गरुडपुराणम्

भारत्याश्च शतं ज्ञानं बलं च समुदाहृतम् । एवमेव च वायोश्च ज्ञानं चैवमिति स्फुटम् ॥ ३,१९.

भारतीमध्ये शंभरपट ज्ञान आणि बळ सांगितले आहे; तसेच वायूचे ज्ञानही असेच स्पष्टपणे सांगितले आहे.

यथा दीपाच्छतगुणा अग्निज्वाला न दीपवत् । स्फुटीभवेद्यथैवाग्निर्बहुलोपि न सूर्यवत् ॥ ३,१९.

जशी दिव्याच्या ज्योतीपेक्षा अग्नीची ज्वाळा शंभरपट मोठी असते, पण ती दिव्यासारखी नसते; तशीच अग्नी कितीही मोठा झाला तरी तो सूर्यासारखा होत नाही.

यथैव सूर्याद्द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् । आनन्दतारतम्यं च यथोक्तं तु मया तव ॥ ३,१९.

जसा चंद्र सूर्यापेक्षा दुप्पट तेजस्वी असला तरी तो सूर्यासारखा स्पष्ट होत नाही; तसाच आनंदाचा क्रम मी तुला सांगितला आहे.

तथैव जानीहि खग नान्यथा तु कथञ्चन । अहं विजानामि मयि स्थितान् गुणान्सर्वैर्विशेषैश्च खगेन्द्र संयुतान् ॥ ३,१९.

म्हणून, हे पक्षीराज, हे असेच जाण, कधीही वेगळे नाही; माझ्यात असलेले सर्व गुण आणि त्यांचे विशेष मला माहीत आहेत.

सुसूक्ष्मरूपांश्च सदा खगेन्द्र मयाप्यदृष्टो नास्ति नास्त्येव कश्चित् ॥ ३,१९.

हे पक्षीराज, अगदी सूक्ष्म रूपेही मी पाहू शकत नाही; खरेच, असा कोणीच नाही.

सर्वावतारेष्वपि विद्यमानं हरिं विजानाति रमापि देवी ॥ ३,१९.

सर्व अवतारांमध्येही लक्ष्मीदेवी हरिला ओळखते.

हरेर्गुणान्सर्वविशेषसंयुतानखण्डरूपान्सा विजानाति देवी । सुसूक्ष्मरूपान्सा विजानाति देवी ब्रह्मादिभ्यो मत्प्रसादाधिकं च ॥ ३,१९.

देवी हरिचे सर्व गुण, त्यातील विशेष आणि अखंड स्वरूप ओळखते; ती सूक्ष्म रूपेही जाणते आणि माझ्या कृपेने ब्रह्मा व इतरांपेक्षा अधिक जाणते.

स्वात्मस्वरूपं प्रविजानाति देवी सुसूक्ष्मरूपं सुविशेषैश्च युक्तम् । स्वान्यं प्रपञ्चं प्रविजानाति लक्ष्मीस्तथाप्यशेषैः सुविशेषैश्च युक्तम् ॥ ३,१९.

देवी स्वतःचे स्वरूप, सूक्ष्म आणि विशेषांनी युक्त, ओळखते; लक्ष्मी स्वतःचा सारा विश्वही, सर्व विशेषांसह, जाणते.

ब्रह्मापि पश्येत्सर्वगं वासुदेवं वाय्वादिभ्यो ह्यधिकान्सद्गुणांश्च । श्रोत्रं न जानाति हरेर्गुणांश्च सुसूक्ष्मरूपांश्च विशेषसंयुतान् ॥ ३,१९.

ब्रह्मादेखील सर्वव्यापी वासुदेवाला आणि वाऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ गुणांना पाहतो; पण तो हरिचे गुण किंवा सूक्ष्म विशेषरूपे जाणत नाही.

स्पष्टस्वरूपेण यथा विदुः सुरा मुक्त्वा ब्रह्माणं न तथा तेप्यमुक्ताः । स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषर्युक्तं विजानाति विधिश्च मारुतः ॥ ३,१९.

सुरांना स्पष्ट स्वरूप माहीत असते, पण ब्रह्माला नाही; मुक्त नसलेल्यांनाही तसे ज्ञान नसते. विधी आणि वायू नेहमी स्वतःचे आणि इतरांचे विशेषांसह स्वरूप जाणतात.

वाणी विजानाति हरेर्गुणांश्च स्वयंभुवो नैव तावद्विशेषान् । त्रैगुण्यरूपात्परतः सदैव पश्येद्विष्णुं कृष्णरूपं खगेन्द्र ॥ ३,१९.

वाणीला हरिचे गुण माहीत आहेत, पण स्वयंभूला त्यातील विशेष माहीत नाहीत; तो नेहमी त्रिगुणांपलीकडे असलेल्या कृष्णस्वरूप विष्णूला पाहतो, हे पक्षीराज.

शेषो रुद्रो वीन्द्र एतैश्च सर्वे तमो मात्रे प्रविजानन्ति संस्थम् । वाणीदृष्टान्सविशेषान् गुणांस्ते जानन्ति नो सत्यमेवोक्तमङ्ग ॥ ३,१९.

शेष, रुद्र, इंद्र आणि इतर सर्व फक्त अंधाराची स्थिती जाणतात; वाणीने जे विशेषांसह गुण पाहिले, ते त्यांना माहीत नाहीत—हे खरेच सांगतो, प्रिय.

उमा सुपर्णा वारुणी चेति तिस्रः सहैव तः प्रविजानन्ति सुस्थम् । हरेर्विशेषानरुद्र दृष्टान्खगेन्द्र जानन्ति नैताः क्वापि देशे च काले ॥ ३,१९.

उमा, सुपर्णा आणि वारुणी—या तिघी मिळून नीट जाणतात; पण रुद्राने पाहिलेले हरिचे विशेष, हे पक्षीराज, त्या कधीच, कुठेही जाणत नाहीत.

इन्द्रादयः प्रविजानन्ति वीन्द्र अहङ्कारे व्याप्तरूपं हरिं च । दक्षाद्या वै बुद्धितत्त्वे स्थितं तं जानन्ति ते सोमसूर्यादयश्च ॥ ३,१९.

इंद्र वगैरे अहंकाराने व्यापलेल्या रूपातील हरिला ओळखतात; दक्ष वगैरे बुद्धितत्त्वात असलेल्या त्याला जाणतात, तसेच सोम, सूर्य आणि इतरही.

विष्णुं हरिं भूततत्त्वे स्थितं च ये चान्ये च प्रविजानन्ति नित्यम् । अन्ये च पश्यन्ति यथा स्वयोग्यमण्डान्तरस्थं हरिरूपं खगेन्द्र ॥ ३,१९.

जे विष्णू, हरि, भूततत्त्वात स्थित आहे, त्याला आणि इतरांनाही नेहमीच ओळखतात; इतरजण आपल्या पात्रतेनुसार, विश्वाच्या आत असलेले हरिरूप पाहतात, हे पक्षीराज.

केचित्प्रपश्यन्ति हरेश्च रूपं त्वदीयहृत्स्थं हृदि केचित्सदैव । एवंप्रकारं प्रविजानीहि वीन्द्र ह्यथो शृणु त्वंमम भार्याः षडेताः ॥ ३,१९.

काही लोकांच्या हृदयात हरीचे रूप नेहमीच वास करते, काहींना ते नेहमीच त्यांच्या अंतःकरणात दिसते. हे पक्षिराज, हे नीट समजून घे. आता माझ्या सहा पत्नींबद्दल मी तुला सांगतो, ऐक.

रुक्मिण्याद्याः षण्महिष्यो ममश्रीर्नीला च या मम भार्या खगेन्द्र । सर्गे पूर्वस्मिन्हव्यवाहस्य पुत्री तास्ता भजे सद्य एवा विशेषात् ॥ ३,१९.

रुक्मिणी आणि इतर पाच राण्या, तसेच श्रीनीला या माझ्या पत्नी आहेत, हे खगेंद्र. पूर्वीच्या सृष्टीत, हव्यवाहाच्या यज्ञकाळात त्या त्याच्या कन्या होत्या. मी आजही त्यांची विशेष भक्तीने पूजा करतो.

कन्यैव सा कृष्णपत्नी च कामांस्तांस्तान् भजेन्मनसा चिन्तितांश्च । अतीव यत्नं कव्यवाहं खगेन्द्र पितृष्वेकः सर्वदा वै चकार ॥ ३,१९.

ती कन्या कृष्णपत्नी असूनही, तिच्या मनात फक्त त्याचाच ध्यास होता आणि ती मनाने त्याचीच उपासना करायची. हे पक्षिराज, हव्यवाहाने तिच्यासाठी, पितरांसाठी, नेहमीच विशेष प्रयत्न केले.

तथैव सा नैव भर्तारमाप यतस्तु सा कृष्णनिष्ठैकचित्ता ॥ ३,१९.

तरीही, तिचे मन फक्त कृष्णावरच एकाग्र असल्यामुळे तिने कोणताही नवरा स्वीकारला नाही.

तदाब्रवीत्कव्यवाहश्च पुत्रीं पतिं किमर्थं नेच्छसि मूढबुद्धे । तदाब्रवीत्कव्यवाहं च पुत्त्री हरिं विना सर्वगुणोपपन्ने । जन्मन्यस्मिन् भर्तृता नास्ति देव यतो भर्ता हरिरेवैक एव ॥ ३,१९.

तेव्हा हव्यवाहाने आपल्या मुलीला विचारले, 'मूढबुद्धी, तुला नवरा का नको आहे?' त्यावर ती म्हणाली, 'वडील, हरीशिवाय, सर्व सद्गुणांनी युक्त असा दुसरा कोणताही नवरा या जन्मात मला नको आहे. माझा खरा नवरा फक्त हरीच आहे.'

यतो लोके सुस्त्रियः सर्व एव संदा ज्ञेया विधवास्ते हि नित्यम् । अनादिनित्यं भुवनैकसारं सुसुंदरं मोक्षदं कामदं च ॥ ३,१९.

म्हणून या जगात सर्व स्त्रिया विधवा समजाव्यात, कारण त्यांचे नवरे नेहमीच नश्वर आहेत. फक्त तोच एक, जो अनादि, नित्य, जगाचा सार, सुंदर, मुक्तिदाता आणि सर्व इच्छांची पूर्ती करणारा आहे.

एतादृशं न विजानन्ति यास्तु सर्वास्ता वै विधवाः सर्वदैव । निमित्तभूतं भर्तृरूपं च जीवं दैवोपेतं हरिभक्त्या विहीनम् ॥ ३,१९.

ज्या स्त्रियांना हे कळत नाही, त्या नेहमीच खऱ्या अर्थाने विधवा असतात. नवऱ्याच्या रूपात असलेला जीव फक्त निमित्तमात्र आहे, तो दैवाच्या अधीन आणि हरीभक्तिविरहित असतो.

सुकश्मलं नवरन्ध्रैः स्रवन्तं दुर्गन्धयुक्तं सर्वदा कुत्सितं च । एतादृशे भर्तृजीवे नु तात प्रयोजनं नास्ति कृष्णं विहाय ॥ ३,१९.

प्रिय, जर कृष्णाला सोडून केवळ देहधारी, नेहमी अपवित्र, नऊ छिद्रांतून स्रवणारा, दुर्गंधी आणि तुच्छ असा नवरा असेल, तर त्याचा काय उपयोग?

देवस्त्रियो निजभर्तॄन्विहाय तत्र स्थितं प्रीणयन्त्येव नित्यम् । अतश्च ताः सधवाः सर्वदैव लोकैर्वन्द्या नात्र विचार्यमस्ति ॥ ३,१९.

दिव्य स्त्रिया आपले नवरे सोडून, तेथे असलेल्या परमेश्वराची नेहमीच सेवा करतात. म्हणून अशा सधवा स्त्रिया नेहमीच जगात पूज्य आहेत; यात काहीच शंका नाही.

भर्तास्ते हरिभक्ता यदि स्युरासां स्त्रीणां जन्मसाफल्यमेव । अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैस्तद्भर्तारो हरिभक्ता भवेयुः ॥ ३,१९.

ज्यांच्या नवऱ्यांना हरीभक्ती आहे, त्या स्त्रियांचा जन्म खऱ्या अर्थाने सफल होतो. अनेक जन्मांची पुण्याई मिळाल्यावरच अशा स्त्रियांना हरीभक्त नवरे मिळतात.

यद्भर्तारो हरिभक्ता न संति ताभिस्त्याज्यं स्वीयगात्रं भृशं हि । स्वभर्तृतं कृष्णरूपं हरिं च स्मृत्वा सम्यग्यदि गात्रं त्यजेयुः ॥ ३,१९.

ज्यांच्या नवऱ्यांना हरीभक्ती नाही, त्यांनी आपले शरीर सोडावे. खरा नवरा म्हणजे कृष्ण, हरी हे आठवत, योग्य प्रकारे शरीर सोडले तर ते योग्यच आहे.

तदा नैव ह्यात्महत्यादिदोषाः स्त्रीणामेवं निर्णयोयं हि शास्त्रे । यद्भर्तारो न विजानन्ति विष्णुं तासां संगो नैव कार्यः कदापि ॥ ३,१९.

मग अशा स्त्रियांना आत्महत्या वगैरे दोष लागत नाहीत; हेच शास्त्राचा निर्णय आहे. ज्यांच्या नवऱ्यांना विष्णूची ओळख नाही, त्यांनी कधीच त्यांच्याशी संग करू नये.

अनेक जन्मार्जितपुण्यसंचयात्तद्भर्तारो विष्णुभक्ता भवेयुः । कलौ युगे दुर्लभा विष्णुभक्ता हरेभक्तिर्दुर्लभा सर्वदैव ॥ ३,१९.

अनेक जन्मांची पुण्याई मिळाल्यावरच अशा स्त्रियांना विष्णूभक्त नवरे मिळतात. कलियुगात विष्णूभक्त दुर्मिळ आहेत; हरीभक्ती नेहमीच दुर्लभ असते.

हरेः कथा दुर्लभा मर्त्यलोके हरेर्दीक्षा दुर्लभा दुर्लभा च । हरेस्तत्त्वे निर्णयो दुर्लभो हि हरेर्दासैः संगमो दुर्लभश्च ॥ ३,१९.

मर्त्यलोकात हरीच्या कथा दुर्मिळ आहेत, हरीची दीक्षा दुर्मिळ आहे, हरीच्या तत्त्वाचे ज्ञान दुर्मिळ आहे आणि हरीच्या सेवकांचा संगही दुर्मिळ आहे.