गरुडपुराणम्

द्युभ्वाश्रयं तव मूर्धानमाहुः किरीटयुक्तं कुटिलैः कुन्तलैश्च । अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैर्दृष्टं मया सज्जनसंगमाच्च ॥ ३,१८.

स्वर्गाचं स्थान तुझ्या मस्तकाला म्हणतात, ते मुकुट आणि वाकड्या केसांनी सुशोभित आहे; अनेक जन्मांच्या पुण्यसंचयाने आणि सज्जनांच्या संगतीने मी ते पाहिलं.

अनेकजन्मार्जितपापसंचयैरदर्शनं यास्यति देवदेव । एवं सुभक्त्या च रुरोद रुद्रो दृष्ट्वा हरिं सुर्वगुणैः संपूर्णम् ॥ ३,१८.

अनेक जन्मांमध्ये केलेल्या पापांच्या साठ्यामुळे देवांचा देव दिसणार नाही. अशा गाढ भक्तीने रुद्राने, सर्व सद्गुणांनी भरलेला हरि पाहून रडू लागला.

पादारविन्दं तव विश्वमूर्ते योगीश्वरैर्हृदये संगृहीतम् । दृष्टं मया दयया वासुदेव द्रक्ष्ये कथं पुनरित्थं रुरोद ॥ ३,१८.

हे विश्वरूपा, योगीश्वरांच्या हृदयात जपलेले तुझे कमळासारखे पाय मी तुझ्या कृपेने पाहिले, वासुदेव. हे पाय मी पुन्हा कसे पाहू? असे म्हणून रुद्र रडला.

दृष्टं मया त्वरिवले भविनाशिशङ्खचक्रादिकैस्त्रिजगतापि च देव पूर्णम् । एतादृशं त्वदुदरं च कथं रमेश द्रक्ष्ये पुनः पुनरहं त्विति संरुरोद ॥ ३,१८.

हे मुराचा शत्रू, शंख, चक्र व इतर चिन्हांसह, तुझ्या या रूपाने तूं तीनही लोकांत व्यापलेला आहेस, हे मी पाहिले. हे लक्ष्मीपती, असे तुझे रूप मी पुन्हा पुन्हा कसे पाहू? म्हणून तो वारंवार रडला.

आनन्दपूर्ण नखपूर्ण सुकेशपूर्ण लोमादिपूर्ण गुणपूर्ण सुघोणपूर्ण । वक्षः स्थलं तव विभोस्तु विशालभूतं सद्भूषणं विमलकौस्तुभशोभि लक्ष्म्या ॥ ३,१८.

हे सर्वत्र व्यापणाऱ्या प्रभो, तुझे रुंद छाती आनंदाने, तेजस्वी नखांनी, सुंदर केसांनी, लोमांनी, गुणांनी आणि सुंदर गळ्याने भरलेली आहे. त्या छातीवर शुद्ध कौस्तुभ मणी व लक्ष्मीने केलेली शोभा आहे.

सुकोमलं श्रीतुलस्यास्तथैव सुपुष्पितं चन्द नैश्चर्चितं च । एतादृशं तव वक्षः स्थलं च दृष्टं मया तव कारुण्यदृष्ट्या ॥ ३,१८.

तुझ्या छातीवर श्रीतुलसीचा मऊ स्पर्श आहे, सुंदर फुलांनी सजलेली आहे, चंद्राने पूजलेली आहे. अशी छाती मी तुझ्या कृपादृष्टीने पाहिली.

पुनः पुनर्दर्शनं मे कथं स्यादेवं रुद्रः स च भक्त्या रुरोद । अतस्तूरुर्नाम संप्राप्य रुद्रस्तत्पुत्रोभूद्दौर्वसंज्ञः स एव ॥ ३,१८.

मी तुला पुन्हा पुन्हा कसा पाहू? असे म्हणून रुद्र भक्तीने रडला. त्यानंतर त्याने तुर्ण हे नाव मिळवले आणि तोच रुद्र, और्व नावाने त्याचा पुत्र झाला.

यस्माद्रुदं चोर्वरितं वै चकार तस्मात्स रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञो बभूव । और्वस्तु लोकान्मोक्षयोग्यांश्च दृष्ट्वा ह्यत्यन्तं वै विषयेष्वेव निष्ठान् ॥ ३,१८.

कारण त्याने रडले आणि आक्रोश केला म्हणून त्याला रुद्र आणि और्व असे नाव पडले. और्वाने, जे लोक मुक्तीस पात्र आहेत, ते सर्व विषयांमध्येच पूर्णपणे गुंतलेले आहेत हे पाहिले.

स्तुवद्दैव चौर्वो विष्णुपादारविदं स्मृत्वास्मृत्वा रुद्धकण्ठो बभूव । ते पापिष्ठाः पापरूपान्भजन्तो दिनेदिने दुर्विषयान्कदिन्द्रियैः ॥ ३,१८.

और्र्व, विष्णूच्या कमळपायांची स्तुती करत, कधी आठवत, कधी विसरत, गळा दाटून आला. ते पापी, पापमय रूप घेऊन, रोजच वाईट इंद्रियांनी कठीण विषयांची पूजा करतात.

कदा चैतान्हेयबुद्ध्या विमुञ्चे न जानेहं चेति सम्यग्रुरोद । एते हि मूर्खा विषयानर्थलब्ध्यै कुर्वन्ति यत्नं परमादरेण ॥ ३,१८.

हे सर्व कधी त्यागबुद्धीने सोडतील, मला माहीत नाही—असे म्हणून तो खोल दुःखाने रडला. हे मूर्ख लोक विषयांच्या फायद्यासाठी फार मेहनत घेतात.

कदिन्द्रियार्थं हि धनादिकं च त्यजन्ति च सर्वे विषयेषु निष्ठाः । त्वन्मायया मोहितान्नष्टबुद्धीन्कदा चैतान्मुञ्चसे विश्वमूर्ते ॥ ३,१८.

इंद्रियसुखासाठी ते धन व इतर वस्तू सोडतात, विषयांमध्येच पूर्णपणे गुंतलेले असतात. तुझ्या मायेने मोहून, बुद्धी हरवलेली, हे विश्वरूपा, तू त्यांना कधी सोडशील?

स्मृत्वास्मृत्वा वासुदेवस्य मायां रुरोद चौर्वो भयकंपिताङ्गः । अतीव कष्टेन च लोकवृत्त्या श्रिता दैन्यं स्वीयकार्यं विहाय ॥ ३,१८.

वासुदेवाची माया कधी आठवत, कधी विसरत, और्व रडला, भीतीने अंग थरथरले. जगात फार कष्टाने जगताना, ते आपले खरे कार्य सोडून दैन्यात पडतात.

अतीव दैन्येन धनादिकं च संपाद्य सर्वेऽपि सुपापशीलाः । कष्टार्जितं द्रव्यधनादिकं च त्यजन्ति सर्वे पशवो व्यर्थमेव ॥ ३,१८.

मोठ्या दुःखाने ते धन व संपत्ती मिळवतात, पण सर्व पापी स्वभावाचे असल्याने, कष्टाने मिळवलेली संपत्ती शेवटी जनावरांसारखी व्यर्थ टाकून देतात.

सत्पात्रभूते विष्णुबुद्ध्या कदापि त्यजन्ति नैते मायया वै मुरारेः । एषामायुर्व्यर्थमाहुर्महान्तः कथं नष्टा इति सम्यग्रुरोद ॥ ३,१८.

सज्जन पात्र समोर आले तरी, हे लोक मुरारिच्या मायेने फसलेले असल्याने कधीच काही देत नाहीत. ज्ञानी लोक म्हणतात, यांचे आयुष्य व्यर्थ गेले—हे कसे नष्ट झाले? असे म्हणून तो खोल दुःखाने रडला.

एषामायुर्व्यर्थमेवं गतं च एषां दृष्ट्वा यौवनं तु ध्रुवं च । स्कन्धस्थमृत्युर्हसते कृष्ण विष्णो तं वै न जानन्ति विमूढचेतसः ॥ ३,१८.

यांचे आयुष्य असेच व्यर्थ गेले; त्यांचे तारुण्य आणि खात्री पाहून, मृत्यू त्यांच्या खांद्यावर उभा राहून हसतो, हे कृष्ण, हे विष्णू, पण मूढ मनाचे लोक हे समजत नाहीत.

गृहं मदीयं शतवर्षं च जीवेत्पुत्रा मदीया शवतवर्षं तथैव । अहं च जीवे शतवर्षं सुखेन मदीयभार्यापि सुलक्षणाऽस्ते ॥ ३,१८.

माझे घर शंभर वर्षे टिकावे, माझे पुत्रही शंभर वर्षे जगावे. मीही शंभर वर्षे सुखात जगावे, आणि माझी सद्गुणी पत्नी माझ्यासोबत असावी.

गावश्च मे संति सदुग्धपूर्णा मित्राणि मे संति मुदा हि युक्ताः । दास्ये सुतं वारणार्थं तु वध्वै पुत्रीं विवाहार्थमहं ददामि ॥ ३,१८.

माझ्याकडे नेहमी चांगले दूध देणाऱ्या गायी आहेत, माझे मित्रही नेहमी आनंदी आहेत. मी मुलाला वधूसाठी देईन, आणि मुलीला लग्नासाठी देईन.

दास्ये चाहं सत्सु पुत्रीं धनं वा दास्ये चाहं धनिकेष्वेव नित्यम् । अदृष्टशून्यान् भगवान्वासुदेवो दृष्ट्वादृष्ट्वा हसते सर्वदैव ॥ ३,१८.

मी चांगल्या लोकांत मुलीचे लग्न लावीन, किंवा नेहमी धनिकांना धन देईन. हे सर्व ज्यांना खरी दृष्टी नाही, त्यांना पाहून आणि न पाहून, भगवंत वासुदेव नेहमी हसतो.

नाहं करिष्ये श्रवणं कथाया मद्भाग्यना शश्च भविष्यतीति । नाहं हरिं पूजयिष्ये सदैव पुत्रादिनाशश्च भविष्यतीति ॥ ३,१८.

मी कथा ऐकणार नाही, माझे भाग्य कधीच नष्ट होणार नाही. मी नेहमी हरिपूजा करणार नाही, मुलांचा किंवा इतरांचा नाश होणार नाही.

कालेकाले दिष्टनामा हरिस्तु फलप्रदो वासुदेवोऽखिलस्य । एतादृशान्मूर्खजनांश्च दृष्ट्वा रुरोद चौर्वो वासुदेवैकनिष्ठः ॥ ३,१८.

वेळोवेळी, ज्याचं नशीब आहे त्याला हरि फळ देतो; वासुदेव सगळ्यांचा दाता आहे. असे अज्ञानी लोक पाहून, वासुदेवावर एकनिष्ठ असलेल्या और्व ऋषींना रडू आलं.

अतस्त्वौर्वो रुद्ररूपी खगेन्द्र जानीहि नित्यं कृष्णसुशिक्षितार्थः । यदा सती दक्षपुत्री खगेन्द्र दक्षाध्वरे स्वशरीरं विसृज्य ॥ ३,१८.

म्हणूनच, और्व ऋषींनी रुद्राचं रूप घेतलं, हे पक्षीराज, कारण ते कायम कृष्णाच्या शिकवणीने शिकलेले होते. जेव्हा सती, दक्षाची मुलगी, दक्षाच्या यज्ञात स्वतःचं शरीर सोडून गेली, तेव्हा—

जज्ञे पुनर्मेनकायां हिमाद्रेस्तदा रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञा मवाप । ऊर्ध्वरेता भवेत्युक्त्वा ऊर्ध्वरेता बभूव ह ॥ ३,१८.

ती पुन्हा मेनकेच्या पोटी हिमालयाच्या घरात जन्मली; त्यावेळी रुद्राला और्व हे नाव मिळालं. 'हा वरदायी आणि संयमी असो' असं जाहीर करून, तो खरोखर तसा झाला.

पाणिग्राहं रुद्रदेवो महात्मा यदा हिमाद्रेः कन्यकायाश्चकार । तस्यां परं लंपटः संबभूव अतो रुद्रः परसंज्ञामवाप ॥ ३,१८.

महात्मा रुद्राने जेव्हा हिमालयाच्या कन्येचा हात लग्नासाठी धरला, तेव्हा तो तिच्याबद्दल फारच आसक्त झाला; म्हणून रुद्राला 'पर' हे नाव मिळालं.

सदाशिवाद्या दश रुद्रभ्रातरः सौमित्रेयो हौहिणेयस्त्रयश्च । समा एते मोक्षकाले सृतौ च शतैर्गुणैर्न्यूनभूताश्च ताभ्याम् ॥ ३,१८.

सदाशिव आणि इतर दहा रुद्रांचे भाऊ, सुमित्रेचा मुलगा आणि हौहिणीचे तीन पुत्र—हे सर्व मुक्तीच्या आणि सृष्टीच्या काळात समान असतात, पण त्या दोघांपेक्षा शंभरगुणे गुणांनी कमी आहेत.

गरुड उवाच । आनन्दनिर्णयं ब्रूहि कृष्ण पूर्णदयानिघे । निर्णेतुं ज्ञानिनां यद्वज्ज्ञापनार्थं तथा मम ॥ ३,१८.

गरुड म्हणाला: आनंदाचा निर्णय सांग, कृष्णा, पूर्ण दयाळू सागर, ज्ञानी लोकांसाठी आणि माझ्यासाठीही तो समजावा म्हणून.

ब्रूहि शिष्याय दयया उद्धर्तुं मां च सर्वदा । पूर्णकामस्य ते कृष्ण का स्पृहा विद्यते प्रभो ॥ ३,१८.

आपल्या शिष्याला दयाळूपणाने नेहमीच उचलून धरा आणि मला मार्गदर्शन करा. कृष्णा, तुझी सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, मग तुला अजून काय हवे आहे, प्रभो?

एवमुक्तो हृषीकेशः पक्षीशेन महात्मना । उवाच कृपया कृष्णः प्रसन्नः कमलेक्षणः ॥ ३,१८.

पक्षीराजाने असे विचारल्यावर, हृषीकेश, कृष्ण, कमळासारख्या डोळ्यांनी आणि प्रसन्नतेने, दयाळूपणे बोलू लागला.

श्रीकृष्ण उवाच । गायत्र्याश्च शतानन्द एकानन्दस्तु वेधसः एतादृशः शतानन्दो ब्रह्मणः परिकीर्तितः ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले: गायत्रीपासून शतानंद जन्मला; ब्रह्मदेवापासून एकानंद. असा हा शतानंद ब्रह्माचा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

शेषादेश्च शतानन्दः सरस्वत्याः खगोत्तम । एकानन्दस्तु विज्ञेयो भारत्या विनतासुत ॥ ३,१८.

शेषापासून शतानंद आणि सरस्वतीपासून, हे पक्षीराज, तर एकानंद भारतीपासून झाला, हे विनतेच्या पुत्रा.