गरुडपुराणम्

अतस्त्वौर्वो रुद्ररूपी खगेन्द्र जानीहि नित्यं कृष्णसुशिक्षितार्थः । यदा सती दक्षपुत्री खगेन्द्र दक्षाध्वरे स्वशरीरं विसृज्य ॥ ३,१८.

म्हणूनच, और्व ऋषींनी रुद्राचं रूप घेतलं, हे पक्षीराज, कारण ते कायम कृष्णाच्या शिकवणीने शिकलेले होते. जेव्हा सती, दक्षाची मुलगी, दक्षाच्या यज्ञात स्वतःचं शरीर सोडून गेली, तेव्हा—

जज्ञे पुनर्मेनकायां हिमाद्रेस्तदा रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञा मवाप । ऊर्ध्वरेता भवेत्युक्त्वा ऊर्ध्वरेता बभूव ह ॥ ३,१८.

ती पुन्हा मेनकेच्या पोटी हिमालयाच्या घरात जन्मली; त्यावेळी रुद्राला और्व हे नाव मिळालं. 'हा वरदायी आणि संयमी असो' असं जाहीर करून, तो खरोखर तसा झाला.

पाणिग्राहं रुद्रदेवो महात्मा यदा हिमाद्रेः कन्यकायाश्चकार । तस्यां परं लंपटः संबभूव अतो रुद्रः परसंज्ञामवाप ॥ ३,१८.

महात्मा रुद्राने जेव्हा हिमालयाच्या कन्येचा हात लग्नासाठी धरला, तेव्हा तो तिच्याबद्दल फारच आसक्त झाला; म्हणून रुद्राला 'पर' हे नाव मिळालं.

सदाशिवाद्या दश रुद्रभ्रातरः सौमित्रेयो हौहिणेयस्त्रयश्च । समा एते मोक्षकाले सृतौ च शतैर्गुणैर्न्यूनभूताश्च ताभ्याम् ॥ ३,१८.

सदाशिव आणि इतर दहा रुद्रांचे भाऊ, सुमित्रेचा मुलगा आणि हौहिणीचे तीन पुत्र—हे सर्व मुक्तीच्या आणि सृष्टीच्या काळात समान असतात, पण त्या दोघांपेक्षा शंभरगुणे गुणांनी कमी आहेत.

गरुड उवाच । आनन्दनिर्णयं ब्रूहि कृष्ण पूर्णदयानिघे । निर्णेतुं ज्ञानिनां यद्वज्ज्ञापनार्थं तथा मम ॥ ३,१८.

गरुड म्हणाला: आनंदाचा निर्णय सांग, कृष्णा, पूर्ण दयाळू सागर, ज्ञानी लोकांसाठी आणि माझ्यासाठीही तो समजावा म्हणून.

ब्रूहि शिष्याय दयया उद्धर्तुं मां च सर्वदा । पूर्णकामस्य ते कृष्ण का स्पृहा विद्यते प्रभो ॥ ३,१८.

आपल्या शिष्याला दयाळूपणाने नेहमीच उचलून धरा आणि मला मार्गदर्शन करा. कृष्णा, तुझी सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, मग तुला अजून काय हवे आहे, प्रभो?

एवमुक्तो हृषीकेशः पक्षीशेन महात्मना । उवाच कृपया कृष्णः प्रसन्नः कमलेक्षणः ॥ ३,१८.

पक्षीराजाने असे विचारल्यावर, हृषीकेश, कृष्ण, कमळासारख्या डोळ्यांनी आणि प्रसन्नतेने, दयाळूपणे बोलू लागला.

श्रीकृष्ण उवाच । गायत्र्याश्च शतानन्द एकानन्दस्तु वेधसः एतादृशः शतानन्दो ब्रह्मणः परिकीर्तितः ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: गायत्रीपासून शतानंद जन्मला; ब्रह्मदेवापासून एकानंद. असा हा शतानंद ब्रह्माचा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

शेषादेश्च शतानन्दः सरस्वत्याः खगोत्तम । एकानन्दस्तु विज्ञेयो भारत्या विनतासुत ॥ ३,१८.

शेषापासून शतानंद आणि सरस्वतीपासून, हे पक्षीराज, तर एकानंद भारतीपासून झाला, हे विनतेच्या पुत्रा.

एवं तु निर्णयो ज्ञेय आनन्दस्य सदा खग । एवमुक्तं मया सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ३,१८.

असा हा आनंदाचा निर्णय नेहमी लक्षात ठेवावा, हे पक्षी. मी सर्व काही सांगितलं; तुला आणखी काय ऐकायचं आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् १९ गरुड उवाच । त्वयोक्तं कृष्ण गोविन्द रुद्राच्छतगुणादपि । ब्रह्माणी भारती चोभे अधिके देवसत्तम ॥ ३,१९.

गरुड म्हणाला: तू असं सांगितलंस, कृष्णा, गोविंदा, की ब्रह्माणी आणि भारती या दोघी रुद्रापेक्षा शंभरपट श्रेष्ठ आहेत, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ.

मया श्रुतं विरिञ्चेन उमापर्यन्तमेव च । अनन्तांशैर्विहीनत्वं विरिञ्चोक्तं सुराधिप ॥ ३,१९.

मी विरिंचीकडून उमा पर्यंत ऐकलं आहे, आणि विरिंचीनं असंही सांगितलं की, अनंत अंश नसणं हे आहे, हे देवाधिपती.

सहस्रांशैर्विहीनत्वं त्वयोक्तं कृष्ण माधव । सर्वेषां चैव पूर्वेषामवेक्ष्यैव हरे विभो ॥ ३,१९.

तू असं सांगितलं, कृष्णा, माधवा, की हजार अंश नसणं हे लागू होतं, आणि पूर्वीच्या सर्वांचा विचार करून, हे हरी, हे प्रभो.

ज्ञानानन्दबलादीनां वायुपर्यन्तमेव च । सहस्रांशैर्विहीनत्वं ज्ञानादीनां महेश्वर ॥ ३,१९.

ज्ञान, आनंद, बळ आणि इतर गुण, वायूपर्यंत, यांच्याबद्दलही, हजार अंश नसणं हे ज्ञान वगैरे गुणांनाही लागू होतं, हे महेश्वरा.

निर्णयं ब्रृहि गोविन्द सर्वज्ञोसि न संशयः । गरुडेनैवमुक्तस्तु वासुदेवोब्रवीद्ध्रुवम् ॥ ३,१९.

निर्णय स्पष्टपणे सांग, गोविंदा; तू सर्वज्ञ आहेस, यात शंका नाही. गरुडाने असं विचारल्यावर, वासुदेवाने ठामपणे उत्तर दिलं.

श्रीकृष्ण उवाच । आनन्दांशैर्विहीनत्वमपेक्ष्यैव खगाधिप । उत्तरेषामुत्तरेषां योगादेवमिति स्फुटम् ॥ ३,१९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आनंदाच्या अंशांच्या अभावाचा विचार केल्यावर, हे पक्षीराज, श्रेष्ठ-श्रेष्ठ लोकांचा योग असा आहे, हे स्पष्ट आहे.

परिमाणे शतगुणे आनन्दे स्फुटतावशात् । अनन्तगुणवत्त्वं च ब्रह्मणा समुदीरितम् ॥ ३,१९.

मोजमापात शंभरपट आणि आनंदात स्पष्टतेमुळे, अनंत गुण असणं ब्रह्मदेवाने सांगितलं आहे.

सहस्रगुणितत्वं च वायुना समुदीरितम् । यथानन्दे तथा ज्ञाने विष्णौ भक्तौ बलाधिके ॥ ३,१९.

वाऱ्याच्या जोराने शक्ती हजारपट वाढते; जशी आनंदात, तशीच ज्ञानात आणि विष्णूभक्तीतही बळच श्रेष्ठ असते.

सर्वे गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्ता नु तेऽखिलाः । भारत्याश्च शतं ज्ञानं सुखं भक्तिबलाधिके ॥ ३,१९.

सर्व गुण शंभरपट वाढत जातात, असे क्रमाने सांगितले आहे; भारतीमध्येही ज्ञान, सुख आणि भक्तीचे बळ शंभरपट अधिक असते.

एवं ज्ञानं सुविज्ञेयं मारुतेस्तु बलादिकम् । एवं ज्ञानं शतं ज्ञेयं मारुते नात्र संशयः ॥ ३,१९.

वाऱ्याच्या बळाचे ज्ञान नीट समजून घ्यावे; अशा प्रकारे वाऱ्यात शंभरपट ज्ञान आहे, यात काहीच शंका नाही.

भारत्याश्च शतं ज्ञानं बलं च समुदाहृतम् । एवमेव च वायोश्च ज्ञानं चैवमिति स्फुटम् ॥ ३,१९.

भारतीमध्ये शंभरपट ज्ञान आणि बळ सांगितले आहे; तसेच वायूचे ज्ञानही असेच स्पष्टपणे सांगितले आहे.

यथा दीपाच्छतगुणा अग्निज्वाला न दीपवत् । स्फुटीभवेद्यथैवाग्निर्बहुलोपि न सूर्यवत् ॥ ३,१९.

जशी दिव्याच्या ज्योतीपेक्षा अग्नीची ज्वाळा शंभरपट मोठी असते, पण ती दिव्यासारखी नसते; तशीच अग्नी कितीही मोठा झाला तरी तो सूर्यासारखा होत नाही.

यथैव सूर्याद्द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् । आनन्दतारतम्यं च यथोक्तं तु मया तव ॥ ३,१९.

जसा चंद्र सूर्यापेक्षा दुप्पट तेजस्वी असला तरी तो सूर्यासारखा स्पष्ट होत नाही; तसाच आनंदाचा क्रम मी तुला सांगितला आहे.

तथैव जानीहि खग नान्यथा तु कथञ्चन । अहं विजानामि मयि स्थितान् गुणान्सर्वैर्विशेषैश्च खगेन्द्र संयुतान् ॥ ३,१९.

म्हणून, हे पक्षीराज, हे असेच जाण, कधीही वेगळे नाही; माझ्यात असलेले सर्व गुण आणि त्यांचे विशेष मला माहीत आहेत.

सुसूक्ष्मरूपांश्च सदा खगेन्द्र मयाप्यदृष्टो नास्ति नास्त्येव कश्चित् ॥ ३,१९.

हे पक्षीराज, अगदी सूक्ष्म रूपेही मी पाहू शकत नाही; खरेच, असा कोणीच नाही.

सर्वावतारेष्वपि विद्यमानं हरिं विजानाति रमापि देवी ॥ ३,१९.

सर्व अवतारांमध्येही लक्ष्मीदेवी हरिला ओळखते.

हरेर्गुणान्सर्वविशेषसंयुतानखण्डरूपान्सा विजानाति देवी । सुसूक्ष्मरूपान्सा विजानाति देवी ब्रह्मादिभ्यो मत्प्रसादाधिकं च ॥ ३,१९.

देवी हरिचे सर्व गुण, त्यातील विशेष आणि अखंड स्वरूप ओळखते; ती सूक्ष्म रूपेही जाणते आणि माझ्या कृपेने ब्रह्मा व इतरांपेक्षा अधिक जाणते.

स्वात्मस्वरूपं प्रविजानाति देवी सुसूक्ष्मरूपं सुविशेषैश्च युक्तम् । स्वान्यं प्रपञ्चं प्रविजानाति लक्ष्मीस्तथाप्यशेषैः सुविशेषैश्च युक्तम् ॥ ३,१९.

देवी स्वतःचे स्वरूप, सूक्ष्म आणि विशेषांनी युक्त, ओळखते; लक्ष्मी स्वतःचा सारा विश्वही, सर्व विशेषांसह, जाणते.

ब्रह्मापि पश्येत्सर्वगं वासुदेवं वाय्वादिभ्यो ह्यधिकान्सद्गुणांश्च । श्रोत्रं न जानाति हरेर्गुणांश्च सुसूक्ष्मरूपांश्च विशेषसंयुतान् ॥ ३,१९.

ब्रह्मादेखील सर्वव्यापी वासुदेवाला आणि वाऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ गुणांना पाहतो; पण तो हरिचे गुण किंवा सूक्ष्म विशेषरूपे जाणत नाही.