गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् १९ गरुड उवाच । त्वयोक्तं कृष्ण गोविन्द रुद्राच्छतगुणादपि । ब्रह्माणी भारती चोभे अधिके देवसत्तम ॥ ३,१९.

गरुड म्हणाला: तू असं सांगितलंस, कृष्णा, गोविंदा, की ब्रह्माणी आणि भारती या दोघी रुद्रापेक्षा शंभरपट श्रेष्ठ आहेत, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ.

मया श्रुतं विरिञ्चेन उमापर्यन्तमेव च । अनन्तांशैर्विहीनत्वं विरिञ्चोक्तं सुराधिप ॥ ३,१९.

मी विरिंचीकडून उमा पर्यंत ऐकलं आहे, आणि विरिंचीनं असंही सांगितलं की, अनंत अंश नसणं हे आहे, हे देवाधिपती.

सहस्रांशैर्विहीनत्वं त्वयोक्तं कृष्ण माधव । सर्वेषां चैव पूर्वेषामवेक्ष्यैव हरे विभो ॥ ३,१९.

तू असं सांगितलं, कृष्णा, माधवा, की हजार अंश नसणं हे लागू होतं, आणि पूर्वीच्या सर्वांचा विचार करून, हे हरी, हे प्रभो.

ज्ञानानन्दबलादीनां वायुपर्यन्तमेव च । सहस्रांशैर्विहीनत्वं ज्ञानादीनां महेश्वर ॥ ३,१९.

ज्ञान, आनंद, बळ आणि इतर गुण, वायूपर्यंत, यांच्याबद्दलही, हजार अंश नसणं हे ज्ञान वगैरे गुणांनाही लागू होतं, हे महेश्वरा.

निर्णयं ब्रृहि गोविन्द सर्वज्ञोसि न संशयः । गरुडेनैवमुक्तस्तु वासुदेवोब्रवीद्ध्रुवम् ॥ ३,१९.

निर्णय स्पष्टपणे सांग, गोविंदा; तू सर्वज्ञ आहेस, यात शंका नाही. गरुडाने असं विचारल्यावर, वासुदेवाने ठामपणे उत्तर दिलं.

श्रीकृष्ण उवाच । आनन्दांशैर्विहीनत्वमपेक्ष्यैव खगाधिप । उत्तरेषामुत्तरेषां योगादेवमिति स्फुटम् ॥ ३,१९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आनंदाच्या अंशांच्या अभावाचा विचार केल्यावर, हे पक्षीराज, श्रेष्ठ-श्रेष्ठ लोकांचा योग असा आहे, हे स्पष्ट आहे.

परिमाणे शतगुणे आनन्दे स्फुटतावशात् । अनन्तगुणवत्त्वं च ब्रह्मणा समुदीरितम् ॥ ३,१९.

मोजमापात शंभरपट आणि आनंदात स्पष्टतेमुळे, अनंत गुण असणं ब्रह्मदेवाने सांगितलं आहे.

सहस्रगुणितत्वं च वायुना समुदीरितम् । यथानन्दे तथा ज्ञाने विष्णौ भक्तौ बलाधिके ॥ ३,१९.

वाऱ्याच्या जोराने शक्ती हजारपट वाढते; जशी आनंदात, तशीच ज्ञानात आणि विष्णूभक्तीतही बळच श्रेष्ठ असते.

सर्वे गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्ता नु तेऽखिलाः । भारत्याश्च शतं ज्ञानं सुखं भक्तिबलाधिके ॥ ३,१९.

सर्व गुण शंभरपट वाढत जातात, असे क्रमाने सांगितले आहे; भारतीमध्येही ज्ञान, सुख आणि भक्तीचे बळ शंभरपट अधिक असते.

एवं ज्ञानं सुविज्ञेयं मारुतेस्तु बलादिकम् । एवं ज्ञानं शतं ज्ञेयं मारुते नात्र संशयः ॥ ३,१९.

वाऱ्याच्या बळाचे ज्ञान नीट समजून घ्यावे; अशा प्रकारे वाऱ्यात शंभरपट ज्ञान आहे, यात काहीच शंका नाही.

भारत्याश्च शतं ज्ञानं बलं च समुदाहृतम् । एवमेव च वायोश्च ज्ञानं चैवमिति स्फुटम् ॥ ३,१९.

भारतीमध्ये शंभरपट ज्ञान आणि बळ सांगितले आहे; तसेच वायूचे ज्ञानही असेच स्पष्टपणे सांगितले आहे.

यथा दीपाच्छतगुणा अग्निज्वाला न दीपवत् । स्फुटीभवेद्यथैवाग्निर्बहुलोपि न सूर्यवत् ॥ ३,१९.

जशी दिव्याच्या ज्योतीपेक्षा अग्नीची ज्वाळा शंभरपट मोठी असते, पण ती दिव्यासारखी नसते; तशीच अग्नी कितीही मोठा झाला तरी तो सूर्यासारखा होत नाही.

यथैव सूर्याद्द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् । आनन्दतारतम्यं च यथोक्तं तु मया तव ॥ ३,१९.

जसा चंद्र सूर्यापेक्षा दुप्पट तेजस्वी असला तरी तो सूर्यासारखा स्पष्ट होत नाही; तसाच आनंदाचा क्रम मी तुला सांगितला आहे.

तथैव जानीहि खग नान्यथा तु कथञ्चन । अहं विजानामि मयि स्थितान् गुणान्सर्वैर्विशेषैश्च खगेन्द्र संयुतान् ॥ ३,१९.

म्हणून, हे पक्षीराज, हे असेच जाण, कधीही वेगळे नाही; माझ्यात असलेले सर्व गुण आणि त्यांचे विशेष मला माहीत आहेत.

सुसूक्ष्मरूपांश्च सदा खगेन्द्र मयाप्यदृष्टो नास्ति नास्त्येव कश्चित् ॥ ३,१९.

हे पक्षीराज, अगदी सूक्ष्म रूपेही मी पाहू शकत नाही; खरेच, असा कोणीच नाही.

सर्वावतारेष्वपि विद्यमानं हरिं विजानाति रमापि देवी ॥ ३,१९.

सर्व अवतारांमध्येही लक्ष्मीदेवी हरिला ओळखते.

हरेर्गुणान्सर्वविशेषसंयुतानखण्डरूपान्सा विजानाति देवी । सुसूक्ष्मरूपान्सा विजानाति देवी ब्रह्मादिभ्यो मत्प्रसादाधिकं च ॥ ३,१९.

देवी हरिचे सर्व गुण, त्यातील विशेष आणि अखंड स्वरूप ओळखते; ती सूक्ष्म रूपेही जाणते आणि माझ्या कृपेने ब्रह्मा व इतरांपेक्षा अधिक जाणते.

स्वात्मस्वरूपं प्रविजानाति देवी सुसूक्ष्मरूपं सुविशेषैश्च युक्तम् । स्वान्यं प्रपञ्चं प्रविजानाति लक्ष्मीस्तथाप्यशेषैः सुविशेषैश्च युक्तम् ॥ ३,१९.

देवी स्वतःचे स्वरूप, सूक्ष्म आणि विशेषांनी युक्त, ओळखते; लक्ष्मी स्वतःचा सारा विश्वही, सर्व विशेषांसह, जाणते.

ब्रह्मापि पश्येत्सर्वगं वासुदेवं वाय्वादिभ्यो ह्यधिकान्सद्गुणांश्च । श्रोत्रं न जानाति हरेर्गुणांश्च सुसूक्ष्मरूपांश्च विशेषसंयुतान् ॥ ३,१९.

ब्रह्मादेखील सर्वव्यापी वासुदेवाला आणि वाऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ गुणांना पाहतो; पण तो हरिचे गुण किंवा सूक्ष्म विशेषरूपे जाणत नाही.

स्पष्टस्वरूपेण यथा विदुः सुरा मुक्त्वा ब्रह्माणं न तथा तेप्यमुक्ताः । स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषर्युक्तं विजानाति विधिश्च मारुतः ॥ ३,१९.

सुरांना स्पष्ट स्वरूप माहीत असते, पण ब्रह्माला नाही; मुक्त नसलेल्यांनाही तसे ज्ञान नसते. विधी आणि वायू नेहमी स्वतःचे आणि इतरांचे विशेषांसह स्वरूप जाणतात.

वाणी विजानाति हरेर्गुणांश्च स्वयंभुवो नैव तावद्विशेषान् । त्रैगुण्यरूपात्परतः सदैव पश्येद्विष्णुं कृष्णरूपं खगेन्द्र ॥ ३,१९.

वाणीला हरिचे गुण माहीत आहेत, पण स्वयंभूला त्यातील विशेष माहीत नाहीत; तो नेहमी त्रिगुणांपलीकडे असलेल्या कृष्णस्वरूप विष्णूला पाहतो, हे पक्षीराज.

शेषो रुद्रो वीन्द्र एतैश्च सर्वे तमो मात्रे प्रविजानन्ति संस्थम् । वाणीदृष्टान्सविशेषान् गुणांस्ते जानन्ति नो सत्यमेवोक्तमङ्ग ॥ ३,१९.

शेष, रुद्र, इंद्र आणि इतर सर्व फक्त अंधाराची स्थिती जाणतात; वाणीने जे विशेषांसह गुण पाहिले, ते त्यांना माहीत नाहीत—हे खरेच सांगतो, प्रिय.

उमा सुपर्णा वारुणी चेति तिस्रः सहैव तः प्रविजानन्ति सुस्थम् । हरेर्विशेषानरुद्र दृष्टान्खगेन्द्र जानन्ति नैताः क्वापि देशे च काले ॥ ३,१९.

उमा, सुपर्णा आणि वारुणी—या तिघी मिळून नीट जाणतात; पण रुद्राने पाहिलेले हरिचे विशेष, हे पक्षीराज, त्या कधीच, कुठेही जाणत नाहीत.

इन्द्रादयः प्रविजानन्ति वीन्द्र अहङ्कारे व्याप्तरूपं हरिं च । दक्षाद्या वै बुद्धितत्त्वे स्थितं तं जानन्ति ते सोमसूर्यादयश्च ॥ ३,१९.

इंद्र वगैरे अहंकाराने व्यापलेल्या रूपातील हरिला ओळखतात; दक्ष वगैरे बुद्धितत्त्वात असलेल्या त्याला जाणतात, तसेच सोम, सूर्य आणि इतरही.

विष्णुं हरिं भूततत्त्वे स्थितं च ये चान्ये च प्रविजानन्ति नित्यम् । अन्ये च पश्यन्ति यथा स्वयोग्यमण्डान्तरस्थं हरिरूपं खगेन्द्र ॥ ३,१९.

जे विष्णू, हरि, भूततत्त्वात स्थित आहे, त्याला आणि इतरांनाही नेहमीच ओळखतात; इतरजण आपल्या पात्रतेनुसार, विश्वाच्या आत असलेले हरिरूप पाहतात, हे पक्षीराज.

केचित्प्रपश्यन्ति हरेश्च रूपं त्वदीयहृत्स्थं हृदि केचित्सदैव । एवंप्रकारं प्रविजानीहि वीन्द्र ह्यथो शृणु त्वंमम भार्याः षडेताः ॥ ३,१९.

काही लोकांच्या हृदयात हरीचे रूप नेहमीच वास करते, काहींना ते नेहमीच त्यांच्या अंतःकरणात दिसते. हे पक्षिराज, हे नीट समजून घे. आता माझ्या सहा पत्नींबद्दल मी तुला सांगतो, ऐक.

रुक्मिण्याद्याः षण्महिष्यो ममश्रीर्नीला च या मम भार्या खगेन्द्र । सर्गे पूर्वस्मिन्हव्यवाहस्य पुत्री तास्ता भजे सद्य एवा विशेषात् ॥ ३,१९.

रुक्मिणी आणि इतर पाच राण्या, तसेच श्रीनीला या माझ्या पत्नी आहेत, हे खगेंद्र. पूर्वीच्या सृष्टीत, हव्यवाहाच्या यज्ञकाळात त्या त्याच्या कन्या होत्या. मी आजही त्यांची विशेष भक्तीने पूजा करतो.

कन्यैव सा कृष्णपत्नी च कामांस्तांस्तान् भजेन्मनसा चिन्तितांश्च । अतीव यत्नं कव्यवाहं खगेन्द्र पितृष्वेकः सर्वदा वै चकार ॥ ३,१९.

ती कन्या कृष्णपत्नी असूनही, तिच्या मनात फक्त त्याचाच ध्यास होता आणि ती मनाने त्याचीच उपासना करायची. हे पक्षिराज, हव्यवाहाने तिच्यासाठी, पितरांसाठी, नेहमीच विशेष प्रयत्न केले.

तथैव सा नैव भर्तारमाप यतस्तु सा कृष्णनिष्ठैकचित्ता ॥ ३,१९.

तरीही, तिचे मन फक्त कृष्णावरच एकाग्र असल्यामुळे तिने कोणताही नवरा स्वीकारला नाही.