गरुडपुराणम्

वाणी विजानाति हरेर्गुणांश्च स्वयंभुवो नैव तावद्विशेषान् । त्रैगुण्यरूपात्परतः सदैव पश्येद्विष्णुं कृष्णरूपं खगेन्द्र ॥ ३,१९.

वाणीला हरिचे गुण माहीत आहेत, पण स्वयंभूला त्यातील विशेष माहीत नाहीत; तो नेहमी त्रिगुणांपलीकडे असलेल्या कृष्णस्वरूप विष्णूला पाहतो, हे पक्षीराज.

शेषो रुद्रो वीन्द्र एतैश्च सर्वे तमो मात्रे प्रविजानन्ति संस्थम् । वाणीदृष्टान्सविशेषान् गुणांस्ते जानन्ति नो सत्यमेवोक्तमङ्ग ॥ ३,१९.

शेष, रुद्र, इंद्र आणि इतर सर्व फक्त अंधाराची स्थिती जाणतात; वाणीने जे विशेषांसह गुण पाहिले, ते त्यांना माहीत नाहीत—हे खरेच सांगतो, प्रिय.

उमा सुपर्णा वारुणी चेति तिस्रः सहैव तः प्रविजानन्ति सुस्थम् । हरेर्विशेषानरुद्र दृष्टान्खगेन्द्र जानन्ति नैताः क्वापि देशे च काले ॥ ३,१९.

उमा, सुपर्णा आणि वारुणी—या तिघी मिळून नीट जाणतात; पण रुद्राने पाहिलेले हरिचे विशेष, हे पक्षीराज, त्या कधीच, कुठेही जाणत नाहीत.

इन्द्रादयः प्रविजानन्ति वीन्द्र अहङ्कारे व्याप्तरूपं हरिं च । दक्षाद्या वै बुद्धितत्त्वे स्थितं तं जानन्ति ते सोमसूर्यादयश्च ॥ ३,१९.

इंद्र वगैरे अहंकाराने व्यापलेल्या रूपातील हरिला ओळखतात; दक्ष वगैरे बुद्धितत्त्वात असलेल्या त्याला जाणतात, तसेच सोम, सूर्य आणि इतरही.

विष्णुं हरिं भूततत्त्वे स्थितं च ये चान्ये च प्रविजानन्ति नित्यम् । अन्ये च पश्यन्ति यथा स्वयोग्यमण्डान्तरस्थं हरिरूपं खगेन्द्र ॥ ३,१९.

जे विष्णू, हरि, भूततत्त्वात स्थित आहे, त्याला आणि इतरांनाही नेहमीच ओळखतात; इतरजण आपल्या पात्रतेनुसार, विश्वाच्या आत असलेले हरिरूप पाहतात, हे पक्षीराज.

केचित्प्रपश्यन्ति हरेश्च रूपं त्वदीयहृत्स्थं हृदि केचित्सदैव । एवंप्रकारं प्रविजानीहि वीन्द्र ह्यथो शृणु त्वंमम भार्याः षडेताः ॥ ३,१९.

काही लोकांच्या हृदयात हरीचे रूप नेहमीच वास करते, काहींना ते नेहमीच त्यांच्या अंतःकरणात दिसते. हे पक्षिराज, हे नीट समजून घे. आता माझ्या सहा पत्नींबद्दल मी तुला सांगतो, ऐक.

रुक्मिण्याद्याः षण्महिष्यो ममश्रीर्नीला च या मम भार्या खगेन्द्र । सर्गे पूर्वस्मिन्हव्यवाहस्य पुत्री तास्ता भजे सद्य एवा विशेषात् ॥ ३,१९.

रुक्मिणी आणि इतर पाच राण्या, तसेच श्रीनीला या माझ्या पत्नी आहेत, हे खगेंद्र. पूर्वीच्या सृष्टीत, हव्यवाहाच्या यज्ञकाळात त्या त्याच्या कन्या होत्या. मी आजही त्यांची विशेष भक्तीने पूजा करतो.

कन्यैव सा कृष्णपत्नी च कामांस्तांस्तान् भजेन्मनसा चिन्तितांश्च । अतीव यत्नं कव्यवाहं खगेन्द्र पितृष्वेकः सर्वदा वै चकार ॥ ३,१९.

ती कन्या कृष्णपत्नी असूनही, तिच्या मनात फक्त त्याचाच ध्यास होता आणि ती मनाने त्याचीच उपासना करायची. हे पक्षिराज, हव्यवाहाने तिच्यासाठी, पितरांसाठी, नेहमीच विशेष प्रयत्न केले.

तथैव सा नैव भर्तारमाप यतस्तु सा कृष्णनिष्ठैकचित्ता ॥ ३,१९.

तरीही, तिचे मन फक्त कृष्णावरच एकाग्र असल्यामुळे तिने कोणताही नवरा स्वीकारला नाही.

तदाब्रवीत्कव्यवाहश्च पुत्रीं पतिं किमर्थं नेच्छसि मूढबुद्धे । तदाब्रवीत्कव्यवाहं च पुत्त्री हरिं विना सर्वगुणोपपन्ने । जन्मन्यस्मिन् भर्तृता नास्ति देव यतो भर्ता हरिरेवैक एव ॥ ३,१९.

तेव्हा हव्यवाहाने आपल्या मुलीला विचारले, 'मूढबुद्धी, तुला नवरा का नको आहे?' त्यावर ती म्हणाली, 'वडील, हरीशिवाय, सर्व सद्गुणांनी युक्त असा दुसरा कोणताही नवरा या जन्मात मला नको आहे. माझा खरा नवरा फक्त हरीच आहे.'

यतो लोके सुस्त्रियः सर्व एव संदा ज्ञेया विधवास्ते हि नित्यम् । अनादिनित्यं भुवनैकसारं सुसुंदरं मोक्षदं कामदं च ॥ ३,१९.

म्हणून या जगात सर्व स्त्रिया विधवा समजाव्यात, कारण त्यांचे नवरे नेहमीच नश्वर आहेत. फक्त तोच एक, जो अनादि, नित्य, जगाचा सार, सुंदर, मुक्तिदाता आणि सर्व इच्छांची पूर्ती करणारा आहे.

एतादृशं न विजानन्ति यास्तु सर्वास्ता वै विधवाः सर्वदैव । निमित्तभूतं भर्तृरूपं च जीवं दैवोपेतं हरिभक्त्या विहीनम् ॥ ३,१९.

ज्या स्त्रियांना हे कळत नाही, त्या नेहमीच खऱ्या अर्थाने विधवा असतात. नवऱ्याच्या रूपात असलेला जीव फक्त निमित्तमात्र आहे, तो दैवाच्या अधीन आणि हरीभक्तिविरहित असतो.

सुकश्मलं नवरन्ध्रैः स्रवन्तं दुर्गन्धयुक्तं सर्वदा कुत्सितं च । एतादृशे भर्तृजीवे नु तात प्रयोजनं नास्ति कृष्णं विहाय ॥ ३,१९.

प्रिय, जर कृष्णाला सोडून केवळ देहधारी, नेहमी अपवित्र, नऊ छिद्रांतून स्रवणारा, दुर्गंधी आणि तुच्छ असा नवरा असेल, तर त्याचा काय उपयोग?

देवस्त्रियो निजभर्तॄन्विहाय तत्र स्थितं प्रीणयन्त्येव नित्यम् । अतश्च ताः सधवाः सर्वदैव लोकैर्वन्द्या नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,१९.

दिव्य स्त्रिया आपले नवरे सोडून, तेथे असलेल्या परमेश्वराची नेहमीच सेवा करतात. म्हणून अशा सधवा स्त्रिया नेहमीच जगात पूज्य आहेत; यात काहीच शंका नाही.

भर्तास्ते हरिभक्ता यदि स्युरासां स्त्रीणां जन्मसाफल्यमेव । अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैस्तद्भर्तारो हरिभक्ता भवेयुः ॥ ३,१९.

ज्यांच्या नवऱ्यांना हरीभक्ती आहे, त्या स्त्रियांचा जन्म खऱ्या अर्थाने सफल होतो. अनेक जन्मांची पुण्याई मिळाल्यावरच अशा स्त्रियांना हरीभक्त नवरे मिळतात.

यद्भर्तारो हरिभक्ता न संति ताभिस्त्याज्यं स्वीयगात्रं भृशं हि । स्वभर्तृतं कृष्णरूपं हरिं च स्मृत्वा सम्यग्यदि गात्रं त्यजेयुः ॥ ३,१९.

ज्यांच्या नवऱ्यांना हरीभक्ती नाही, त्यांनी आपले शरीर सोडावे. खरा नवरा म्हणजे कृष्ण, हरी हे आठवत, योग्य प्रकारे शरीर सोडले तर ते योग्यच आहे.

तदा नैव ह्यात्महत्यादिदोषाः स्त्रीणामेवं निर्णयोयं हि शास्त्रे । यद्भर्तारो न विजानन्ति विष्णुं तासां संगो नैव कार्यः कदापि ॥ ३,१९.

मग अशा स्त्रियांना आत्महत्या वगैरे दोष लागत नाहीत; हेच शास्त्राचा निर्णय आहे. ज्यांच्या नवऱ्यांना विष्णूची ओळख नाही, त्यांनी कधीच त्यांच्याशी संग करू नये.

अनेक जन्मार्जितपुण्यसंचयात्तद्भर्तारो विष्णुभक्ता भवेयुः । कलौ युगे दुर्लभा विष्णुभक्ता हरेभक्तिर्दुर्लभा सर्वदैव ॥ ३,१९.

अनेक जन्मांची पुण्याई मिळाल्यावरच अशा स्त्रियांना विष्णूभक्त नवरे मिळतात. कलियुगात विष्णूभक्त दुर्मिळ आहेत; हरीभक्ती नेहमीच दुर्लभ असते.

हरेः कथा दुर्लभा मर्त्यलोके हरेर्दीक्षा दुर्लभा दुर्लभा च । हरेस्तत्त्वे निर्णयो दुर्लभो हि हरेर्दासैः संगमो दुर्लभश्च ॥ ३,१९.

मर्त्यलोकात हरीच्या कथा दुर्मिळ आहेत, हरीची दीक्षा दुर्मिळ आहे, हरीच्या तत्त्वाचे ज्ञान दुर्मिळ आहे आणि हरीच्या सेवकांचा संगही दुर्मिळ आहे.

प्रदक्षिणं दुर्लभं वै मुरारेर्नमस्कारो दुर्लभो वै कलौ च । तद्भक्तानां पालनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दुर्लभं ह्यन्नदानम् ॥ ३,१९.

मुरारीची प्रदक्षिणा करणे दुर्मिळ आहे, कलियुगात त्याला नमस्कार करणेही दुर्मिळ आहे. त्याच्या भक्तांचे रक्षण करणे दुर्मिळ आहे आणि सच्च्या वैष्णवांना अन्नदान करणेही दुर्मिळ आहे.

तन्त्रोक्तपूजा दुर्लभा वै मुरारेर्नामग्रहो दुर्लभश्चव विष्णोः । सुवैष्णवानां पुजनं दुर्लभं हि सद्वैष्णवानां भाषणं दुर्लभं च ॥ ३,१९.

तंत्रशास्त्रानुसार मुरारीची पूजा दुर्मिळ आहे, विष्णूचे नाव घेणेही दुर्मिळ आहे. सच्च्या वैष्णवांचे पूजन दुर्मिळ आहे आणि त्यांच्या सोबत संवाद साधणेही दुर्मिळ आहे.

शालग्रामस्पर्शनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दर्शनं दुर्लभं हि । गोस्पर्शनं दुर्लभं मर्त्यलोके सद्गायनं दुर्लभं सद्गुरुञ्च ॥ ३,१९.

शाळग्रामाचा स्पर्श करणे दुर्मिळ आहे, सच्च्या वैष्णवांचे दर्शन घेणेही दुर्मिळ आहे. मर्त्यलोकात गायीचा स्पर्श करणे, पवित्र गीतेचे गाणे आणि सच्चा गुरु मिळवणे हेही दुर्मिळ आहे.

सद्भार्याः सत्पुत्रका दुर्लभा हि शेषाचलस्थस्य हरेश्च दर्शनम् । सुदुर्लभं रङ्गनाथस्य तीरे कावेर्या वै दर्शनं विष्णुपद्याः ॥ ३,१९.

सद्गुणी पत्नी आणि चांगले पुत्र दुर्मिळ आहेत, तसेच शेषाचलावर वसणाऱ्या हरीचे दर्शनही दुर्मिळ आहे. कावेरीच्या तीरावर, विष्णुपदाजवळ रंगनाथाचे दर्शन तर फारच दुर्मिळ आहे.

काञ्चीक्षेत्रे वरदराजस्य सेवा सुदुर्लभा दर्शनं चैव लोके । सुदुर्लभं दर्शनं रामसेतोः सुदुर्लभा मध्वशास्त्रे च शक्तिः ॥ ३,१९.

काञ्ची या प्रदेशात वरदराजाची सेवा करणे फारच दुर्मिळ आहे, त्याचप्रमाणे त्याचे दर्शन मिळवणेही या जगात फार कठीण आहे. रामाच्या सेतूचे दर्शनसुद्धा फार दुर्मिळ आहे, आणि मध्वमतातील पारंगतता मिळवणेही तितकेच कठीण आहे.

भीमातीरे संस्थितस्यापि विष्णोः सुदुर्लभं दर्शनं चाहुरार्याः । रेवातीरे संस्थितस्यापि विष्णोर्गयाक्षेत्रे विष्णुपादस्य चैव ॥ ३,१९.

भीमा नदीच्या काठी राहणाऱ्यांनाही विष्णूचे दर्शन मिळणे सज्जनांनी फारच दुर्मिळ सांगितले आहे. रेवा नदीच्या काठी असो किंवा गया क्षेत्रातील विष्णुपादाचे दर्शन असो, तेही तितकेच दुर्मिळ आहे.

तथा बद्रौ संस्थित स्यापि विष्णोः सुदुर्लभं मर्त्यलोके स्थितानाम् । शेषाचले श्रीनिवासाश्रमे च तपस्विनो दुर्लभा मर्त्यलोके ॥ ३,१९.

बदरी या ठिकाणी राहणाऱ्यांनाही विष्णूचे दर्शन मर्त्यलोकात फारच दुर्मिळ असते. शेषाचलावर किंवा श्रीनिवासाच्या आश्रमात तप करणाऱ्यांनाही हे साध्य करणे मर्त्यलोकात कठीणच आहे.

प्रयागाख्ये माधवस्यापि नित्यं सुदर्शनं दुर्लभं वै नृणां हि ॥ ३,१९.

प्रयाग या पवित्र स्थळीही माधवाचे सततचे दर्शन माणसांना मिळणे अत्यंत कठीण आहे.

अतो नेच्छामि भर्तारं कृष्णादन्यं कदाचन । एवमुक्त्वा सा पितरं ययौ शेषाचलं प्रति ॥ ३,१९.

म्हणून मी कधीही कृष्णाव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही पतीची इच्छा करत नाही. असे वडिलांना सांगून ती शेषाचलाकडे निघाली.

कपिलाख्यमहातीर्थे आरुरोह महागिरिम् । तत्रस्थं श्रीनिवासं च दृष्ट्वा नत्वा महासती ॥ ३,१९.

कपिला नावाच्या मोठ्या तीर्थावर ती त्या मोठ्या डोंगरावर चढली. तिथे श्रीनिवासाचे दर्शन घेऊन, त्या महान सतीने त्याला वंदन केले.