गरुडपुराणम्

सुमित्रांशो दशरथाज्जातो यो लक्ष्मणः खग । सोपि शेषस्तु विज्ञेयो वाय्वनन्तांशसंयुतः ॥ ३,१८.

हे पक्षी, सुमित्रेचा अंश म्हणून दशरथाकडून जो लक्ष्मण जन्मला, तोही शेषच मानावा, वायू आणि अनंत यांच्या अंशांनी युक्त.

रामस्य सेवां कर्तुं सा सीता भूम्यां खगाधिप । बलभद्रस्तु रोहिण्यां वसुदेवादभूत्खग ॥ ३,१८.

रामाची सेवा करण्यासाठी ती सीता पृथ्वीवर जन्मली, हे पक्षिराज; आणि बलभद्र रोहिणीपासून वसुदेवाकडून जन्मला, हे पक्षी.

सोयमेप तु विज्ञेयस्त्वंशद्वयसमन्वितः । आविष्टः शुक्लकृष्णे हरिणा रोहिणीसुतः ॥ ३,१८.

तोच दोन अंशांनी युक्त म्हणून ओळखावा; रोहिणीचा पुत्र हरिने शुक्ल आणि कृष्ण या दोन्ही रूपांत व्यापला.

त्रय एते माहाभागावताराः फणिनः स्मृताः । न वीन्द्रास्यावतारोस्ति भूम्यां चाज्ञा तथा हरेः ॥ ३,१८.

हे तिघे फणींच्या महात्म्याचे अवतार मानले जातात; पृथ्वीवर इंद्राचा अवतार नाही, आणि हरिकडून तशी आज्ञा सुद्धा नाही.

रुद्रावतारान्वक्ष्येहं ताञ्छृणु त्वं समाहितः । योहङ्कारात्मको रुद्रः स एवाभूत्खगेश्वर ॥ ३,१८.

आता मी रुद्राचे अवतार सांगतो, तू लक्ष देऊन ऐक; जो अहंकाररूप रुद्र आहे, तोच खरोखर असाच झाला, हे पक्षिराज.

सदाशिव इति त्वाख्यामवाप स विनाशकः । तमोभिमानी स ज्ञेयस्त्वशिवत्वात्सदाशिवः ॥ ३,१८.

जो 'सदाशिव' म्हणून ओळखला जातो, तो प्रत्यक्षात संहार करणारा आहे; त्याला अंधाराचा अधिपती समजावं, कारण तो खऱ्या अर्थाने शुभ नाही, जरी त्याचं नाव 'सदाशिव' असलं तरी.

कपालमालामशिवां सदा धारयते यतः । अतः सदाऽशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

कारण तो नेहमी कवटींची माळ घालतो, जी अशुभ मानली जाते; म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

गजाजिनं चापवित्रं यतो धारयते हरः । लोकानमङ्गलान्सर्वान्हरते च सदा हरः ॥ ३,१८.

हराने हत्तीचं कातडं घातलं आहे, जे अपवित्र मानलं जातं; आणि तो नेहमी जगातील सर्व अशुभ गोष्टी दूर करतो, म्हणून त्याला 'हऱ' म्हणतात.

हर्याज्ञया सदा लोकान्विषयासक्तचेतसः । विमुखान्कुरुते यस्माद्विष्णोस्तस्मात्सदाशिवः ॥ ३,१८.

हरीच्या आज्ञेने, तो नेहमी ज्यांचं मन विषयांच्या आसक्तीत अडकलेलं आहे, त्यांना विष्णूपासून दूर करतो; म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात.

कदाचिदसुरावेशाद्विरुद्धं कुरुते हरः । अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

कधी कधी, असुरांच्या प्रभावामुळे, हरा विरोधी वागतो; म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

सोयं श्मशानवसतिं कर्तुमैच्छद्यतो हरः । अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः ॥ ३,१८.

हराला स्मशानात राहण्याची इच्छा झाली म्हणून त्याला 'सदाशिव' म्हणतात, पण तो 'भागवत शिव' नाही.

दशवर्षं तपः कर्तुं विवेश लवणांभसि । अतो रुद्रस्तपः संज्ञामवाप च खगोत्तम ॥ ३,१८.

दहा वर्ष तप करण्यासाठी त्याने खारं पाण्यात प्रवेश केला; म्हणून, हे श्रेष्ठ पक्ष्या, रुद्राला 'तपस' हे नाव मिळालं.

व्यासपुत्रः शुकः प्रोक्तो वायोरावेशसंयुतः । रुद्रावतारो विज्ञेयो ज्ञानार्थमभवद्भुवि ॥ ३,१८.

व्यासांचा पुत्र शुक, ज्याच्यात वायूचा प्रभाव आहे, तो रुद्राचा अवतार मानावा; तो पृथ्वीवर ज्ञानासाठी प्रकट झाला.

अत्रिपत्न्यनुसूयायां जज्ञे रुद्रो महातपाः । दुर्वासास्तु स विज्ञेयो मानभङ्गाय भूभृताम् ॥ ३,१८.

अत्रींच्या पत्नी अनसूयेत रुद्र, मोठा तपस्वी, जन्मला; तो दुर्वासा म्हणून ओळखला जातो, जो राजांचा गर्व मोडण्यासाठी आला.

द्रोणाज्जातो द्रौणिसंज्ञो रुद्र एव प्रकीर्तितः । प्रारब्धं भोक्तुकामोसौ परपक्षप्रकाशकः ॥ ३,१८.

द्रोणापासून जन्मलेला, 'द्रौणि' म्हणून ओळखला जाणारा, तोही रुद्रच आहे; त्याने आपल्या प्रारब्धाचा भोग घ्यावा म्हणून, शत्रूंच्या बाजूचे रहस्य उघड केले.

ईशानकोणे संस्थितो यस्तु रुद्रो ह्यवाप वै वामदेवेति संज्ञाम् । स्ववामभागे संस्थितं चैव वायुस्तं योग्यभक्तं सेवते सर्वदैव ॥ ३,१८.

जो रुद्र ईशान्य दिशेला वास करतो, त्याला 'वामदेव' हे नाव मिळालं; वायू स्वतःच्या डाव्या बाजूला स्थित राहून, नेहमी त्याची भक्ती करतो.

अतो रुद्रो वामदेवेति संज्ञा मवाप शिष्टत्वमथोत्तमत्वम् । कालात्मकत्वं च बलात्मकत्वमवाप रुद्रो न तु सुंदरत्वतः ॥ ३,१८.

म्हणून रुद्राला 'वामदेव' हे नाव मिळालं, आणि त्याला श्रेष्ठत्व व उत्तमपणा प्राप्त झाला; त्याने काळ आणि बळाचं स्वरूप घेतलं, पण सुंदरता त्याच्यात नव्हती.

सदा रुद्रो त्रिपुरस्थांश्च दैत्यान्विष्णुदुहो हन्तु कामो महात्मा । अघोररूपं धृपवान्रुद्र एव ततस्त्वघोरेति स आप संज्ञाम् ॥ ३,१८.

रुद्र नेहमी त्रिपुरातील दैत्यांचा नाश करण्याची इच्छा बाळगतो, विष्णूसाठी; म्हणून त्याचं रूप भयंकर झालं आणि त्याला 'अघोर' हे नाव मिळालं.

सेवां कर्तुं त्विच्छतो दैत्यसंघान्किञ्चित्कालं तपसा क्लिश्यमानान् । वरान्दातुं सद्य एवाभिजातः सद्योजातेत्येव संज्ञामवाप ॥ ३,१८.

दैत्यांच्या समूहांची सेवा करण्याची इच्छा ठेवून, जे काही काळ तपामुळे त्रासले होते, त्यांना वर द्यावा म्हणून तो त्वरित प्रकट झाला, आणि त्याला 'सद्योजात' हे नाव मिळालं.

उरोः पुत्रस्तु और्वश्च रुद्र एव प्रकीर्तितः । इत्यकृष्टवाचित्वाद्रुस्तुरोदनवाचकः ॥ ३,१८.

उरूपासून जन्मलेला पुत्र, और्व, तोही रुद्रच आहे; कारण त्याने रडले नाही, म्हणून त्याला 'रुस्तु' म्हणजे 'जो रडत नाही' असं म्हणतात.

उरू रुद्रो ह्यतः प्रोक्तस्तत्पुत्रश्चौर्वसंज्ञकः । रुदमुर्वरितं कर्तुमौर्वोभूद्रुद्र एव सः ॥ ३,१८.

म्हणून रुद्राला 'उरु' म्हणजे 'जांघ' असं म्हणतात, आणि त्याचा मुलगा 'और्व' नावाने ओळखला जातो; मोठ्या आक्रोशासाठी रुद्र 'और्व' झाला.

गरुड उवाच । रोदनं कुरुते कस्मादुरुसंज्ञो हरे हरः । रुदमुर्वरितं कस्मात्कुरुते और्वाकारकः ॥ ३,१८.

गरुड म्हणाला: हे हरी, हराला 'उरु' का म्हणतात आणि तो रडतो का? और्व मोठा आक्रोश का करतो, त्याचं कारण काय?

एतद्विस्तार्य मेब्रूहि पौत्राय तव सुव्रत । इत्युक्तस्तेन स हरिरुवाच करुणानिधिः ॥ ३,१८.

हे सुव्रत, तुझ्या नातवासाठी हे सविस्तर सांग; असं त्याने म्हटल्यावर, करुणेचा सागर असलेल्या हरिने सांगायला सुरुवात केली.

श्रीकृष्ण उवाच । दृष्ट्वा स्वबिंबं सुगुणैस्तु पूर्णं संकर्षणाख्यं नतपादपद्म् । श्रीब्रह्मशेषैर्जिष्णुकामैस्तथान्यैर्भारत्या वै स्वस्ति पैश्चापि नित्यम् ॥ ३,१८.

श्रीकृष्ण म्हणाले — आपल्या प्रतिबिंबात, सुंदर गुणांनी भरलेल्या, संकर्षण नावाच्या, पायांवर वाकलेल्या, ब्रह्मा, शेष, जिष्णु, काम आणि इतरांसह, तसेच भारतीसह, नेहमीच पश्चिम दिशेलाही शुभेच्छा देणारा मी पाहिला.

दृष्ट्वा हरिं पुलकाङ्गस्तु रुद्रः सभाष्पचक्षू रुद्धकण्ठश्च हृष्टः । अनाद्यनन्तब्रह्मकल्पेषु नैव कृतं यया स्मरणं सर्वदैव ॥ ३,१८.

हरिला पाहून रुद्राच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, डोळ्यांतून अश्रू आले, गळा दाटून आला आणि तो आनंदित झाला; ब्रह्म्याच्या अनंत सृष्टीच्या काळात कधीच अशी आठवण झाली नव्हती.

पादारविन्दे सुनखैर्विभूषिते दृष्टे मया केन पुण्येन देव । दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपद्मं मुरारेः पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव ॥ ३,१८.

देवा, मी तुझ्या सुंदर नखांनी सजलेल्या कमळपादांना पाहिलं, हे कोणत्या पुण्यामुळे मला लाभलं? मुरारिच्या पादकमळांना पुन्हा पुन्हा पाहताना आणि न पाहताना माझा गळा दाटून आला.

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनर्दर्शनं मे प्रभोः स्यात् । मुकुन्द नारायण विश्वमूर्ते वागिन्द्रियेण स्तवनं मे कथं स्यात् ॥ ३,१८.

रुद्र रडू लागला, भीतीने त्याचे अंग थरथरू लागले — माझ्या प्रभूचे दर्शन मला पुन्हा कसे मिळेल? मुकुंदा, नारायण, विश्वरूपा, माझ्या वाणी आणि इंद्रियांनी मी तुझी स्तुती कशी करू?

मद्दर्शनं सर्वदा पापुयुक्तं तथा मद्वाक्सर्वदा पापयुक्ता । मद्दर्शनं सर्वदा स्त्रीषु सक्तमभूच्च ते दर्शनं मे ह्यसक्तम् ॥ ३,१८.

माझं पाहणं नेहमीच पापाने भरलेलं आहे, माझी वाणीही तशीच; माझं पाहणं नेहमी स्त्रियांमध्ये अडकलेलं होतं, पण तुझं माझ्याकडे पाहणं मात्र आसक्तीविरहित आहे.

आसक्तता पुत्रदारादिकानां सम्यक्शक्तिस्तवने नास्ति विष्णोः । विष्णुस्तुतौ नावकाशोस्ति वाचो दृष्टोहं त्वं केन पुण्येन देव ॥ ३,१८.

मुलं, पत्नी आणि इतरांमध्ये आसक्ती असल्याने, विष्णूची खरी स्तुती करता येत नाही; विष्णूच्या स्तुतीत वाणीला जागा मिळत नाही; देवा, मी तुला कोणत्या पुण्यामुळे पाहिलं?