गरुडपुराणम्

उरू रुद्रो ह्यतः प्रोक्तस्तत्पुत्रश्चौर्वसंज्ञकः । रुदमुर्वरितं कर्तुमौर्वोभूद्रुद्र एव सः ॥ ३,१८.

म्हणून रुद्राला 'उरु' म्हणजे 'जांघ' असं म्हणतात, आणि त्याचा मुलगा 'और्व' नावाने ओळखला जातो; मोठ्या आक्रोशासाठी रुद्र 'और्व' झाला.

गरुड उवाच । रोदनं कुरुते कस्मादुरुसंज्ञो हरे हरः । रुदमुर्वरितं कस्मात्कुरुते और्वाकारकः ॥ ३,१८.

गरुड म्हणाला: हे हरी, हराला 'उरु' का म्हणतात आणि तो रडतो का? और्व मोठा आक्रोश का करतो, त्याचं कारण काय?

एतद्विस्तार्य मेब्रूहि पौत्राय तव सुव्रत । इत्युक्तस्तेन स हरिरुवाच करुणानिधिः ॥ ३,१८.

हे सुव्रत, तुझ्या नातवासाठी हे सविस्तर सांग; असं त्याने म्हटल्यावर, करुणेचा सागर असलेल्या हरिने सांगायला सुरुवात केली.

श्रीकृष्ण उवाच । दृष्ट्वा स्वबिंबं सुगुणैस्तु पूर्णं संकर्षणाख्यं नतपादपद्म् । श्रीब्रह्मशेषैर्जिष्णुकामैस्तथान्यैर्भारत्या वै स्वस्ति पैश्चापि नित्यम् ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले — आपल्या प्रतिबिंबात, सुंदर गुणांनी भरलेल्या, संकर्षण नावाच्या, पायांवर वाकलेल्या, ब्रह्मा, शेष, जिष्णु, काम आणि इतरांसह, तसेच भारतीसह, नेहमीच पश्चिम दिशेलाही शुभेच्छा देणारा मी पाहिला.

दृष्ट्वा हरिं पुलकाङ्गस्तु रुद्रः सभाष्पचक्षू रुद्धकण्ठश्च हृष्टः । अनाद्यनन्तब्रह्मकल्पेषु नैव कृतं यया स्मरणं सर्वदैव ॥ ३,१८.

हरिला पाहून रुद्राच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, डोळ्यांतून अश्रू आले, गळा दाटून आला आणि तो आनंदित झाला; ब्रह्म्याच्या अनंत सृष्टीच्या काळात कधीच अशी आठवण झाली नव्हती.

पादारविन्दे सुनखैर्विभूषिते दृष्टे मया केन पुण्येन देव । दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपद्मं मुरारेः पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव ॥ ३,१८.

देवा, मी तुझ्या सुंदर नखांनी सजलेल्या कमळपादांना पाहिलं, हे कोणत्या पुण्यामुळे मला लाभलं? मुरारिच्या पादकमळांना पुन्हा पुन्हा पाहताना आणि न पाहताना माझा गळा दाटून आला.

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनर्दर्शनं मे प्रभोः स्यात् । मुकुन्द नारायण विश्वमूर्ते वागिन्द्रियेण स्तवनं मे कथं स्यात् ॥ ३,१८.

रुद्र रडू लागला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — माझ्या प्रभूचे दर्शन मला पुन्हा कसे मिळेल? मुकुंदा, नारायण, विश्वरूपा, माझ्या वाणी आणि इंद्रियांनी मी तुझी स्तुती कशी करू?

मद्दर्शनं सर्वदा पापुयुक्तं तथा मद्वाक्सर्वदा पापयुक्ता । मद्दर्शनं सर्वदा स्त्रीषु सक्तमभूच्च ते दर्शनं मे ह्यसक्तम् ॥ ३,१८.

माझं पाहणं नेहमीच पापाने भरलेलं आहे, माझी वाणीही तशीच; माझं पाहणं नेहमी स्त्रियांमध्ये अडकलेलं होतं, पण तुझं माझ्याकडे पाहणं मात्र आसक्तीविरहित आहे.

आसक्तता पुत्रदारादिकानां सम्यक्शक्तिस्तवने नास्ति विष्णोः । विष्णुस्तुतौ नावकाशोस्ति वाचो दृष्टोहं त्वं केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

मुलं, पत्नी आणि इतरांमध्ये आसक्ती असल्याने, विष्णूची खरी स्तुती करता येत नाही; विष्णूच्या स्तुतीत वाणीला जागा मिळत नाही; देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?

अनन्तकर्णेश सुचन्द्रसंज्ञ श्रोत्रेण नित्यं न कथा श्रुता ते । श्रुता मया बहुधा लोकवार्ता दृष्टो मया त्वं केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

अनंतकर्ण, सुंदर चंद्र नाव असलेल्या प्रभो, माझ्या कानांनी तुझ्या कथा कधीच ऐकल्या नाहीत; मी जगाच्या अनेक गोष्टी ऐकल्या, पण देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?

दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपीठं हरेश्च पुनः पुना रुद्धङ्कठो बभूव । रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनः श्रवणं स्यात्कथायाः ॥ ३,१८.

हरीच्या पादपीठाला पुन्हा पुन्हा पाहताना आणि न पाहताना माझा गळा दाटून आला; रुद्र रडला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — तुझ्या कथा मला पुन्हा कशा ऐकायला मिळतील?

त्वमीश वैकुण्ठ सुवायुसंज्ञस्त्वदर्पितं गन्धपुष्पादिकं च । सदा न लिप्तं च भुजैर्विलिप्तं तन्मूत्रविष्ठादिमकर्दमाम्बुभिः ॥ ३,१८.

ईशा, वैकुंठा, सुवायू नाव असलेल्या प्रभो, तुला अर्पण केलेला सुगंध, फुले वगैरे कधीच माझ्या हातांवर लागले नाहीत, उलट ते मूत्र, विष्ठा आणि चिखलानेच माखले गेले.

स्त्रीणां कुचोदैश्च कचोदकैश्चकक्षोदकैर्गात्रजलैर्मुकुन्द । अनर्पितैर्वस्त्रगन्धादिकैश्च दृष्टो मया केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

मुकुंदा, स्त्रियांच्या स्तन, केस, कांख आणि अंगावरच्या पाण्याने, तसेच तुला अर्पण न केलेल्या वस्त्र, सुगंध वगैरेमुळे, देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?

स्पृष्ट्वास्पृष्ट्वा हरिनिर्माल्यगन्धं पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव । रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनः स्पर्शनं स्यात्सदा मे ॥ ३,१८.

हरीच्या निर्माल्याचा सुगंध पुन्हा पुन्हा स्पर्श करताना आणि न करताना माझा गळा दाटून आला; रुद्र रडला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — मला नेहमी तुझा स्पर्श पुन्हा कसा मिळेल?

नृसिंह नासास्थित नासिकेश मन्नासया क्वापि सुपद्मसौरभम् । नाघ्रातमित्थं पुनराघ्रातमेव ह्यनर्पितं गन्धपुष्पादिकं च ॥ ३,१८.

नृसिंहा, नाकाचा स्वामी, माझ्या नाकाने कधीच उत्तम कमळाचा सुगंध घेतला नाही; म्हणून तुला अर्पण न केलेला सुगंध, फुले वगैरेच मी पुन्हा पुन्हा घेतला.

सुनासिकं सुष्ठुदन्तं मुरारे दृष्टं मुखं केन पुण्येन देव । घ्रात्वा घ्रात्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धं पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव ॥ ३,१८.

मुरारी, सुंदर नाक आणि सुंदर दात असलेल्या प्रभो, मी तुझं मुख कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं? विष्णूच्या निर्माल्याचा सुगंध पुन्हा पुन्हा घेताना माझा गळा दाटून आला.

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गो जिघ्रामि निर्माल्यमिदं कथं ते । जिह्वास्थितो जिह्व संज्ञो मुरारे जिह्वेन्द्रियेणापि तथार्पितं च ॥ ३,१८.

रुद्र रडला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — मी तुझं निर्माल्य कसं घ्यावं? मुरारी, माझी जीभ, जीभ नावाची, तुझ्या सेवेला जरी जिभेच्या इंद्रियाने अर्पण केली तरी.

नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रितं विशेषतः पादजलेन सिक्तम् । यो स्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम् ॥ ३,१८.

तुलशी मिसळलेलं आणि विशेषतः पादोदकाने शिंपलेलं प्रसादाचं उरलेलं अन्न, जो मुरारीच्या समोर रोज स्नान करतो, त्याला दहा कोटी यज्ञाचं पुण्य मिळतं.

एतादृशं तव नैवेद्यशेषं न भुक्तं वै सर्वदादित्यरूपम् । अनर्पितं तव देवस्य विष्णोर्भुक्तं मया बहुवारं मुकुन्द ॥ ३,१८.

अशा प्रकारचं तुझं प्रसादाचं उरलेलं अन्न मी कधीच खाल्लं नाही, ते नेहमी सूर्यासारखं तेजस्वी असतं; तुला अर्पण न केलेलं अन्न, हे विष्णू, मी अनेक वेळा खाल्लं आहे, मुकुंदा.

पादारविन्दे नार्पितं भक्ष्यभोज्यं दृष्टो मया केन पुण्येन देव । भुक्त्वाभुक्त्वा हरिनैरवेद्यजातं सुखं त्वदीयं रमया लालितं च ॥ ३,१८.

पादकमळांवर न अर्पण केलेलं जेवण, देवा, मी कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं? हरिला न अर्पण केलेलं अन्न खाताना आणि न खाताना, मी तुझं सुख, रामेच्या प्रेमाने लाभलेलं, अनुभवलं.

द्युभ्वाश्रयं तव मूर्धानमाहुः किरीटयुक्तं कुटिलैः कुन्तलैश्च । अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैर्दृष्टं मया सज्जनसंगमाच्च ॥ ३,१८.

स्वर्गाचं स्थान तुझ्या मस्तकाला म्हणतात, ते मुकुट आणि वाकड्या केसांनी सुशोभित आहे; अनेक जन्मांच्या पुण्यसंचयाने आणि सज्जनांच्या संगतीने मी ते पाहिलं.

अनेकजन्मार्जितपापसंचयैरदर्शनं यास्यति देवदेव । एवं सुभक्त्या च रुरोद रुद्रो दृष्ट्वा हरिं सुर्वगुणैः संपूर्णम् ॥ ३,१८.

अनेक जन्मांमध्ये केलेल्या पापांच्या साठ्यामुळे देवांचा देव दिसणार नाही. अशा गाढ भक्तीने रुद्राने, सर्व सद्गुणांनी भरलेला हरि पाहून रडू लागला.

पादारविन्दं तव विश्वमूर्ते योगीश्वरैर्हृदये संगृहीतम् । दृष्टं मया दयया वासुदेव द्रक्ष्ये कथं पुनरित्थं रुरोद ॥ ३,१८.

हे विश्वरूपा, योगीश्वरांच्या हृदयात जपलेले तुझे कमळासारखे पाय मी तुझ्या कृपेने पाहिले, वासुदेव. हे पाय मी पुन्हा कसे पाहू? असे म्हणून रुद्र रडला.

दृष्टं मया त्वरिवले भविनाशिशङ्खचक्रादिकैस्त्रिजगतापि च देव पूर्णम् । एतादृशं त्वदुदरं च कथं रमेश द्रक्ष्ये पुनः पुनरहं त्विति संरुरोद ॥ ३,१८.

हे मुराचा शत्रू, शंख, चक्र व इतर चिन्हांसह, तुझ्या या रूपाने तूं तीनही लोकांत व्यापलेला आहेस, हे मी पाहिले. हे लक्ष्मीपती, असे तुझे रूप मी पुन्हा पुन्हा कसे पाहू? म्हणून तो वारंवार रडला.

आनन्दपूर्ण नखपूर्ण सुकेशपूर्ण लोमादिपूर्ण गुणपूर्ण सुघोणपूर्ण । वक्षः स्थलं तव विभोस्तु विशालभूतं सद्भूषणं विमलकौस्तुभशोभि लक्ष्म्या ॥ ३,१८.

हे सर्वत्र व्यापणाऱ्या प्रभो, तुझे रुंद छाती आनंदाने, तेजस्वी नखांनी, सुंदर केसांनी, लोमांनी, गुणांनी आणि सुंदर गळ्याने भरलेली आहे. त्या छातीवर शुद्ध कौस्तुभ मणी व लक्ष्मीने केलेली शोभा आहे.

सुकोमलं श्रीतुलस्यास्तथैव सुपुष्पितं चन्द नैश्चर्चितं च । एतादृशं तव वक्षः स्थलं च दृष्टं मया तव कारुण्यदृष्ट्या ॥ ३,१८.

तुझ्या छातीवर श्रीतुलसीचा मऊ स्पर्श आहे, सुंदर फुलांनी सजलेली आहे, चंद्राने पूजलेली आहे. अशी छाती मी तुझ्या कृपादृष्टीने पाहिली.

पुनः पुनर्दर्शनं मे कथं स्यादेवं रुद्रः स च भक्त्या रुरोद । अतस्तूरुर्नाम संप्राप्य रुद्रस्तत्पुत्रोभूद्दौर्वसंज्ञः स एव ॥ ३,१८.

मी तुला पुन्हा पुन्हा कसा पाहू? असे म्हणून रुद्र भक्तीने रडला. त्यानंतर त्याने तुर्ण हे नाव मिळवले आणि तोच रुद्र, और्व नावाने त्याचा पुत्र झाला.

यस्माद्रुदं चोर्वरितं वै चकार तस्मात्स रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञो बभूव । और्वस्तु लोकान्मोक्षयोग्यांश्च दृष्ट्वा ह्यत्यन्तं वै विषयेष्वेव निष्ठान् ॥ ३,१८.

कारण त्याने रडले आणि आक्रोश केला म्हणून त्याला रुद्र आणि और्व असे नाव पडले. और्वाने, जे लोक मुक्तीस पात्र आहेत, ते सर्व विषयांमध्येच पूर्णपणे गुंतलेले आहेत हे पाहिले.

स्तुवद्दैव चौर्वो विष्णुपादारविदं स्मृत्वास्मृत्वा रुद्धकण्ठो बभूव । ते पापिष्ठाः पापरूपान्भजन्तो दिनेदिने दुर्विषयान्कदिन्द्रियैः ॥ ३,१८.

और्र्व, विष्णूच्या कमळपायांची स्तुती करत, कधी आठवत, कधी विसरत, गळा दाटून आला. ते पापी, पापमय रूप घेऊन, रोजच वाईट इंद्रियांनी कठीण विषयांची पूजा करतात.