गरुडपुराणम्

सोयं श्मशानवसतिं कर्तुमैच्छद्यतो हरः । अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

हराला स्मशानात राहण्याची इच्छा झाली म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

दशवर्षं तपः कर्तुं विवेश लवणांभसि । अतो रुद्रस्तपः संज्ञामवाप च खगोत्तम ॥ ३,१८.

दहा वर्ष तप करण्यासाठी त्याने खारं पाण्यात प्रवेश केला; म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्ष्या, रुद्राला 'तपस' हे नाव मिळालं.

व्यासपुत्रः शुकः प्रोक्तो वायोरावेशसंयुतः । रुद्रावतारो विज्ञेयो ज्ञानार्थमभवद्भुवि ॥ ३,१८.

व्यासांचा पुत्र शुक, ज्याच्यात वायूचा प्रभाव आहे, तो रुद्राचा अवतार मानावा; तो पृथ्वीवर ज्ञानासाठी प्रकट झाला.

अत्रिपत्न्यनुसूयायां जज्ञे रुद्रो महातपाः । दुर्वासास्तु स विज्ञेयो मानभङ्गाय भूभृताम् ॥ ३,१८.

अत्रींच्या पत्नी अनसूयेत रुद्र, मोठा तपस्वी, जन्मला; तो दुर्वासा म्हणून ओळखला जातो, जो राजांचा गर्व मोडण्यासाठी आला.

द्रोणाज्जातो द्रौणिसंज्ञो रुद्र एव प्रकीर्तितः । प्रारब्धं भोक्तुकामोसौ परपक्षप्रकाशकः ॥ ३,१८.

द्रोणापासून जन्मलेला, 'द्रौणि' म्हणून ओळखला जाणारा, तोही रुद्रच आहे; त्याने आपल्या प्रारब्धाचा भोग घ्यावा म्हणून, शत्रूंच्या बाजूचे रहस्य उघड केले.

ईशानकोणे संस्थितो यस्तु रुद्रो ह्यवाप वै वामदेवेति संज्ञाम् । स्ववामभागे संस्थितं चैव वायुस्तं योग्यभक्तं सेवते सर्वदैव ॥ ३,१८.

जो रुद्र ईशान्य दिशेला वास करतो, त्याला 'वामदेव' हे नाव मिळालं; वायू स्वतःच्या डाव्या बाजूला स्थित राहून, नेहमी त्याची भक्ती करतो.

अतो रुद्रो वामदेवेति संज्ञा मवाप शिष्टत्वमथोत्तमत्वम् । कालात्मकत्वं च बलात्मकत्वमवाप रुद्रो न तु सुंदरत्वतः ॥ ३,१८.

म्हणून रुद्राला 'वामदेव' हे नाव मिळालं, आणि त्याला श्रेष्ठत्व व उत्तमपणा प्राप्त झाला; त्याने काळ आणि बळाचं स्वरूप घेतलं, पण सुंदरता त्याच्यात नव्हती.

सदा रुद्रो त्रिपुरस्थांश्च दैत्यान्विष्णुदुहो हन्तु कामो महात्मा । अघोररूपं धृपवान्रुद्र एव ततस्त्वघोरेति स आप संज्ञाम् ॥ ३,१८.

रुद्र नेहमी त्रिपुरातील दैत्यांचा नाश करण्याची इच्छा बाळगतो, विष्णूसाठी; म्हणून त्याचं रूप भयंकर झालं आणि त्याला 'अघोर' हे नाव मिळालं.

सेवां कर्तुं त्विच्छतो दैत्यसंघान्किञ्चित्कालं तपसा क्लिश्यमानान् । वरान्दातुं सद्य एवाभिजातः सद्योजातेत्येव संज्ञामवाप ॥ ३,१८.

दैत्यांच्या समूहांची सेवा करण्याची इच्छा ठेवून, जे काही काळ तपामुळे त्रासले होते, त्यांना वर द्यावा म्हणून तो त्वरित प्रकट झाला, आणि त्याला 'सद्योजात' हे नाव मिळालं.

उरोः पुत्रस्तु और्वश्च रुद्र एव प्रकीर्तितः । इत्यकृष्टवाचित्वाद्रुस्तुरोदनवाचकः ॥ ३,१८.

उरूपासून जन्मलेला पुत्र, और्व, तोही रुद्रच आहे; कारण त्याने रडले नाही, म्हणून त्याला 'रुस्तु' म्हणजे 'जो रडत नाही' असं म्हणतात.

उरू रुद्रो ह्यतः प्रोक्तस्तत्पुत्रश्चौर्वसंज्ञकः । रुदमुर्वरितं कर्तुमौर्वोभूद्रुद्र एव सः ॥ ३,१८.

म्हणून रुद्राला 'उरु' म्हणजे 'जांघ' असं म्हणतात, आणि त्याचा मुलगा 'और्व' नावाने ओळखला जातो; मोठ्या आक्रोशासाठी रुद्र 'और्व' झाला.

गरुड उवाच । रोदनं कुरुते कस्मादुरुसंज्ञो हरे हरः । रुदमुर्वरितं कस्मात्कुरुते और्वाकारकः ॥ ३,१८.

गरुड म्हणाला: हे हरी, हराला 'उरु' का म्हणतात आणि तो रडतो का? और्व मोठा आक्रोश का करतो, त्याचं कारण काय?

एतद्विस्तार्य मेब्रूहि पौत्राय तव सुव्रत । इत्युक्तस्तेन स हरिरुवाच करुणानिधिः ॥ ३,१८.

हे सुव्रत, तुझ्या नातवासाठी हे सविस्तर सांग; असं त्याने म्हटल्यावर, करुणेचा सागर असलेल्या हरिने सांगायला सुरुवात केली.

श्रीकृष्ण उवाच । दृष्ट्वा स्वबिंबं सुगुणैस्तु पूर्णं संकर्षणाख्यं नतपादपद्म् । श्रीब्रह्मशेषैर्जिष्णुकामैस्तथान्यैर्भारत्या वै स्वस्ति पैश्चापि नित्यम् ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले — आपल्या प्रतिबिंबात, सुंदर गुणांनी भरलेल्या, संकर्षण नावाच्या, पायांवर वाकलेल्या, ब्रह्मा, शेष, जिष्णु, काम आणि इतरांसह, तसेच भारतीसह, नेहमीच पश्चिम दिशेलाही शुभेच्छा देणारा मी पाहिला.

दृष्ट्वा हरिं पुलकाङ्गस्तु रुद्रः सभाष्पचक्षू रुद्धकण्ठश्च हृष्टः । अनाद्यनन्तब्रह्मकल्पेषु नैव कृतं यया स्मरणं सर्वदैव ॥ ३,१८.

हरिला पाहून रुद्राच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, डोळ्यांतून अश्रू आले, गळा दाटून आला आणि तो आनंदित झाला; ब्रह्म्याच्या अनंत सृष्टीच्या काळात कधीच अशी आठवण झाली नव्हती.

पादारविन्दे सुनखैर्विभूषिते दृष्टे मया केन पुण्येन देव । दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपद्मं मुरारेः पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव ॥ ३,१८.

देवा, मी तुझ्या सुंदर नखांनी सजलेल्या कमळपादांना पाहिलं, हे कोणत्या पुण्यामुळे मला लाभलं? मुरारिच्या पादकमळांना पुन्हा पुन्हा पाहताना आणि न पाहताना माझा गळा दाटून आला.

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनर्दर्शनं मे प्रभोः स्यात् । मुकुन्द नारायण विश्वमूर्ते वागिन्द्रियेण स्तवनं मे कथं स्यात् ॥ ३,१८.

रुद्र रडू लागला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — माझ्या प्रभूचे दर्शन मला पुन्हा कसे मिळेल? मुकुंदा, नारायण, विश्वरूपा, माझ्या वाणी आणि इंद्रियांनी मी तुझी स्तुती कशी करू?

मद्दर्शनं सर्वदा पापुयुक्तं तथा मद्वाक्सर्वदा पापयुक्ता । मद्दर्शनं सर्वदा स्त्रीषु सक्तमभूच्च ते दर्शनं मे ह्यसक्तम् ॥ ३,१८.

माझं पाहणं नेहमीच पापाने भरलेलं आहे, माझी वाणीही तशीच; माझं पाहणं नेहमी स्त्रियांमध्ये अडकलेलं होतं, पण तुझं माझ्याकडे पाहणं मात्र आसक्तीविरहित आहे.

आसक्तता पुत्रदारादिकानां सम्यक्शक्तिस्तवने नास्ति विष्णोः । विष्णुस्तुतौ नावकाशोस्ति वाचो दृष्टोहं त्वं केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

मुलं, पत्नी आणि इतरांमध्ये आसक्ती असल्याने, विष्णूची खरी स्तुती करता येत नाही; विष्णूच्या स्तुतीत वाणीला जागा मिळत नाही; देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?

अनन्तकर्णेश सुचन्द्रसंज्ञ श्रोत्रेण नित्यं न कथा श्रुता ते । श्रुता मया बहुधा लोकवार्ता दृष्टो मया त्वं केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

अनंतकर्ण, सुंदर चंद्र नाव असलेल्या प्रभो, माझ्या कानांनी तुझ्या कथा कधीच ऐकल्या नाहीत; मी जगाच्या अनेक गोष्टी ऐकल्या, पण देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?

दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपीठं हरेश्च पुनः पुना रुद्धङ्कठो बभूव । रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनः श्रवणं स्यात्कथायाः ॥ ३,१८.

हरीच्या पादपीठाला पुन्हा पुन्हा पाहताना आणि न पाहताना माझा गळा दाटून आला; रुद्र रडला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — तुझ्या कथा मला पुन्हा कशा ऐकायला मिळतील?

त्वमीश वैकुण्ठ सुवायुसंज्ञस्त्वदर्पितं गन्धपुष्पादिकं च । सदा न लिप्तं च भुजैर्विलिप्तं तन्मूत्रविष्ठादिमकर्दमाम्बुभिः ॥ ३,१८.

ईशा, वैकुंठा, सुवायू नाव असलेल्या प्रभो, तुला अर्पण केलेला सुगंध, फुले वगैरे कधीच माझ्या हातांवर लागले नाहीत, उलट ते मूत्र, विष्ठा आणि चिखलानेच माखले गेले.

स्त्रीणां कुचोदैश्च कचोदकैश्चकक्षोदकैर्गात्रजलैर्मुकुन्द । अनर्पितैर्वस्त्रगन्धादिकैश्च दृष्टो मया केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

मुकुंदा, स्त्रियांच्या स्तन, केस, कांख आणि अंगावरच्या पाण्याने, तसेच तुला अर्पण न केलेल्या वस्त्र, सुगंध वगैरेमुळे, देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?

स्पृष्ट्वास्पृष्ट्वा हरिनिर्माल्यगन्धं पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव । रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनः स्पर्शनं स्यात्सदा मे ॥ ३,१८.

हरीच्या निर्माल्याचा सुगंध पुन्हा पुन्हा स्पर्श करताना आणि न करताना माझा गळा दाटून आला; रुद्र रडला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — मला नेहमी तुझा स्पर्श पुन्हा कसा मिळेल?

नृसिंह नासास्थित नासिकेश मन्नासया क्वापि सुपद्मसौरभम् । नाघ्रातमित्थं पुनराघ्रातमेव ह्यनर्पितं गन्धपुष्पादिकं च ॥ ३,१८.

नृसिंहा, नाकाचा स्वामी, माझ्या नाकाने कधीच उत्तम कमळाचा सुगंध घेतला नाही; म्हणून तुला अर्पण न केलेला सुगंध, फुले वगैरेच मी पुन्हा पुन्हा घेतला.

सुनासिकं सुष्ठुदन्तं मुरारे दृष्टं मुखं केन पुण्येन देव । घ्रात्वा घ्रात्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धं पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव ॥ ३,१८.

मुरारी, सुंदर नाक आणि सुंदर दात असलेल्या प्रभो, मी तुझं मुख कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं? विष्णूच्या निर्माल्याचा सुगंध पुन्हा पुन्हा घेताना माझा गळा दाटून आला.

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गो जिघ्रामि निर्माल्यमिदं कथं ते । जिह्वास्थितो जिह्व संज्ञो मुरारे जिह्वेन्द्रियेणापि तथार्पितं च ॥ ३,१८.

रुद्र रडला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — मी तुझं निर्माल्य कसं घ्यावं? मुरारी, माझी जीभ, जीभ नावाची, तुझ्या सेवेला जरी जिभेच्या इंद्रियाने अर्पण केली तरी.

नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रितं विशेषतः पादजलेन सिक्तम् । यो स्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम् ॥ ३,१८.

तुलशी मिसळलेलं आणि विशेषतः पादोदकाने शिंपलेलं प्रसादाचं उरलेलं अन्न, जो मुरारीच्या समोर रोज स्नान करतो, त्याला दहा कोटी यज्ञाचं पुण्य मिळतं.

एतादृशं तव नैवेद्यशेषं न भुक्तं वै सर्वदादित्यरूपम् । अनर्पितं तव देवस्य विष्णोर्भुक्तं मया बहुवारं मुकुन्द ॥ ३,१८.

अशा प्रकारचं तुझं प्रसादाचं उरलेलं अन्न मी कधीच खाल्लं नाही, ते नेहमी सूर्यासारखं तेजस्वी असतं; तुला अर्पण न केलेलं अन्न, हे विष्णू, मी अनेक वेळा खाल्लं आहे, मुकुंदा.