गरुडपुराणम्

तन्त्रोक्तपूजा दुर्लभा वै मुरारेर्नामग्रहो दुर्लभश्चव विष्णोः । सुवैष्णवानां पुजनं दुर्लभं हि सद्वैष्णवानां भाषणं दुर्लभं च ॥ ३,१९.

तंत्रशास्त्रानुसार मुरारीची पूजा दुर्मिळ आहे, विष्णूचे नाव घेणेही दुर्मिळ आहे. सच्च्या वैष्णवांचे पूजन दुर्मिळ आहे आणि त्यांच्या सोबत संवाद साधणेही दुर्मिळ आहे.

शालग्रामस्पर्शनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दर्शनं दुर्लभं हि । गोस्पर्शनं दुर्लभं मर्त्यलोके सद्गायनं दुर्लभं सद्गुरुञ्च ॥ ३,१९.

शाळग्रामाचा स्पर्श करणे दुर्मिळ आहे, सच्च्या वैष्णवांचे दर्शन घेणेही दुर्मिळ आहे. मर्त्यलोकात गायीचा स्पर्श करणे, पवित्र गीतेचे गाणे आणि सच्चा गुरु मिळवणे हेही दुर्मिळ आहे.

सद्भार्याः सत्पुत्रका दुर्लभा हि शेषाचलस्थस्य हरेश्च दर्शनम् । सुदुर्लभं रङ्गनाथस्य तीरे कावेर्या वै दर्शनं विष्णुपद्याः ॥ ३,१९.

सद्गुणी पत्नी आणि चांगले पुत्र दुर्मिळ आहेत, तसेच शेषाचलावर वसणाऱ्या हरीचे दर्शनही दुर्मिळ आहे. कावेरीच्या तीरावर, विष्णुपदाजवळ रंगनाथाचे दर्शन तर फारच दुर्मिळ आहे.

काञ्चीक्षेत्रे वरदराजस्य सेवा सुदुर्लभा दर्शनं चैव लोके । सुदुर्लभं दर्शनं रामसेतोः सुदुर्लभा मध्वशास्त्रे च शक्तिः ॥ ३,१९.

काञ्ची या प्रदेशात वरदराजाची सेवा करणे फारच दुर्मिळ आहे, त्याचप्रमाणे त्याचे दर्शन मिळवणेही या जगात फार कठीण आहे. रामाच्या सेतूचे दर्शनसुद्धा फार दुर्मिळ आहे, आणि मध्वमतातील पारंगतता मिळवणेही तितकेच कठीण आहे.

भीमातीरे संस्थितस्यापि विष्णोः सुदुर्लभं दर्शनं चाहुरार्याः । रेवातीरे संस्थितस्यापि विष्णोर्गयाक्षेत्रे विष्णुपादस्य चैव ॥ ३,१९.

भीमा नदीच्या काठी राहणाऱ्यांनाही विष्णूचे दर्शन मिळणे सज्जनांनी फारच दुर्मिळ सांगितले आहे. रेवा नदीच्या काठी असो किंवा गया क्षेत्रातील विष्णुपादाचे दर्शन असो, तेही तितकेच दुर्मिळ आहे.

तथा बद्रौ संस्थित स्यापि विष्णोः सुदुर्लभं मर्त्यलोके स्थितानाम् । शेषाचले श्रीनिवासाश्रमे च तपस्विनो दुर्लभा मर्त्यलोके ॥ ३,१९.

बदरी या ठिकाणी राहणाऱ्यांनाही विष्णूचे दर्शन मर्त्यलोकात फारच दुर्मिळ असते. शेषाचलावर किंवा श्रीनिवासाच्या आश्रमात तप करणाऱ्यांनाही हे साध्य करणे मर्त्यलोकात कठीणच आहे.

प्रयागाख्ये माधवस्यापि नित्यं सुदर्शनं दुर्लभं वै नृणां हि ॥ ३,१९.

प्रयाग या पवित्र स्थळीही माधवाचे सततचे दर्शन माणसांना मिळणे अत्यंत कठीण आहे.

अतो नेच्छामि भर्तारं कृष्णादन्यं कदाचन । एवमुक्त्वा सा पितरं ययौ शेषाचलं प्रति ॥ ३,१९.

म्हणून मी कधीही कृष्णाव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही पतीची इच्छा करत नाही. असे वडिलांना सांगून ती शेषाचलाकडे निघाली.

कपिलाख्यमहातीर्थे आरुरोह महागिरिम् । तत्रस्थं श्रीनिवासं च दृष्ट्वा नत्वा महासती ॥ ३,१९.

कपिला नावाच्या मोठ्या तीर्थावर ती त्या मोठ्या डोंगरावर चढली. तिथे श्रीनिवासाचे दर्शन घेऊन, त्या महान सतीने त्याला वंदन केले.

त्रिदिनं समुपोष्याथ गत्वा पापविनाशनम् । तत्रस्नात्वा विवाहार्थमेकान्तं प्रययावथ ॥ ३,१९.

तीन दिवस उपवास करून, ती पाप नष्ट करणाऱ्या ठिकाणी गेली. तिथे स्नान करून, विवाहासाठी एकटीच पुढे गेली.

तस्या उत्तरदिग्भागे क्रोशयुग्मे महातले । गर्तभूते च एकान्ते चचार तप उत्तमम् ॥ ३,१९.

उत्तर दिशेला, दोन कोस अंतरावर, एका मोठ्या जागेत, एका एकांत खड्ड्यात तिने उत्तम तपस्या केली.

ध्यात्वा नारायणं देवं तत्रासीच्च कुमारिका । दिव्यवर्षसहस्रान्ते स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,१९.

ती कुमारिका तिथे नारायणाचे ध्यान करत बसली. हजार दिव्य वर्षे संपल्यावर तिने त्याची स्तुती करायला सुरुवात केली.

कुमार्युवाच । त्वमेव माता च पिता त्वमेव भर्ता च सखात्वमेव । त्वमेव पुत्रश्च गुरुर्गरीयान्मित्रं स्वसा त्वं मम वल्लभश्च ॥ ३,१९.

कुमारिका म्हणाली: तूच माझी आई, तूच माझा वडील, तूच माझा पती आणि तूच माझा मित्र आहेस. तूच माझा पुत्र, तूच माझा मोठा गुरु, तूच माझा सखा, तूच माझी बहीण आणि तूच माझा प्रिय आहेस.

अनाद्यनन्तेष्वपि जन्मसु प्रभो विचार्यमाणा न विजानेप्यहं च । एतै हि सर्वे च निमित्तमात्रतः पित्रादयस्त्वं ह्यनिमित्तमात्रतः ॥ ३,१९.

हे प्रभो, अनादि आणि अनंत जन्मांमध्ये विचार केला तरी मला काहीच माहीत नाही. कारण वडील वगैरे सर्व केवळ निमित्तमात्र आहेत, पण तू मात्र कारण नसलेला खरा कारण आहेस.

अतो मुरारेश्च तवैव भार्या भूयासमित्येव तदा व्रतं मे । दुः संगमात्रादिसमागमं न संसिद्धिरित्येव वदान्यमूर्ते ॥ ३,१९.

म्हणून, हे मुरारि, मी फक्त तुझीच पत्नी व्हावे हीच माझी प्रतिज्ञा आहे. दुसऱ्या कोणाशी संबंध आला तरी त्यातून काहीही साध्य होत नाही, हे दयाळू रूपा.

त्वद्दूषकाणां तव दासवर्य विदूषकाणां दर्शनं छिन्धि देव । गुरुद्रुहां दर्शनं छिन्धि विष्णो भक्तद्रुहां मित्रतां छिन्धि कृष्ण ॥ ३,१९.

जे तुझी किंवा तुझ्या श्रेष्ठ दासांची निंदा करतात, अशांना माझ्या दृष्टीआड कर, हे देव. जे गुरुंचा विश्वासघात करतात, त्यांचे दर्शनही दूर कर, हे विष्णू. जे तुझ्या भक्तांचा विश्वासघात करतात, त्यांची मैत्रीही तुटू दे, हे कृष्णा.

तव ध्रुग्भिर्भाषणं छिन्धि देव त्वं संगमं देहि पदारविन्दे । श्रीशैलवासाय नमोनमस्ते नमोनमः श्रीनिवासाय तुभ्यम् ॥ ३,१९.

जे तुझ्याविरुद्ध खोटी बोलतात, त्यांचे बोलणे तू छेदून टाक, हे देव. मला तुझ्या कमळपादांशी एकरूपता दे. श्रीशैलवासी तुला नमस्कार, श्रीनिवास तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

स्वामिन् परावर रमेश निदानमूर्ते कालो महानपि गतश्च निदर्शनन्ते । अनन्तजन्मार्जितसाधनैश्च त्वद्दर्शनं स्याच्च चतुर्भुजस्य ॥ ३,१९.

हे स्वामी, सर्वांचे कारण, लक्ष्मीपती, या लीलेच्या शेवटी मोठा काळ गेला. अनंत जन्मांत मिळवलेल्या पुण्यामुळे मला तुझ्या चतुर्भुज रूपाचे दर्शन मिळू दे.

कथं मम स्यात्तव दर्शनं प्रभो सर्वैश्च दोषैश्च सुसंगतायाः । दास्यास्पदायास्तव दासदास्याः प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ३,१९.

हे प्रभो, माझ्यात सर्व दोष असूनही मला तुझे दर्शन कसे मिळेल? मला तुझ्या दास्याचे स्थान आणि तुझ्या दासांची सेवा मिळू दे. कृपा कर, हे देवाधिदेव, हे जगाचा आधार.

एवं स्तुतस्तथा विष्णुः श्रीनिवासो दयानिधिः । प्रादुरासीद्वरदराट्भक्त्या तस्या जनार्दनः ॥ ३,१९.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, श्रीनिवास, दयाचा सागर, तिच्या भक्तीमुळे वरदराज, जनार्दन या रूपात तिच्यासमोर प्रकट झाला.

वरं वरय भद्रं ते वरदोहमिहागतः । हरिणोदीरितं वाक्यं श्रुत्वा प्राह स्मितानना ॥ ३,१९.

वर माग, शुभे, मी वर देण्यासाठी इथे आलो आहे. हरिने असे बोलल्यावर, ती हसऱ्या चेहऱ्याने उत्तर देऊ लागली.

उवाच परया भक्त्या श्रीनिवासं जगत्प्रभुम् । अहं हि भार्या भूयासं तव माधव सुंदर ॥ ३,१९.

ती अत्यंत भक्तीने जगाचा स्वामी श्रीनिवास यांना म्हणाली, "सुंदर माधव, मी तुमची पत्नी व्हावे अशी माझी इच्छा आहे."

इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीनिवासोऽब्रवीद्वचः । श्रीभगवानुवाच । अहं कुमारि सुभगे कृष्णजन्मनि भूतले ॥ ३,१९.

तिचे हे बोल ऐकून श्रीनिवास म्हणाले—"सौभाग्यवती कन्ये, कृष्णाच्या पृथ्वीवरील जन्मात—"

भवामि तव भर्ताहं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्ता सुता कन्या पुरण्यराशिं हरिं परम् ॥ ३,१९.

"मी तुझा पती होईल, यात काहीच शंका नाही." असे सांगितल्यावर, पुरण्याची मुलगी त्या परम हरिला पाहू लागली.

उवाच परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा । कन्योवाच । कृष्णजन्मन्यहं पत्नी भूयासं प्रथमेहनि ॥ ३,१९.

अत्यंत आनंदाने, आनंदाने गदगदलेल्या स्वरात ती कन्या म्हणाली, "कृष्णाच्या जन्मात, पहिल्याच दिवशी मी तुमची पत्नी व्हावे."

संस्कारात्प्रथमं चाहमं गनाभ्यः समावृणे । ओमित्युक्तः पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ ३,१९.

"संस्काराच्या पहिल्याच वेळी मी तुलाच सर्वांत आधी निवडले." असे म्हणून 'ॐ' उच्चारून तिने सांगितले, तेव्हा मधुसूदन पुन्हा बोलले.

श्रीभगवानुवाच । कुमार्या विधृतत्वाच्च मत्प्रदानाच्च भामिनि । तेषां मनोभीष्टसिद्धिर्भविष्यति न संशयः ॥ ३,१९.

श्रीभगवान म्हणाले, "ही कन्या मला निवडली आणि मी तिला दिले म्हणून, सुंदर स्त्री, त्यांची सर्व मनोकामना नक्कीच पूर्ण होईल—यात काहीच शंका नाही."

इति तस्यै वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत । देहं तत्रैव संत्यज्य कुमारी चैव पुत्रिका ॥ ३,१९.

तिला हा वर दिल्यावर, तेथेच तो अदृश्य झाला. तिथेच त्या कन्येने आपले शरीर सोडले आणि ती मुलगी झाली.

कुम्भ कस्य गृहे जाता नीला नाम्ना तु सा स्मृता । कुंभकस्तु महाभाग नन्दशोभस्य शालकः ॥ ३,१९.

ती कुंभकाच्या घरी जन्मली आणि नील नावाने प्रसिद्ध झाली. कुंभक, हे भाग्यवान, नंदशोभाचा मुलगा होता.