गरुडपुराणम्

यतो लोके सुस्त्रियः सर्व एव संदा ज्ञेया विधवास्ते हि नित्यम् । अनादिनित्यं भुवनैकसारं सुसुंदरं मोक्षदं कामदं च ॥ ३,१९.

म्हणून या जगात सर्व स्त्रिया विधवा समजाव्यात, कारण त्यांचे नवरे नेहमीच नश्वर आहेत. फक्त तोच एक, जो अनादि, नित्य, जगाचा सार, सुंदर, मुक्तिदाता आणि सर्व इच्छांची पूर्ती करणारा आहे.

एतादृशं न विजानन्ति यास्तु सर्वास्ता वै विधवाः सर्वदैव । निमित्तभूतं भर्तृरूपं च जीवं दैवोपेतं हरिभक्त्या विहीनम् ॥ ३,१९.

ज्या स्त्रियांना हे कळत नाही, त्या नेहमीच खऱ्या अर्थाने विधवा असतात. नवऱ्याच्या रूपात असलेला जीव फक्त निमित्तमात्र आहे, तो दैवाच्या अधीन आणि हरीभक्तिविरहित असतो.

सुकश्मलं नवरन्ध्रैः स्रवन्तं दुर्गन्धयुक्तं सर्वदा कुत्सितं च । एतादृशे भर्तृजीवे नु तात प्रयोजनं नास्ति कृष्णं विहाय ॥ ३,१९.

प्रिय, जर कृष्णाला सोडून केवळ देहधारी, नेहमी अपवित्र, नऊ छिद्रांतून स्रवणारा, दुर्गंधी आणि तुच्छ असा नवरा असेल, तर त्याचा काय उपयोग?

देवस्त्रियो निजभर्तॄन्विहाय तत्र स्थितं प्रीणयन्त्येव नित्यम् । अतश्च ताः सधवाः सर्वदैव लोकैर्वन्द्या नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,१९.

दिव्य स्त्रिया आपले नवरे सोडून, तेथे असलेल्या परमेश्वराची नेहमीच सेवा करतात. म्हणून अशा सधवा स्त्रिया नेहमीच जगात पूज्य आहेत; यात काहीच शंका नाही.

भर्तास्ते हरिभक्ता यदि स्युरासां स्त्रीणां जन्मसाफल्यमेव । अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैस्तद्भर्तारो हरिभक्ता भवेयुः ॥ ३,१९.

ज्यांच्या नवऱ्यांना हरीभक्ती आहे, त्या स्त्रियांचा जन्म खऱ्या अर्थाने सफल होतो. अनेक जन्मांची पुण्याई मिळाल्यावरच अशा स्त्रियांना हरीभक्त नवरे मिळतात.

यद्भर्तारो हरिभक्ता न संति ताभिस्त्याज्यं स्वीयगात्रं भृशं हि । स्वभर्तृतं कृष्णरूपं हरिं च स्मृत्वा सम्यग्यदि गात्रं त्यजेयुः ॥ ३,१९.

ज्यांच्या नवऱ्यांना हरीभक्ती नाही, त्यांनी आपले शरीर सोडावे. खरा नवरा म्हणजे कृष्ण, हरी हे आठवत, योग्य प्रकारे शरीर सोडले तर ते योग्यच आहे.

तदा नैव ह्यात्महत्यादिदोषाः स्त्रीणामेवं निर्णयोयं हि शास्त्रे । यद्भर्तारो न विजानन्ति विष्णुं तासां संगो नैव कार्यः कदापि ॥ ३,१९.

मग अशा स्त्रियांना आत्महत्या वगैरे दोष लागत नाहीत; हेच शास्त्राचा निर्णय आहे. ज्यांच्या नवऱ्यांना विष्णूची ओळख नाही, त्यांनी कधीच त्यांच्याशी संग करू नये.

अनेक जन्मार्जितपुण्यसंचयात्तद्भर्तारो विष्णुभक्ता भवेयुः । कलौ युगे दुर्लभा विष्णुभक्ता हरेभक्तिर्दुर्लभा सर्वदैव ॥ ३,१९.

अनेक जन्मांची पुण्याई मिळाल्यावरच अशा स्त्रियांना विष्णूभक्त नवरे मिळतात. कलियुगात विष्णूभक्त दुर्मिळ आहेत; हरीभक्ती नेहमीच दुर्लभ असते.

हरेः कथा दुर्लभा मर्त्यलोके हरेर्दीक्षा दुर्लभा दुर्लभा च । हरेस्तत्त्वे निर्णयो दुर्लभो हि हरेर्दासैः संगमो दुर्लभश्च ॥ ३,१९.

मर्त्यलोकात हरीच्या कथा दुर्मिळ आहेत, हरीची दीक्षा दुर्मिळ आहे, हरीच्या तत्त्वाचे ज्ञान दुर्मिळ आहे आणि हरीच्या सेवकांचा संगही दुर्मिळ आहे.

प्रदक्षिणं दुर्लभं वै मुरारेर्नमस्कारो दुर्लभो वै कलौ च । तद्भक्तानां पालनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दुर्लभं ह्यन्नदानम् ॥ ३,१९.

मुरारीची प्रदक्षिणा करणे दुर्मिळ आहे, कलियुगात त्याला नमस्कार करणेही दुर्मिळ आहे. त्याच्या भक्तांचे रक्षण करणे दुर्मिळ आहे आणि सच्च्या वैष्णवांना अन्नदान करणेही दुर्मिळ आहे.

तन्त्रोक्तपूजा दुर्लभा वै मुरारेर्नामग्रहो दुर्लभश्चव विष्णोः । सुवैष्णवानां पुजनं दुर्लभं हि सद्वैष्णवानां भाषणं दुर्लभं च ॥ ३,१९.

तंत्रशास्त्रानुसार मुरारीची पूजा दुर्मिळ आहे, विष्णूचे नाव घेणेही दुर्मिळ आहे. सच्च्या वैष्णवांचे पूजन दुर्मिळ आहे आणि त्यांच्या सोबत संवाद साधणेही दुर्मिळ आहे.

शालग्रामस्पर्शनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दर्शनं दुर्लभं हि । गोस्पर्शनं दुर्लभं मर्त्यलोके सद्गायनं दुर्लभं सद्गुरुञ्च ॥ ३,१९.

शाळग्रामाचा स्पर्श करणे दुर्मिळ आहे, सच्च्या वैष्णवांचे दर्शन घेणेही दुर्मिळ आहे. मर्त्यलोकात गायीचा स्पर्श करणे, पवित्र गीतेचे गाणे आणि सच्चा गुरु मिळवणे हेही दुर्मिळ आहे.

सद्भार्याः सत्पुत्रका दुर्लभा हि शेषाचलस्थस्य हरेश्च दर्शनम् । सुदुर्लभं रङ्गनाथस्य तीरे कावेर्या वै दर्शनं विष्णुपद्याः ॥ ३,१९.

सद्गुणी पत्नी आणि चांगले पुत्र दुर्मिळ आहेत, तसेच शेषाचलावर वसणाऱ्या हरीचे दर्शनही दुर्मिळ आहे. कावेरीच्या तीरावर, विष्णुपदाजवळ रंगनाथाचे दर्शन तर फारच दुर्मिळ आहे.

काञ्चीक्षेत्रे वरदराजस्य सेवा सुदुर्लभा दर्शनं चैव लोके । सुदुर्लभं दर्शनं रामसेतोः सुदुर्लभा मध्वशास्त्रे च शक्तिः ॥ ३,१९.

काञ्ची या प्रदेशात वरदराजाची सेवा करणे फारच दुर्मिळ आहे, त्याचप्रमाणे त्याचे दर्शन मिळवणेही या जगात फार कठीण आहे. रामाच्या सेतूचे दर्शनसुद्धा फार दुर्मिळ आहे, आणि मध्वमतातील पारंगतता मिळवणेही तितकेच कठीण आहे.

भीमातीरे संस्थितस्यापि विष्णोः सुदुर्लभं दर्शनं चाहुरार्याः । रेवातीरे संस्थितस्यापि विष्णोर्गयाक्षेत्रे विष्णुपादस्य चैव ॥ ३,१९.

भीमा नदीच्या काठी राहणाऱ्यांनाही विष्णूचे दर्शन मिळणे सज्जनांनी फारच दुर्मिळ सांगितले आहे. रेवा नदीच्या काठी असो किंवा गया क्षेत्रातील विष्णुपादाचे दर्शन असो, तेही तितकेच दुर्मिळ आहे.

तथा बद्रौ संस्थित स्यापि विष्णोः सुदुर्लभं मर्त्यलोके स्थितानाम् । शेषाचले श्रीनिवासाश्रमे च तपस्विनो दुर्लभा मर्त्यलोके ॥ ३,१९.

बदरी या ठिकाणी राहणाऱ्यांनाही विष्णूचे दर्शन मर्त्यलोकात फारच दुर्मिळ असते. शेषाचलावर किंवा श्रीनिवासाच्या आश्रमात तप करणाऱ्यांनाही हे साध्य करणे मर्त्यलोकात कठीणच आहे.

प्रयागाख्ये माधवस्यापि नित्यं सुदर्शनं दुर्लभं वै नृणां हि ॥ ३,१९.

प्रयाग या पवित्र स्थळीही माधवाचे सततचे दर्शन माणसांना मिळणे अत्यंत कठीण आहे.

अतो नेच्छामि भर्तारं कृष्णादन्यं कदाचन । एवमुक्त्वा सा पितरं ययौ शेषाचलं प्रति ॥ ३,१९.

म्हणून मी कधीही कृष्णाव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही पतीची इच्छा करत नाही. असे वडिलांना सांगून ती शेषाचलाकडे निघाली.

कपिलाख्यमहातीर्थे आरुरोह महागिरिम् । तत्रस्थं श्रीनिवासं च दृष्ट्वा नत्वा महासती ॥ ३,१९.

कपिला नावाच्या मोठ्या तीर्थावर ती त्या मोठ्या डोंगरावर चढली. तिथे श्रीनिवासाचे दर्शन घेऊन, त्या महान सतीने त्याला वंदन केले.

त्रिदिनं समुपोष्याथ गत्वा पापविनाशनम् । तत्रस्नात्वा विवाहार्थमेकान्तं प्रययावथ ॥ ३,१९.

तीन दिवस उपवास करून, ती पाप नष्ट करणाऱ्या ठिकाणी गेली. तिथे स्नान करून, विवाहासाठी एकटीच पुढे गेली.

तस्या उत्तरदिग्भागे क्रोशयुग्मे महातले । गर्तभूते च एकान्ते चचार तप उत्तमम् ॥ ३,१९.

उत्तर दिशेला, दोन कोस अंतरावर, एका मोठ्या जागेत, एका एकांत खड्ड्यात तिने उत्तम तपस्या केली.

ध्यात्वा नारायणं देवं तत्रासीच्च कुमारिका । दिव्यवर्षसहस्रान्ते स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ३,१९.

ती कुमारिका तिथे नारायणाचे ध्यान करत बसली. हजार दिव्य वर्षे संपल्यावर तिने त्याची स्तुती करायला सुरुवात केली.

कुमार्युवाच । त्वमेव माता च पिता त्वमेव भर्ता च सखात्वमेव । त्वमेव पुत्रश्च गुरुर्गरीयान्मित्रं स्वसा त्वं मम वल्लभश्च ॥ ३,१९.

कुमारिका म्हणाली: तूच माझी आई, तूच माझा वडील, तूच माझा पती आणि तूच माझा मित्र आहेस. तूच माझा पुत्र, तूच माझा मोठा गुरु, तूच माझा सखा, तूच माझी बहीण आणि तूच माझा प्रिय आहेस.

अनाद्यनन्तेष्वपि जन्मसु प्रभो विचार्यमाणा न विजानेप्यहं च । एतै हि सर्वे च निमित्तमात्रतः पित्रादयस्त्वं ह्यनिमित्तमात्रतः ॥ ३,१९.

हे प्रभो, अनादि आणि अनंत जन्मांमध्ये विचार केला तरी मला काहीच माहीत नाही. कारण वडील वगैरे सर्व केवळ निमित्तमात्र आहेत, पण तू मात्र कारण नसलेला खरा कारण आहेस.

अतो मुरारेश्च तवैव भार्या भूयासमित्येव तदा व्रतं मे । दुः संगमात्रादिसमागमं न संसिद्धिरित्येव वदान्यमूर्ते ॥ ३,१९.

म्हणून, हे मुरारि, मी फक्त तुझीच पत्नी व्हावे हीच माझी प्रतिज्ञा आहे. दुसऱ्या कोणाशी संबंध आला तरी त्यातून काहीही साध्य होत नाही, हे दयाळू रूपा.

त्वद्दूषकाणां तव दासवर्य विदूषकाणां दर्शनं छिन्धि देव । गुरुद्रुहां दर्शनं छिन्धि विष्णो भक्तद्रुहां मित्रतां छिन्धि कृष्ण ॥ ३,१९.

जे तुझी किंवा तुझ्या श्रेष्ठ दासांची निंदा करतात, अशांना माझ्या दृष्टीआड कर, हे देव. जे गुरुंचा विश्वासघात करतात, त्यांचे दर्शनही दूर कर, हे विष्णू. जे तुझ्या भक्तांचा विश्वासघात करतात, त्यांची मैत्रीही तुटू दे, हे कृष्णा.

तव ध्रुग्भिर्भाषणं छिन्धि देव त्वं संगमं देहि पदारविन्दे । श्रीशैलवासाय नमोनमस्ते नमोनमः श्रीनिवासाय तुभ्यम् ॥ ३,१९.

जे तुझ्याविरुद्ध खोटी बोलतात, त्यांचे बोलणे तू छेदून टाक, हे देव. मला तुझ्या कमळपादांशी एकरूपता दे. श्रीशैलवासी तुला नमस्कार, श्रीनिवास तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

स्वामिन् परावर रमेश निदानमूर्ते कालो महानपि गतश्च निदर्शनन्ते । अनन्तजन्मार्जितसाधनैश्च त्वद्दर्शनं स्याच्च चतुर्भुजस्य ॥ ३,१९.

हे स्वामी, सर्वांचे कारण, लक्ष्मीपती, या लीलेच्या शेवटी मोठा काळ गेला. अनंत जन्मांत मिळवलेल्या पुण्यामुळे मला तुझ्या चतुर्भुज रूपाचे दर्शन मिळू दे.

कथं मम स्यात्तव दर्शनं प्रभो सर्वैश्च दोषैश्च सुसंगतायाः । दास्यास्पदायास्तव दासदास्याः प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ३,१९.

हे प्रभो, माझ्यात सर्व दोष असूनही मला तुझे दर्शन कसे मिळेल? मला तुझ्या दास्याचे स्थान आणि तुझ्या दासांची सेवा मिळू दे. कृपा कर, हे देवाधिदेव, हे जगाचा आधार.