गरुडपुराणम्

तस्या उत्तरदिग्भागे क्रोशयुग्मे महातले । गर्तभूते च एकान्ते चचार तप उत्तमम् ॥ ३,१९.

उत्तर दिशेला, दोन कोस अंतरावर, एका मोठ्या जागेत, एका एकांत खड्ड्यात तिने उत्तम तपस्या केली.

ध्यात्वा नारायणं देवं तत्रासीच्च कुमारिका । दिव्यवर्षसहस्रान्ते स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,१९.

ती कुमारिका तिथे नारायणाचे ध्यान करत बसली. हजार दिव्य वर्षे संपल्यावर तिने त्याची स्तुती करायला सुरुवात केली.

कुमार्युवाच । त्वमेव माता च पिता त्वमेव भर्ता च सखात्वमेव । त्वमेव पुत्रश्च गुरुर्गरीयान्मित्रं स्वसा त्वं मम वल्लभश्च ॥ ३,१९.

कुमारिका म्हणाली: तूच माझी आई, तूच माझा वडील, तूच माझा पती आणि तूच माझा मित्र आहेस. तूच माझा पुत्र, तूच माझा मोठा गुरु, तूच माझा सखा, तूच माझी बहीण आणि तूच माझा प्रिय आहेस.

अनाद्यनन्तेष्वपि जन्मसु प्रभो विचार्यमाणा न विजानेप्यहं च । एतै हि सर्वे च निमित्तमात्रतः पित्रादयस्त्वं ह्यनिमित्तमात्रतः ॥ ३,१९.

हे प्रभो, अनादि आणि अनंत जन्मांमध्ये विचार केला तरी मला काहीच माहीत नाही. कारण वडील वगैरे सर्व केवळ निमित्तमात्र आहेत, पण तू मात्र कारण नसलेला खरा कारण आहेस.

अतो मुरारेश्च तवैव भार्या भूयासमित्येव तदा व्रतं मे । दुः संगमात्रादिसमागमं न संसिद्धिरित्येव वदान्यमूर्ते ॥ ३,१९.

म्हणून, हे मुरारि, मी फक्त तुझीच पत्नी व्हावे हीच माझी प्रतिज्ञा आहे. दुसऱ्या कोणाशी संबंध आला तरी त्यातून काहीही साध्य होत नाही, हे दयाळू रूपा.

त्वद्दूषकाणां तव दासवर्य विदूषकाणां दर्शनं छिन्धि देव । गुरुद्रुहां दर्शनं छिन्धि विष्णो भक्तद्रुहां मित्रतां छिन्धि कृष्ण ॥ ३,१९.

जे तुझी किंवा तुझ्या श्रेष्ठ दासांची निंदा करतात, अशांना माझ्या दृष्टीआड कर, हे देव. जे गुरुंचा विश्वासघात करतात, त्यांचे दर्शनही दूर कर, हे विष्णू. जे तुझ्या भक्तांचा विश्वासघात करतात, त्यांची मैत्रीही तुटू दे, हे कृष्णा.

तव ध्रुग्भिर्भाषणं छिन्धि देव त्वं संगमं देहि पदारविन्दे । श्रीशैलवासाय नमोनमस्ते नमोनमः श्रीनिवासाय तुभ्यम् ॥ ३,१९.

जे तुझ्याविरुद्ध खोटी बोलतात, त्यांचे बोलणे तू छेदून टाक, हे देव. मला तुझ्या कमळपादांशी एकरूपता दे. श्रीशैलवासी तुला नमस्कार, श्रीनिवास तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

स्वामिन् परावर रमेश निदानमूर्ते कालो महानपि गतश्च निदर्शनन्ते । अनन्तजन्मार्जितसाधनैश्च त्वद्दर्शनं स्याच्च चतुर्भुजस्य ॥ ३,१९.

हे स्वामी, सर्वांचे कारण, लक्ष्मीपती, या लीलेच्या शेवटी मोठा काळ गेला. अनंत जन्मांत मिळवलेल्या पुण्यामुळे मला तुझ्या चतुर्भुज रूपाचे दर्शन मिळू दे.

कथं मम स्यात्तव दर्शनं प्रभो सर्वैश्च दोषैश्च सुसंगतायाः । दास्यास्पदायास्तव दासदास्याः प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ३,१९.

हे प्रभो, माझ्यात सर्व दोष असूनही मला तुझे दर्शन कसे मिळेल? मला तुझ्या दास्याचे स्थान आणि तुझ्या दासांची सेवा मिळू दे. कृपा कर, हे देवाधिदेव, हे जगाचा आधार.

एवं स्तुतस्तथा विष्णुः श्रीनिवासो दयानिधिः । प्रादुरासीद्वरदराट्भक्त्या तस्या जनार्दनः ॥ ३,१९.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीनिवास, दयाचा सागर, तिच्या भक्तीमुळे वरदराज, जनार्दन या रूपात तिच्यासमोर प्रकट झाला.

वरं वरय भद्रं ते वरदोहमिहागतः । हरिणोदीरितं वाक्यं श्रुत्वा प्राह स्मितानना ॥ ३,१९.

वर माग, शुभे, मी वर देण्यासाठी इथे आलो आहे. हरिने असे बोलल्यावर, ती हसऱ्या चेहऱ्याने उत्तर देऊ लागली.

उवाच परया भक्त्या श्रीनिवासं जगत्प्रभुम् । अहं हि भार्या भूयासं तव माधव सुंदर ॥ ३,१९.

ती अत्यंत भक्तीने जगाचा स्वामी श्रीनिवास यांना म्हणाली, "सुंदर माधव, मी तुमची पत्नी व्हावे अशी माझी इच्छा आहे."

इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीनिवासोऽब्रवीद्वचः । श्रीभगवानुवाच । अहं कुमारि सुभगे कृष्णजन्मनि भूतले ॥ ३,१९.

तिचे हे बोल ऐकून श्रीनिवास म्हणाले—"सौभाग्यवती कन्ये, कृष्णाच्या पृथ्वीवरील जन्मात—"

भवामि तव भर्ताहं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्ता सुता कन्या पुरण्यराशिं हरिं परम् ॥ ३,१९.

"मी तुझा पती होईल, यात काहीच शंका नाही." असे सांगितल्यावर, पुरण्याची मुलगी त्या परम हरिला पाहू लागली.

उवाच परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा । कन्योवाच । कृष्णजन्मन्यहं पत्नी भूयासं प्रथमेहनि ॥ ३,१९.

अत्यंत आनंदाने, आनंदाने गदगदलेल्या स्वरात ती कन्या म्हणाली, "कृष्णाच्या जन्मात, पहिल्याच दिवशी मी तुमची पत्नी व्हावे."

संस्कारात्प्रथमं चाहमं गनाभ्यः समावृणे । ओमित्युक्तः पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ ३,१९.

"संस्काराच्या पहिल्याच वेळी मी तुलाच सर्वांत आधी निवडले." असे म्हणून 'ॐ' उच्चारून तिने सांगितले, तेव्हा मधुसूदन पुन्हा बोलले.

श्रीभगवानुवाच । कुमार्या विधृतत्वाच्च मत्प्रदानाच्च भामिनि । तेषां मनोभीष्टसिद्धिर्भविष्यति न संशयः ॥ ३,१९.

श्रीभगवान म्हणाले, "ही कन्या मला निवडली आणि मी तिला दिले म्हणून, सुंदर स्त्री, त्यांची सर्व मनोकामना नक्कीच पूर्ण होईल—यात काहीच शंका नाही."

इति तस्यै वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत । देहं तत्रैव संत्यज्य कुमारी चैव पुत्रिका ॥ ३,१९.

तिला हा वर दिल्यावर, तेथेच तो अदृश्य झाला. तिथेच त्या कन्येने आपले शरीर सोडले आणि ती मुलगी झाली.

कुम्भ कस्य गृहे जाता नीला नाम्ना तु सा स्मृता । कुंभकस्तु महाभाग नन्दशोभस्य शालकः ॥ ३,१९.

ती कुंभकाच्या घरी जन्मली आणि नील नावाने प्रसिद्ध झाली. कुंभक, हे भाग्यवान, नंदशोभाचा मुलगा होता.

कल्पवाहः स विज्ञेयः पितॄणां प्रथमः स्मृतः । तस्य गत्वा गृहमहं वृषभाचलवासिनः । शिवस्य वरतश्चैव त्वजेयः खगसत्तम ॥ ३,१९.

तो कल्पवाहा म्हणून ओळखला जातो आणि पितरांमध्ये सर्वांत श्रेष्ठ मानला जातो. मी त्या वृषभाचलावर राहणाऱ्याच्या घरी गेलो, शिवाच्या वरामुळे, हे पक्षीराज, कुणीही मला जिंकू शकत नाही.

दितिजान्विनिहत्यैव नीला प्राप्ता खगेश्वर । ततो नाग्निजितो राज्ञो गृहे जाता कुमारिका ॥ ३,१९.

दितीच्या संततीचा संहार करून, नीलाने पक्ष्यांचा स्वामी प्राप्त केला. त्यानंतर ती राजा नाग्निजित यांच्या घरी कन्या म्हणून जन्मली.

नाग्निजित्कव्यवाहोभूत्कन्या नीलाह्वयाभवत् । तस्याः स्वयंवरे चाहं गोवृषान्सप्तसंख्यकान् ॥ ३,१९.

नाग्निजित यांच्या विवाहप्रसंगी ती कन्या नील नावाने ओळखली गेली. तिच्या स्वयंवरात मी सात वृषभांना जिंकले.

शिवस्य वरतश्चैवाप्यवध्यान्देवमानुषैः । बद्ध्वा वृषान्नृपाञ्जित्वा प्राप्ता नीला महाखग ॥ ३,१९.

शिवाच्या वरामुळे, ते वृषभ देव किंवा माणसांनी जिंकता येत नव्हते. मी ते वृषभ बांधले आणि राजांना हरवले, मग नील मला मिळाली, हे महान पक्षी.

कुंभकस्य सुता नीला देहस्थाः प्राविशन् भृशम् । एकावयवतो यस्मात्तस्मात्तत्रैव साविशत् ॥ ३,१९.

कुंभकाची मुलगी नील आपल्या देहात मोठ्या वेगाने प्रवेशली. एकाच देहाची असल्याने, तिने तिथेच प्रवेश केला.

भूमौ द्विधा संप्रजाता कुमार्येव न संशयः । भद्राजन्म प्रवक्ष्यामि शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ॥ ३,१९.

पृथ्वीवर ती दोन कन्यांमध्ये जन्मली—यात शंका नाही. आता मी भद्रेच्या जन्माची कथा सांगतो; ऐक, हे पक्षीराज.

श्रीगरुडमहापुराणम् २० श्रीकृष्ण उवाच । या पूर्वसर्गे नलसंज्ञस्य वीन्द्र पुत्री भूत्वा विष्णुपत्नी सकामा । प्रदक्षिणं भ्रमणं वै चकार गुणेन भद्रा भद्रसंज्ञा बभूव ॥ ३,२०.

श्रीकृष्ण म्हणाले—पूर्वीच्या सृष्टीत, नल नावाच्या राजाची मुलगी भद्रा, आपल्या इच्छेने विष्णूची पत्नी झाली. आपल्या पुण्यामुळे तिने प्रदक्षिणा केली आणि भद्रा हे नाव मिळाले.

कन्याभावे संस्थितां भद्रसंज्ञां पिता नलस्त्वब्रवीत्तां स पश्यन् । भद्रे किमर्थं गात्रपीडां करोषि फलं हि तन्नन्दिनि मे वदस्व ॥ ३,२०.

कन्या असताना, भद्रेला पाहून तिचे वडील नल म्हणाले, "भद्रे, तू आपल्या शरीराला का त्रास देतेस? मला सांग, मुली, तुला कोणते फळ हवे आहे?"

भद्रोवाच । शृणुत्वं मे तात नमस्क्रियादेः फलं वक्तुं का समर्था भवेच्च ॥ ३,२०.

भद्रा म्हणाली, "ऐका बाबा, नमस्कार आणि पूजा यांचे फळ कोण सांगू शकतो?"

तथाप्यहं तव वक्ष्यामि तात यथाशक्त्या शृणु सम्यग्घिताय । सदा हरिमर्म नाथो दयालुरहं हरेस्तव दासानुदासी । मां पाहि विष्णोस्तव वन्दे पदे इत्युक्त्वा प्रणामं चाकरोद्दण्डरूपम् ॥ ३,२०.

"तरीही, मी माझ्या शक्तीनुसार सांगते, बाबा; नीट ऐका, तुमच्यासाठी हे हिताचे आहे. नेहमी हरि माझा स्वामी आहे, तो दयाळू आहे; मी हरीच्या दासांची दासी आहे. मी म्हणते, 'विष्णू, मला वाचवा; मी तुझ्या पायांना वंदन करते,' असे म्हणून मी पूर्ण नमस्कार केला."