गरुडपुराणम्

कदिन्द्रियार्थं हि धनादिकं च त्यजन्ति च सर्वे विषयेषु निष्ठाः । त्वन्मायया मोहितान्नष्टबुद्धीन्कदा चैतान्मुञ्चसे विश्वमूर्ते ॥ ३,१८.

इंद्रियसुखासाठी ते धन व इतर वस्तू सोडतात, विषयांमध्येच पूर्णपणे गुंतलेले असतात. तुझ्या मायेने मोहून, बुद्धी हरवलेली, हे विश्वरूपा, तू त्यांना कधी सोडशील?

स्मृत्वास्मृत्वा वासुदेवस्य मायां रुरोद चौर्वो भयकंपिताङ्गः । अतीव कष्टेन च लोकवृत्त्या श्रिता दैन्यं स्वीयकार्यं विहाय ॥ ३,१८.

वासुदेवाची माया कधी आठवत, कधी विसरत, और्व रडला, भीतीने अंग थरथरले. जगात फार कष्टाने जगताना, ते आपले खरे कार्य सोडून दैन्यात पडतात.

अतीव दैन्येन धनादिकं च संपाद्य सर्वेऽपि सुपापशीलाः । कष्टार्जितं द्रव्यधनादिकं च त्यजन्ति सर्वे पशवो व्यर्थमेव ॥ ३,१८.

मोठ्या दुःखाने ते धन व संपत्ती मिळवतात, पण सर्व पापी स्वभावाचे असल्याने, कष्टाने मिळवलेली संपत्ती शेवटी जनावरांसारखी व्यर्थ टाकून देतात.

सत्पात्रभूते विष्णुबुद्ध्या कदापि त्यजन्ति नैते मायया वै मुरारेः । एषामायुर्व्यर्थमाहुर्महान्तः कथं नष्टा इति सम्यग्रुरोद ॥ ३,१८.

सज्जन पात्र समोर आले तरी, हे लोक मुरारिच्या मायेने फसलेले असल्याने कधीच काही देत नाहीत. ज्ञानी लोक म्हणतात, यांचे आयुष्य व्यर्थ गेले—हे कसे नष्ट झाले? असे म्हणून तो खोल दुःखाने रडला.

एषामायुर्व्यर्थमेवं गतं च एषां दृष्ट्वा यौवनं तु ध्रुवं च । स्कन्धस्थमृत्युर्हसते कृष्ण विष्णो तं वै न जानन्ति विमूढचेतसः ॥ ३,१८.

यांचे आयुष्य असेच व्यर्थ गेले; त्यांचे तारुण्य आणि खात्री पाहून, मृत्यू त्यांच्या खांद्यावर उभा राहून हसतो, हे कृष्ण, हे विष्णू, पण मूढ मनाचे लोक हे समजत नाहीत.

गृहं मदीयं शतवर्षं च जीवेत्पुत्रा मदीया शवतवर्षं तथैव । अहं च जीवे शतवर्षं सुखेन मदीयभार्यापि सुलक्षणाऽस्ते ॥ ३,१८.

माझे घर शंभर वर्षे टिकावे, माझे पुत्रही शंभर वर्षे जगावे. मीही शंभर वर्षे सुखात जगावे, आणि माझी सद्गुणी पत्नी माझ्यासोबत असावी.

गावश्च मे संति सदुग्धपूर्णा मित्राणि मे संति मुदा हि युक्ताः । दास्ये सुतं वारणार्थं तु वध्वै पुत्रीं विवाहार्थमहं ददामि ॥ ३,१८.

माझ्याकडे नेहमी चांगले दूध देणाऱ्या गायी आहेत, माझे मित्रही नेहमी आनंदी आहेत. मी मुलाला वधूसाठी देईन, आणि मुलीला लग्नासाठी देईन.

दास्ये चाहं सत्सु पुत्रीं धनं वा दास्ये चाहं धनिकेष्वेव नित्यम् । अदृष्टशून्यान् भगवान्वासुदेवो दृष्ट्वादृष्ट्वा हसते सर्वदैव ॥ ३,१८.

मी चांगल्या लोकांत मुलीचे लग्न लावीन, किंवा नेहमी धनिकांना धन देईन. हे सर्व ज्यांना खरी दृष्टी नाही, त्यांना पाहून आणि न पाहून, भगवंत वासुदेव नेहमी हसतो.

नाहं करिष्ये श्रवणं कथाया मद्भाग्यना शश्च भविष्यतीति । नाहं हरिं पूजयिष्ये सदैव पुत्रादिनाशश्च भविष्यतीति ॥ ३,१८.

मी कथा ऐकणार नाही, माझे भाग्य कधीच नष्ट होणार नाही. मी नेहमी हरिपूजा करणार नाही, मुलांचा किंवा इतरांचा नाश होणार नाही.

कालेकाले दिष्टनामा हरिस्तु फलप्रदो वासुदेवोऽखिलस्य । एतादृशान्मूर्खजनांश्च दृष्ट्वा रुरोद चौर्वो वासुदेवैकनिष्ठः ॥ ३,१८.

वेळोवेळी, ज्याचं नशीब आहे त्याला हरि फळ देतो; वासुदेव सगळ्यांचा दाता आहे. असे अज्ञानी लोक पाहून, वासुदेवावर एकनिष्ठ असलेल्या और्व ऋषींना रडू आलं.

अतस्त्वौर्वो रुद्ररूपी खगेन्द्र जानीहि नित्यं कृष्णसुशिक्षितार्थः । यदा सती दक्षपुत्री खगेन्द्र दक्षाध्वरे स्वशरीरं विसृज्य ॥ ३,१८.

म्हणूनच, और्व ऋषींनी रुद्राचं रूप घेतलं, हे पक्षीराज, कारण ते कायम कृष्णाच्या शिकवणीने शिकलेले होते. जेव्हा सती, दक्षाची मुलगी, दक्षाच्या यज्ञात स्वतःचं शरीर सोडून गेली, तेव्हा—

जज्ञे पुनर्मेनकायां हिमाद्रेस्तदा रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञा मवाप । ऊर्ध्वरेता भवेत्युक्त्वा ऊर्ध्वरेता बभूव ह ॥ ३,१८.

ती पुन्हा मेनकेच्या पोटी हिमालयाच्या घरात जन्मली; त्यावेळी रुद्राला और्व हे नाव मिळालं. 'हा वरदायी आणि संयमी असो' असं जाहीर करून, तो खरोखर तसा झाला.

पाणिग्राहं रुद्रदेवो महात्मा यदा हिमाद्रेः कन्यकायाश्चकार । तस्यां परं लंपटः संबभूव अतो रुद्रः परसंज्ञामवाप ॥ ३,१८.

महात्मा रुद्राने जेव्हा हिमालयाच्या कन्येचा हात लग्नासाठी धरला, तेव्हा तो तिच्याबद्दल फारच आसक्त झाला; म्हणून रुद्राला 'पर' हे नाव मिळालं.

सदाशिवाद्या दश रुद्रभ्रातरः सौमित्रेयो हौहिणेयस्त्रयश्च । समा एते मोक्षकाले सृतौ च शतैर्गुणैर्न्यूनभूताश्च ताभ्याम् ॥ ३,१८.

सदाशिव आणि इतर दहा रुद्रांचे भाऊ, सुमित्रेचा मुलगा आणि हौहिणीचे तीन पुत्र—हे सर्व मुक्तीच्या आणि सृष्टीच्या काळात समान असतात, पण त्या दोघांपेक्षा शंभरगुणे गुणांनी कमी आहेत.

गरुड उवाच । आनन्दनिर्णयं ब्रूहि कृष्ण पूर्णदयानिघे । निर्णेतुं ज्ञानिनां यद्वज्ज्ञापनार्थं तथा मम ॥ ३,१८.

गरुड म्हणाला: आनंदाचा निर्णय सांग, कृष्णा, पूर्ण दयाळू सागर, ज्ञानी लोकांसाठी आणि माझ्यासाठीही तो समजावा म्हणून.

ब्रूहि शिष्याय दयया उद्धर्तुं मां च सर्वदा । पूर्णकामस्य ते कृष्ण का स्पृहा विद्यते प्रभो ॥ ३,१८.

आपल्या शिष्याला दयाळूपणाने नेहमीच उचलून धरा आणि मला मार्गदर्शन करा. कृष्णा, तुझी सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, मग तुला अजून काय हवे आहे, प्रभो?

एवमुक्तो हृषीकेशः पक्षीशेन महात्मना । उवाच कृपया कृष्णः प्रसन्नः कमलेक्षणः ॥ ३,१८.

पक्षीराजाने असे विचारल्यावर, हृषीकेश, कृष्ण, कमळासारख्या डोळ्यांनी आणि प्रसन्नतेने, दयाळूपणे बोलू लागला.

श्रीकृष्ण उवाच । गायत्र्याश्च शतानन्द एकानन्दस्तु वेधसः एतादृशः शतानन्दो ब्रह्मणः परिकीर्तितः ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: गायत्रीपासून शतानंद जन्मला; ब्रह्मदेवापासून एकानंद. असा हा शतानंद ब्रह्माचा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

शेषादेश्च शतानन्दः सरस्वत्याः खगोत्तम । एकानन्दस्तु विज्ञेयो भारत्या विनतासुत ॥ ३,१८.

शेषापासून शतानंद आणि सरस्वतीपासून, हे पक्षीराज, तर एकानंद भारतीपासून झाला, हे विनतेच्या पुत्रा.

एवं तु निर्णयो ज्ञेय आनन्दस्य सदा खग । एवमुक्तं मया सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ३,१८.

असा हा आनंदाचा निर्णय नेहमी लक्षात ठेवावा, हे पक्षी. मी सर्व काही सांगितलं; तुला आणखी काय ऐकायचं आहे?

श्रीगरुडमहापुराणम् १९ गरुड उवाच । त्वयोक्तं कृष्ण गोविन्द रुद्राच्छतगुणादपि । ब्रह्माणी भारती चोभे अधिके देवसत्तम ॥ ३,१९.

गरुड म्हणाला: तू असं सांगितलंस, कृष्णा, गोविंदा, की ब्रह्माणी आणि भारती या दोघी रुद्रापेक्षा शंभरपट श्रेष्ठ आहेत, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ.

मया श्रुतं विरिञ्चेन उमापर्यन्तमेव च । अनन्तांशैर्विहीनत्वं विरिञ्चोक्तं सुराधिप ॥ ३,१९.

मी विरिंचीकडून उमा पर्यंत ऐकलं आहे, आणि विरिंचीनं असंही सांगितलं की, अनंत अंश नसणं हे आहे, हे देवाधिपती.

सहस्रांशैर्विहीनत्वं त्वयोक्तं कृष्ण माधव । सर्वेषां चैव पूर्वेषामवेक्ष्यैव हरे विभो ॥ ३,१९.

तू असं सांगितलं, कृष्णा, माधवा, की हजार अंश नसणं हे लागू होतं, आणि पूर्वीच्या सर्वांचा विचार करून, हे हरी, हे प्रभो.

ज्ञानानन्दबलादीनां वायुपर्यन्तमेव च । सहस्रांशैर्विहीनत्वं ज्ञानादीनां महेश्वर ॥ ३,१९.

ज्ञान, आनंद, बळ आणि इतर गुण, वायूपर्यंत, यांच्याबद्दलही, हजार अंश नसणं हे ज्ञान वगैरे गुणांनाही लागू होतं, हे महेश्वरा.

निर्णयं ब्रृहि गोविन्द सर्वज्ञोसि न संशयः । गरुडेनैवमुक्तस्तु वासुदेवोब्रवीद्ध्रुवम् ॥ ३,१९.

निर्णय स्पष्टपणे सांग, गोविंदा; तू सर्वज्ञ आहेस, यात शंका नाही. गरुडाने असं विचारल्यावर, वासुदेवाने ठामपणे उत्तर दिलं.

श्रीकृष्ण उवाच । आनन्दांशैर्विहीनत्वमपेक्ष्यैव खगाधिप । उत्तरेषामुत्तरेषां योगादेवमिति स्फुटम् ॥ ३,१९.

श्रीकृष्ण म्हणाले: आनंदाच्या अंशांच्या अभावाचा विचार केल्यावर, हे पक्षीराज, श्रेष्ठ-श्रेष्ठ लोकांचा योग असा आहे, हे स्पष्ट आहे.

परिमाणे शतगुणे आनन्दे स्फुटतावशात् । अनन्तगुणवत्त्वं च ब्रह्मणा समुदीरितम् ॥ ३,१९.

मोजमापात शंभरपट आणि आनंदात स्पष्टतेमुळे, अनंत गुण असणं ब्रह्मदेवाने सांगितलं आहे.

सहस्रगुणितत्वं च वायुना समुदीरितम् । यथानन्दे तथा ज्ञाने विष्णौ भक्तौ बलाधिके ॥ ३,१९.

वाऱ्याच्या जोराने शक्ती हजारपट वाढते; जशी आनंदात, तशीच ज्ञानात आणि विष्णूभक्तीतही बळच श्रेष्ठ असते.

सर्वे गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्ता नु तेऽखिलाः । भारत्याश्च शतं ज्ञानं सुखं भक्तिबलाधिके ॥ ३,१९.

सर्व गुण शंभरपट वाढत जातात, असे क्रमाने सांगितले आहे; भारतीमध्येही ज्ञान, सुख आणि भक्तीचे बळ शंभरपट अधिक असते.