां सर्वं व्यर्थमाहुर्महान्तः ॥ ३,२०.

ज्यांच्या जिभेवर 'हरी'चं नाव नाही, ज्यांचं शरीर विष्णूला वाकत नाही, ज्यांचे पाय श्रीहरीची प्रदक्षिणा करत नाहीत, त्यांच्या सर्व कृती व्यर्थ आहेत, असं महात्मे सांगतात.

हर्यर्पणाद्रिहितं नाम कस्मात्प्रदक्षिणं नमनं चाहुरर्घ्यम् । अतो विष्णोर्नमनं कार्यमेव हरेर्नामस्मरणं तात कार्यम् ॥ ३,२०.

अर्पण, प्रदक्षिणा आणि वंदन हे सर्व श्रीहरीसाठीच असतात, असं म्हणतात. म्हणून विष्णूला वंदन करावं आणि हरीचं नाव आठवत राहावं, हेच योग्य आहे.

जन्म ह्येतद्दुर्लभं नश्वरं तु यथा जलस्थं तत्तथैव । नो विस्वासं कुरु गात्रे त्वदीये जीवेष्वपि स्वः परश्चेति तात ॥ ३,२०.

हे जन्म फार दुर्मिळ आणि नश्वर आहे, जसं पाण्यातील काही क्षणिक असतं. म्हणून आपल्या शरीरावर, स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या प्राणांवर विश्वास ठेवू नकोस, हे प्रिय.

सद्यः कृतं नमनं न त्वदीयं सद्यः कृतं स्मरणं न त्वदीयम् । कदा प्राप्स्ये मरणं तन्न जाने न विश्वासं कुरु गात्रे महात्मन् ॥ ३,२०.

ताबडतोब केलेलं वंदन किंवा ताबडतोब केलेली आठवण, ती खरी तुझी नसते. मृत्यू कधी येईल हे कुणालाच ठाऊक नाही, म्हणून शरीरावर विश्वास ठेवू नकोस, हे महात्मा.

एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम् । नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम् ॥ ३,२०.

हे शुद्ध वचन ऐकून, इंद्रपुत्र नलाने आपल्या शक्तीनुसार वंदन आणि प्रदक्षिणा केली.

सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः । एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ३,२०.

तीनेही श्रीहरीची प्रदक्षिणा आणि वंदन नेहमी केलं. असे बरेच दिवस करत, तिने परम नारायणाचे ध्यान केले.

कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया । मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ॥ ३,२०.

मृत्यूच्या वेळी, तिने श्रीहरीचं चिंतन करत आपलं शरीर सोडलं; माझ्या वडिल वसुदेव यांच्या बहिणीच्या पोटी, हे पक्षिराज.

कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका । यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका ॥ ३,२०.

तिला 'कैकेयी' असं नाव पडलं आणि 'भद्रसंज्ञका' असंही म्हणत. कारण ती भद्र गुणांनी युक्त होती, म्हणून तिला 'भद्रा' असंही नाव पडलं.

तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम । प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान् खगसत्तम ॥ ३,२०.

हे पक्षिराज, कैकेयीच्या पाच पुत्रांनी तिला परत आणलं आणि तिने त्यांना प्राप्त केलं.

वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम् । सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम ॥ ३,२०.

आता मी मित्रविंदेच्या विवाहाचं कारण सांगतो. मन लावून ऐक, हे पक्ष्यांचा राजा, हे उत्तम!

मित्रविन्दोवाच । यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा । मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी ॥ ३,२०.

मित्रविंदा म्हणाली: पूर्वसृष्टीत मी इच्छेने 'अग्नीषोमा' नाव घेतलं, ज्याला 'मित्रविंदा' म्हणतात. नेहमी हरिला मित्र म्हणून मिळवण्याची इच्छा होती, म्हणून त्या देवीने तेथे उपाय विचार केला.

हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी । तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि ॥ ३,२०.

हरीला मिळवण्यासाठी अनेक मार्ग आहेत; त्यात कोणता मुख्य आहे, हे देवीने विचार केले. त्या सर्वांत, सात्त्विक पुराणांचे श्रवण हे नेहमीच श्रेष्ठ मानले जाते.

विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे । श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव ॥ ३,२०.

ज्या पुराणात विष्णूची महती सांगितली जाते, तिथे वायूची आणि सज्जनांचीही महती असते. नेहमी श्राद्ध हे विष्णूच्या भावनेने करावे; तिथे दुसरे काही साधन ऐकू नये.